فارسی
سه شنبه 03 مهر 1397 - الثلاثاء 15 محرم 1440

عظمت آية الكرسی (1)  

عظمت آية الكرسی (1)   

 اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ.

خداى يكتا كه جز او هيچ معبودى نيست، زنده پاينده و قائم به ذات [كه مدبر و برپا دارنده و نگه دارند همه موجودات ] است هيچ گاه خواب سبك و سنگين او را فرا نمى گيرد، آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است فقط در سيطره مالكيت و فرمانروائى اوست، كيست آن كه جز به اذن او در پيشگاهش به شفاعت برخيزد؟ آنچه را پيش روى ايشان است كه نزدشان حاضر و مشهود مى باشد، و آنچه را پشت سر آنان است كه نسبت به آنان دور و پنهان و جهت غيبى دارد مى داند، و آنان به چيزى از دانش او احاطه ندارند مگر آنچه را او بخواهد، تخت دانش و حكومتش آسمان ها و زمين را فرا گرفته و نگاهدارى آنها بر او گران و شاق نيست، و فقط او بلند مرتبه و بزرگ است.

 

شرح و توضيح

در اين آيه شريفه به مسئله توحيد و نفى شرك، و دو صفت از صفات ثبوتيه حق: حى و قيوم، و سلب دو عارضه خواب سبك و سنگين از ذات مقدس پروردگار، و مالكيت و فرمان روائى او بر همه آسمان ها و زمين، و اثبات شفاعت، و بى نهايت بودن علم و دانش و قدرت حضرت محبوب و مسئله كرسى و دو وصف اثباتى علّى و عظيم توجه ويژه داده شده است.

در اين آيه مباركه كه مفاهيم و معانى بلند و ملكوتى اش هم چون دريائى بى ساحل موج مى زند، شانزده بار با اسم و ضمير از حضرت رب العزه ياد شده، و چنين آيه اى در همه آيات قرآن نمونه و مانند و مثل و نظير ندارد.

در اين كه آية الكرسى يك آيه است و پايانش هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ مى باشد، يا سه آيه است و نهايتش جمله هم فيها خالدون است ميان اهل حديث و مفسران و فقهاء بحث و گفتگو است، و نمى توان در اين مسئله قاطعانه نظر داد.

 

عظمت آية الكرسى

در رابطه با عظمت و مرتبه بلند آية الكرسى و ويژه گى اين حقيقت از پيامبر بزرگ اسلام و اهل بيت گرامش رواياتى نقل شده است:

از رسول خدا روايت شده:

«ان اعظم آية فى القرآن آية الكرسى:» «1»

به يقين بزرگ ترين آيه در قرآن، آية الكرسى است.

از اميرمؤمنان (ع) روايت شده است كه آن حضرت فرمود:

 

«سعمت رسول الله (عليهما السلام) يقول يا على سيد البشر آدم، و سيد العرب محمد و لافخر، و سيد الفرس سلمان، و سيد الروم صهيب، و سيد الحبشه بلال، و سيد جبال الطور، و سيد الشجر السدر، و سيد الشهور الاشهر الحرم، و سيد الايام يوم الجمعه، و سيد الكلام القرآن، و سيد القرآن البقره، و سيد البقره آيه الكرسى ...» «2»

از رسول خدا شنيدم فرمود: يا على سيد و آقاى بشر آدم، و عرب محمد كه در اين زمينه فخرى نيست، و فارسيان سلمان، و روميان صهيب، و حبشى ها بلال، و كوهها طور، و درختان سدر، و ماهها چهار ماه حرام، و روزها جمعه و سيد كلام قرآن و سيد قرآن بقره و سيد بقره آية الكرسى است.

 

و از اميرمؤمنان (ع) روايت شده است:

«لو تعلمون ما فيها لما تركتموها على حال، ان رسول الله (عليهما السلام) قال: اعطيت آية الكرسى من كنز تحت العرش لم يؤتها نبى قبلى:» «3»

اگر از آثار ملكوتى، و حقايق معنوى اين آيه آگاه بوديد، و مفاهيم بلند آسمانى آن را مى دانستيد، در هيچ موقعيتى آن را از دست نمى داديد، پيامبر اسلام فرمود: آية الكرسى از گنجينه و خزانه اى زير عرش به من عطا شده كه پيش از من به هيچ پيامبرى چنين سرمايه اى عطا نشده است.

 

از حضرت باقر (ع) روايت شده است:

«من قرء آية الكرسى مرة صرف الله عنه الف مكروه من مكاره الدنيا، و الف مكروه من مكاره الآخرة، ايسر مكروه الدنيا الفقر، و ايسر مكروه الآخرة عذاب القبر:» «4»

كسى كه يك بار آية الكرسى را قرائت كند، خداوند هزار امر ناپسند و ناخوشايند از امور ناپسند دنيا و هزار حادثه ناخوشايند از حوادث آخرت را از او برطرف مى كند، آسان ترين مكروه دنيا فقر و آسان ترين حادثه ناخوشانيد آخرت عذاب قبر است.

 

از حضرت صادق (ع) روايت شده است:

«ان لكل شيئ ذروة و ذرة القرآن آية الكرسى:» «5»

بر هر چيز قله برترى وجود دارد، و قله برتر قرآن آية الكرسى است.

 

توحيد و نفى شرك

توحيد كه اعلاترين مسئله، و اشرف همه حقايق است، و جلوه اعتقادى و عملى اش در خيمه حيات انسان داراى آثار بى شمار ظاهر و باطنى است، و شرك كه اخسّ مسائل و پست ترين امور در همه عالم است، و آثار نحس تخريبى اش كه نابودى بنيان انسانيت، و سبب خزى دنيا و آخرت، و خشكاننده همه استعدادهاى آدمى است تا جائى كه ميسر بود در توضيح آيه شريفه 163 سوره مباركه بقره بحث شد، اگر در اين بخش مسائلى در هر دو زمينه ذكر مى شود تفصيل بيشترى از آن مطالب است.

الله: اشاره به ذات مستجمع جميع صفات كماليه است، و در غير حضرت حق استعمال نمى شود.

 

لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، نشان دهنده معبود به حق، معبودى كه حياتش ازلى و ابدى و قائم به ذات است، و قيام همه موجودات در همه امور به اوست.

حروف و حركاتش تمديد و تكرار الله است، و در حقيقت فشرده حقيقت و لا إِلهَ إِلَّا هُوَ تفصيل آن مفهوم عرشى است، و باز حركت بينشان به «هو» برمى گردد، و مجموع حروفش از فضاء داخل به مخارج لب و دندان ها نمى رسد، همان حقيقت بى نام و نشان است كه با اضافه ال مشدّد نشان داده مى شود: الله، و با حذف الف و لام «له» كه شناخت با نسبت است و با حذف همه «هُوَ» به صورت اشاره مطلق درمى آيد پس اللَّهُ، لا إِلهَ إِلَّا هُوَ اشاراتى به مراتب احدى مطلق و نسبى و واحدى مى باشد، و ديگر نام و نسبتى كه او را در اين مراتب بنماياند نمى توان يافت.

 

رسول بزرگوار اسلام از جانب حضرت حق مأموريت داشت به وسليه قرآن مجيد، توحيد در اعتقاد و عبادت و روح يكتاپرستى را در حيات انسان تجلى دهد، و با عبادت ها و بندگى هاى باطل به هر شكلى كه باشد مبارزه كند، و بارهاى سنگين بت پرستى و حيوان پرستى و انسان پرستى و هوا پرستى را از دوش جان و قلب مردم بردارد، و زنجيرهاى اسارت، و بند تحميلات شيطانى را درهم شكند.

 

وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ. «6»

آن رادمرد جهان هستى، و چهره بى نظير تاريخ بشرى، و خوشيد برج انسانيت، مأموريت داشت از طرفى بت ها را با دست توحيدى اش بشكند، و بتكده ها را ويران سازد، دست مستكبرين و متكبرين و مدعيان الوهيت را از دامن انسان هاى اسير كوتاه نمايد، و مردم را از پرستش چوب و سنگ، آفتاب و ماه، بت و درخت، انسان و حيوان، و خلاصه هر چيزى كه مايه و پايه و نشانه شرك است آزاد نمايد، و از طرف ديگر افكار و عقول جامعه را بيدار نمايد و در مردم تحرك فكرى به وجود آورد تا در پرتو عقل فعال و با نيروى انديشه و خرد، به انحرافات عقايد خويش آگاه شوند و به نادرستى شرك در اعتقاد و عبادت بينا گردند و خود را از تيرگى هاى عقايد باطل و اسارت بندگى و بردگى غير خدا آزاد سازند.

 

آية الكرسى براى بيدارى عقول و به منظور نجات انسان از عقايد انحرافى به ويژه شرك نازل شده است.

آية الكرسى حاوى مضامينى است كه نيروى خرد را به كار مى اندازد، اله حقيقى را معرفى مى كند و مردم را از ظلمتكده شرك و بت پرستى رهائى مى بخشد.

آية الكرسى آزادى و اختيار بشر را در مقام پرستش و عبوديت به راه درست و صحيح هدايت مى نمايد.

آية الكرسى خداوند دانا و توانا را با صفاتى كه شايسته معبود به حق است به مردم مى شناساند و آنان را به بندگى ذاتى كه مستجمع جميع صفات كمال است مى خواند.

 

آية الكرسى در ضمن بيان صفات كمال حق مردم را به نقايص خدايان قلابى و معبودهاى ساختگى متوجه مى كند و به آنان مى فهماند كه انسان عاقل با همه بزرگى و عظمتى كه در آفرينش خود دارد، شايسته نيست از آزادى خويش سوء استفاده كند و با دست خود، حلقه بندگى جماد يا نبات، حيوان يا انسانى را به گردن نهد و آن موجود فقير و ناچيز و تهى دست را به عنوان معبود بپرستد.

رهبر با كرامت اسلام دعوت سعادت بخش و نجات دهنده ى خود را با اعلام كلمه توحيد آغاز كرد و به مردم فرمود:

«قولوا لا اله الا الله تفلحوا:»

 

از همه معبودهاى ساختگى و بت هاى بى جان و جاندار دل برداريد، و پرستش و بندگى را به الله اختصاص دهيد، و «لا اله الا الله» را كه شعار يكتاپرستى است به زبان بگوئيد و به قلب معتقد شود، و در عمل از معبود حق پيروى نمائيد و يقين داشته باشيد كه در سايه آن به سعادت ابدى و خوشبختى سرمدى نايل خواهيد شد.

«لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ»* در اسلام كلمه توحيد و پايه گذار اساس يكتاپرستى در ضمير مردم است، هدف اصلى اين كلمه طيبه، آزادى بشر از انواع بندگى هاى ناروا و نفى تمام معبودهاى ساختگى و اثبات الهيت حقيقى براى خداوند خالق و حضرت رب العزت است.

 

بشر در طول قرن هاى متمادى بر اثر جهالت و نادانى و نارسائى فكر، چنين پنداشته بود كه پاره اى از موجودات ارضى يا سماوى داراى يك قدرت فوق عادى و يك قسم نيروى شديد غيبى هستند، اگر آدمى آن موجودات را بپرستد و خود را برده و بنده آنها قرار دهد، مى تواند آن نيروهاى ناشناخته را در راه قضاى حوائج و حل مشكلات خويش بكار گيرد و به معنوياتش برسد!

اين عقيده نادرست نسبت به قدرتى كه به خيال انسان براى آن موجودات تصور مى شد سبب تحجر فكرى و خمودى عقل مردم گرديد و آنان را از تعالى و تكاملى كه زائيده فكر آزاد و عقل روشن است محروم ساخت.

 

بشر با قبول اين تصور غير واقعى از مطالعه و تفكر و به كار انداختن نيروى خرد باز ايستاد و در نتيجه بزرگ ترين ضربه را به ارزش انسانى خود وارد ساخت و خويش را در پست ترين وادى ظلمانى توهم و پندار زندانى نمود.

كسى كه به شرك مى گرايد، و به ذلت بندگى انسان يا حيوان، نبات يا جماد تن مى دهد با اين عمل خويشتن را از آسمان رفيع انسانيت فرو مى افكند، چنان پست و بدبخت مى شود كه لاشخورهاى اجتماع به وى طمع مى ورزند و مى كوشند تا آن فرومايه پست را شكار كنند و او را طعمه خويش سازند، اگر به فرض در چنگال لاشخورها نيفتد، از ارزش ها تهى خواهد شد، و تندباد حوادث آن بى خرد عقل كُش را مانند پر كاهى به دوردست ترين نقطه انحطاط مى افكند و ارزش و قيمت انسانى اش را به نابودى قطعى مى سپارد.

 

وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ: «7»

و هر كس به خدا شرك ورزد گويا چنان است كه از آسمان سقوط كرده و پرندگان شكارى او را مى ربايند، يا تندباد او را به جائى دوردست مى اندازد.

در آئين مقدس اسلام، عالى ترين هدف و گران قدرترين مقصد، نيل به آزادى و نجات از انواع بندگى هاى پنهان و آشكار است، يك فرد مسلمان موظف است همواره مواظب خود باشد تا قدمش در راه يكتاپرستى نلغزد و طوق عبوديت و بندگى غير خدا را هرگز به گردن نيفكند و آزادى پر ارزش خويش را حتى براى يك لحظه از دست ندهد.

 

از حضرت صادق (ع) روايت شده است كه آن درياى علم و بينش فرمود:

«من اصبح مهموماً لسوى فكاك رقبته فقد هون عليه الجليل و رغب من ربه فى الربح الحقير:» «8»

كسى كه صبح كند و جز آزادى خود اندوه و غصه اى در دل داشته باشد، بداند كه عالى ترين هدف انسانى را كوچك و خوار و سبك و ساده انگاشته و به جاى توجه به خداوند، رغبت و ميلش را به سود بسيار اندكى معطوف نموده است.

البته ايجاد شرايط تحقق توحيد، و بيان معارف و قوانين و احكامى كه از نور مطلق و معبود بر حق طلوع مى كند به عهده پيامبران و امامان است كه فرستادگان حضرت حق و انتخاب شدگان آن وجود مقدس اند.

 

برنامه و مسئوليت اين برگزيدگان و رهبران معصوم ابلاغ تعاليم خداوند است كه بخشى از آن قرآن مجيد است كه از طريق وحى بر قلب عرشى رسول اكرم نازل شده، و قسمت ديگر سنت و حديث است كه بر زبان پيامبر و ائمه طاهرين جارى گشته و مجموع آيات و روايات اسلام كامل و دين جامع را تشكيل داده است، در حديث سلسلة الذهب كه حضرت رضا از پدر بزرگوار و اجدادش تا رسول خدا و رسول خدا از جبرئيل روايت مى كند كه خداوند فرمود:

«لا اله الا الله حصنى فمن دخل حصنى امن من عذابى»

سپس با حركت مركب فرياد زد

بشروطها و انا من شروطها

ناظر به همين حقيقت بسيار مهم است كه توحيد و شئون آن و تعاليم عاليه اسلام را بايد از رهبر معصوم دريافت كرد.

 

زيرا جز معصوم كسى به حقايق و ظرائف و اشارات و لطائف توحيد و كيفيت تحققش در قلب و عمل بر اساس آن واقف و آگاه نيست.

غير معصوم علم جامع و دانش كامل و بصيرت لازم به توحيد و احكام و مقررات الهى ندارد، لذا ميان آنچه از توحيد و احكام دانشمندان و فقهاى مكتب هاى غير شيعه گفته اند با آنچه شيعه از عمق قرآن و بيانات پيامبر و روايات اهل بيت نقل كرده است تفاوت اصولى وجود دارد.

گوئى حضرت رضا در پايان سلسلة الذهب مى خواهند به اصحاب حديث و جامعه اسلامى بفهمانند كه اين همه ارزش و اهميت براى كلمه طيبه «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ»* تنها از اين جهت نيست كه آدمى به مدلول آن معتقد و به يكتاپرستى و واحد بودن خدا مؤمن باشد، بلكه اين حقيقت زمانى قلعه مصونيت خداست كه گوينده علاوه بر اعتقاد توحيدى، به همه شرايط آن پاى بند و به تمام مقرراتش وابسته باشد و يكى از آن شرايط شناخت امام و رهبر معصوم و واجب الاطاعه دانستن اوست، و بعبارت ديگر از اهم شرايط توحيد اخذ اين حقيقت و احكام مربوط به اين حقيقت از رهبر معصوم است.

 

از نظر رهبران معصوم بندگى هاى ناروا و ضد آزادى، منحصر به پرستش الهه محسوس و خدايان مشهود ارضى و سماوى نيست، چه بسيارند افرادى كه بت را در هيچ يك از مظاهرش نمى پرستند و در ظاهر گرفتار شرك نيستند، ولى در باطن بنده و مطيع بى قيد و شرط هوا و ريا كارى و ديگر تمنيات نفسانى خود هستند، بت هاى درون وجود مردم، با حيله و ترفند آزادى معنوى و واقعى را از آنان سلب كرده و حلقه بردگى را به گردنشان انداخته در حالى كه خود از اين اسارت و سلب آزادى غافل و بدتر از آن خويش را آزاد مى پندارند.

 

چنين انسان هائى در تحقق شهوات و تمنيات بى قيد و شرط آزادند، ولى از نظر انسانى و معنوى آزاد نيستند، رهبران معصوم روش نادرست اينان را جز بردگى و بندگى شهوات و اطاعت بى قيد و شرط از هواى نفسانى نمى دانند، اينان آزاد نيستند، اسير و برده ى شهوات اند، اميرمؤمنان مى فرمايد:

«عبد الشهوة اذل من عبد الرق:» «9»

برده شهوت خوارتر از برده زر خريد است.

و نيز مى فرمايد:

«عبد الشهوة اسير لاينفك اسره» «10»

 

برده شهوت اسيرى است كه از اسارتش نجات نمى يابد.

در هر صورت فرهنگ پاك اسلام بر پايه آزادى انسان ها استوار شده است، خداوند آدمى را آزاد آفريده و بايد در سايه توحيد همواره آزاد باشد و آزاد زندگى كند، بايد مراقبت نمايد كه آزادى خدادادى اش از دستبرد دزدان آزادى محفوظ نگاه دارد و نگذارد هواى نفس و ديگر معبودهاى درونى يا بت هاى بى جان و جاندار بيرونى آزادى اش را سلب كنند و او را برده خود سازند.

 

اميرمؤمنان در ضمن نامه اى به فرزندش حضرت مجتبى نوشته:

«و اكرم نفسك عن كل دنية و ان ساقتك الى الرغائب فانك لن تعتاض بما تبذل من نفسك عوضا و لا تكن عبد غيرك و قد جعلك الله حراً:» «11»

وجودت را با گرامى داشتن و حفظ كرامتش از هر پستى نگاه دار، هر چند آن پستى تو را به خواسته ها و تمنيات فراوان برساند، زيرا در برابر مقدارى كه از كرامت وجودت هزينه مى كنى عوضى و جاى گزينى كه برابر آن باشد به دست نمى آورى، و برده ديگرى مباش كه خداوند تو را آزاد آفريده است.

 

كلمه توحيد در قرآن مجيد مكرر آمده و همه جا منظور از تحققش آزادى انسان از قيد همه معبودهاى ساختگى و منحصر نمودن پرستش نسبت به حضرت حق است. «12» وجود مقدس حضرت حق در ذات و صفات يگانه و بى همتاست، و بر انسان ها است كه با شناخت او و صفاتش و مقايسه موجودات و عوارضى كه عارض آنان مى شود او را يگانگى بستايند و به عنوان معبود حق مؤمن به او گردند، و مطيع و تسليم او شوند، و از پذيرفتن هر چيزى به غير او به عنوان معبود جداً امتناع ورزند، در اين زمينه به خطبه بسيار مهم 64 نهج البلاغه توجه كنيد:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالًا فَيَكُونَ اءَوَّلًا قَبْلَ اءَنْ يَكُونَ آخِرا وَ يَكُونَ ظَاهِرا قَبْلَ اءَنْ يَكُونَ بَاطِنا، كُلُّ مُسَمّىً بِالْوَحْدَةِ غَيْرَهُ قَلِيلٌ وَ كُلُّ عَزِيزٍ غَيْرَهُ ذَلِيلٌ وَ كُلُّ قَوِى غَيْرُهُ ضَعِيفٌ، وَ كُلُّ مالِكٍ غَيْرُهُ مَمْلُوكٌ، وَ كُلُّ عالِمٍ غَيْرُهُ مُتَعَلِّمٌ، وَ كُلُّ قادِرٍ غَيْرُهُ يَقْدِرُ وَ يَعْجِزَ:»

سپاس ويژه خدائى است، كه صفتى از او بر صفت ديگرش پيشى نجسته، تا اول باشد پيش از آن كه آخر باشد، و آشكار باشد قبل از اين كه پنهان باشد. هر آنچه غير او به وحدت ناميده شود ناچيز است، و هر عزيزى جز او خوار، و هر قدرتمندى غير او زبون، و هر مالكى جز حضرتش مملوك و هر عالم و آگاهى غير او نيازمند به فراگيرى، و هر توانائى جز او گاه توانا و گاه ضعيف است.

 

«و كل سميع غيره يصم عن لطيف الاصوات و يصمه كبيرها، و يذهب عنه ما بعد منها، و كل بصيره غيره يعمى عن خفى الالوان و لطيف الاجسام، و كل ظاهر غيره غير باطن و كل باطن غيره غير ظاهر.»

و هر شنونده اى غير او از شنيدن صداهاى آهسته ناشنوا، و از شنيدن آوازهاى بلند كر، و از شنيدن صداهاى دور محروم است، و هر بيننده اى غير او از ديدن رنگ هاى پنهان و اجسام لطيف كور، وهر آشكارى جز او غير پنهان و هر پنهانى جز او غير آشكار مى باشد.

امام (ع) در خطبه 84 به برخى از صفات حق به اين مضمون اشاره مى كند:

«وَ اءَشْهَدُ اءَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ الْاءَوَّلُ لَا شَىْ ءَ قَبْلَهُ وَ الْآخِرُ لَا غَايَةَ لَهُ لَا تَقَعُ الْاءَوْهَامُ لَهُ عَلَى صِفَةٍ وَ لَا تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى كَيْفِيَّةٍ وَ لَا تَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَ التَّبْعِيضُ وَ لَا تُحِيطُ بِهِ الْاءَبْصَارُ وَ الْقُلُوب:»

و شهادت مى دهم كه معبودى جز الله نيست، يگانه اى است بى شريك، ابتدائى است كه چيزى پيش از او نبوده، و آخرى است كه او را انتهائى نيست، انديشه ها به هيچ يك از صفاتش نرسند، دلها را نسزد كه او را به كيفيتى تعيين و تحديد كنند، تجزيه و تبعيض در حريم با عظمتش راه ندارد، و ديده ها و دلها به او احاطه پيدا نكنند.

«قد علم السرائر، و خبر الضمائر، له الاحاطة بكل شى ء و الغلبة لكل شى ء:» «13»

 

قطعاً به همه نهان ها آگاه است، و از انديشه ها با خبر است، احاطه به هر چيزى ويژه اوست، و غلبه بر هر چيزى مخصوص اوست.

امام در خطبه 152 امواج دانش و علمش به خروش مى آيد، و با شناختى كه از صفات حق دارد، به شناساندن حضرت رب العزه برمى آيد، و توحيد حق را در ذات و صفات با سخنانى شگفت بيان مى دارد و راه را بر هر گونه شرك مى بندد، و به روى همه معبودان علم شده به دست اوهام ناچيز بشر خط بطلان مى كشد، و پرونده عقايد مشركان را مى سوزاند، و خيالى بودن فرهنگشان را چون روز روشن اثبات مى نمايد.

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الدَّالِّ عَلى وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ، وَ بِمُحْدَثِ خَلْقِهِ عَلى اءَزَلِيَّتِهِ، وَ بِاشْتِباهِهِمْ عَلى اءَنْ لا شَبَهَ لَهُ، لا تَسْتَلِمُهُ الْمَشاعِرُ، وَ لا تَحْجُبُهُ السَّواتِرُ، لافْتِراقِ الصَّانِعِ وَالْمَصْنُوعِ، وَالْحَادِّ وَالْمَحْدُودِ، وَالرَّبِّ وَالْمَرْبُوبِ:»

خداى را مى ستايم كه به سبب وجود مخلوقاتش بر وجود خود دليل و راهنماست، و به حادث بودن موجوداتش بر ازلى بودنش هدايت گر است، و به شباهت داشتن آفريده ها با يكديگر نشان دهنده اين حقيقت است كه او را شبيهى نيست، ابزار درك و حواس موجودات او را درك نمى كنند، و حجاب ها هر چه باشد او را نمى پوشانند، چرا كه بين آفريننده و آفريده شده و تعيين كننده حدود و محدود شده و پروردگار و پروريده تفاوت اصولى و همه جانبه است.

 

«الْاءَحَدِ لا بِتَاءْوِيلِ عَدَدٍ، وَالْخالِقِ لا بِمَعْنى حَرَكَةٍ وَ نَصَبٍ، وَالسَّمِيعِ لا بِاءَدَاةٍ، وَالْبَصِيرِ لا بِتَفْرِيقِ آلَةٍ، وَالشَّاهِدِ لا بِمُماسَّةٍ، وَالْبائِنِ لا بِتَراخِى مَسافَةٍ، وَالظَّاهِرِ لا بِرُؤْيَةٍ، وَالْباطِنِ لا بِلَطافَةٍ، بانَ مِنَ الْاءَشْياءِ بِالْقَهْرِ لَها وَالْقُدْرَةِ عَلَيْها، وَ بانَتِ الْاءَشْياءُ مِنْهُ بِالْخُضُوعِ لَهُ وَالرُّجُوعِ إِلَيْهِ:»

يكتاست نه بر اساس عدد، خالق است نه با حركت و مشقت، شنواست نه با ابزار شنيدن، بيناست نه با بر هم زدن ديده، حاضر است نه با مماس بودن، جداست نه با دورى مسافت، آشكار است نه اين كه به چشم بيايد، پنهان است نه بخاطر لطافت و ظرافت، به غلبه و قدرت بر اشياء جداى از آنهاست، و اشياء به فروتنى نسبت به حضرتش و بازگشت به او جداى از اويند.

«مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ، وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ، وَ مَنْ عَدَّهُ فَقَدْ اءَبْطَلَ اءَزَلَهُ، وَ مَنْ قالَ: كَيْفَ؟ فَقَدِ اسْتَوْصَفَهُ، وَ مَنْ قالَ اءَيْنَ؟ فَقَدْ حَيَّزَهُ، عالِمٌ إِذْ لا مَعْلُومٌ، وَرَبُّ إِذْ لا مَرْبُوبٌ، وَ قَادِرٌ إِذْ لا مَقْدُورَ:»

آن وصفش كند محدودش نموده، و آن كه محدودش نمايد به شمارش آورده، و آن كه او را به شمار آورد ازلى بودنش را منكر شده، آن كه بگويد چون است؟ وصفش را طلبيده، و هر كه بگويد كجاست؟ برايش مكان قرار داده، دانا بوده زمانى كه معلومى وجود نداشته، پروردگار بوده هنگامى كه پروريده اى نبوده، توانا بوده آن گاه كه مقدورى موجوديت نداشته است.

 

اين كه حضرت رضا (ع) در پايان روايت توحيدى سلسلة الذهب فرمود

بشروطها و انا من شروطها،

براى اين بوده كه مردم حقيقت توحيد را از امام معصوم و رهبر الهى دريافت كنند، تا در اين مسئله دچار انحراف نگردند، و خالق را به مخلوق و مخلوق را به خالق تشبيه ننمايند، و معبودى جز حضرت او نگيرند، و نهايتاً هم چون بنى اسرائيل به گوساله پرستى و بندگى بت بى جان و جاندار دچار نشوند، و به اسارت فرعونان تاريخ در نيايند.

آرى بر اساس آيات قرآن مجيد و روايات، و خطبه هاى امامان معصوم به ويژه خطبه هاى توحيدى اميرمؤمنان ميان خالق و مخلوق در ذات و صفات مباينت كامل و صد در صد وجود دارد، و حضرت حق در ذات و صفات بى نهايت، و مخلوق هر چه باشد و هر كه باشد در ذات و صفات محدود، و آمدنى و رفتنى و در نهايت عجز و ناتوانى است هيچ مخلوقى ابداً شايستگى معبود قرار گرفتن ندارد، و لايق پرستش و بندگى نمى باشد.

 

آزادى واقعى جز با نفى همه معبودهاى ساختگى، و ايمان به معبود حقيقى كه حضرت الله است ميسر نيست، و به دست آوردن سعادت و خوشبختى هميشگى جز با دست برداشتند از اطاعت بت ها، و مطيع حق شدن راهى ندارد.

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ.

بر اين اساس توحيد اصل نخستين و زيربناى همه اصول و فروع، و پايه ى اساسى آئين اسلام است.

اگر براى اسلام اصول ديگرى چون نبوت و معاد و امامت و ديگر حقايق قائليم به اين معنا نخواهد بود، كه توحيد در رديف اينها و برابر با اينهاست، بلكه قاطعانه بايد پذيرفت و جز اين هم نيست، كه توحيد اصل اين حقايق و شالوده و قاعده اينهاست، چه اگر نباشد نبوت و غيره هم نخواهد بود، بر اين پايه است كه بايد براى توحيد حساب ديگرى غير از آنچه هست باز نمود.

 

اگر اسلام آمده است كه اصولى ترين نقش را براى سر و سامان دادن به دنيا و آخرت انسان ايفا كند و جامعه اى خدائى و پيراسته از هر ظلم و زور بنيان نهد، هر يك از اجزاء و عناصر و اصول و فروع تشكيل دهنده آن، از جمله توحيد، به تناسب اهميتى كه از نظر اين دين دارند و به مقياس تكيه اى كه رويشان به عمل آمده بايد در تحقق بخشيدن به آن هدف سهيم باشند، چه منطقى نيست كه در كشتى و يا هواپيمائى موتور را مثلًا ارجى بيشتر نهند و از همه ديگر اجزاء و عناصر آن اهميتى فوق العاده تر دهند و با اين همه در نقش مورد نظر از آن يعنى حركت دادن سرنشينان سهمى نداشته باشد و يا داشته باشد برابر و يا كمتر.

 

اگر نقش يك راديو آن است كه موج را از هوا بگيرد و به صوت تبديل كند و به شنونده تحويل دهد، طبيعى خواهد بود كه هر يك از اجزاء و عناصر و پيچ و مهره هاى آن به مقدار اهميتى كه در دستگاه و مكانيسم آن دارند در تحقق بخشيدن به نقش مورد نظر بى كم و كاست سهيم باشند.

حساب ديگرى كه گفته شد بايد براى توحيد باز كرد، از همين قاعده منطقى ناشى مى شود، توحيد درانسجام ارگانيك مفاهيم تشكيل دهنده بافت كلى دين نقشى تعيين كننده داشته و از همه ديگر اجزاء و عناصر و تمامى ديگر اصول و فروع تشكيلدهنده كشتى اسلام داراى اهميتى بيشتر بوده و اسكلت و استخوان بندى اين دين را تشكيل مى دهد، اين نظريه محور كليه عقايد و معارف و قوانين اين دين بوده و زيربناى طرحى است كه اين آئين براى بهروزى دنيا و آخرت انسان ارائه مى دهد.

 

بستگى تمام اينها به اين نظريه چنان است كه بستگى منظومه شمسى به خورشيد، كه هر گاه خللى به خورشيد راه يابد يا فرو افتد بى درنگ سياره هاى منظومه دچار خلل گردند يا فرو افتند.

وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ: «14»

همانا به تو و پيشينيان تو وحى شد كه اگر در بناى زندگى و حركات و افعال براى خدا شريك قرار دادى هر آينه همه اعمالت تباه و قطعاً از خسارت كنندگان خواهى بود. نبود توحيد، و پذيرش فرهنگ ضد خدا، و زير بار فرعونيان هر زمان رفتن مساوى با تباهى همه اعمال است آن چنان كه فناى خورشيد يعنى نابودى همه اقمار.

 

توحيد بايد از انسان ها جامعه اى برين و برتر و مورد نظر اسلام به تناسب جايگاهى كه در اين دارد عيناً و عملًا نه تنها اعتقاداً سهيم باشد و به ميزان ارزشى كه به آن داده مى شود نقشى عينى و عملى ايفا نمايد، بر اين پايه و اساس قطعا توحيد نخواهد توانست صرفاً به عنوان يك تفكر مجرد فلسفى در ميان مسلمانان و مؤمنان مطرح باشد، تا فقط در عالم ذهن معتبر بوده و بى توجه به آثار انسان ساز عينى و عملى، فردى و اجتماعى و دنيائى و آخرتى، و باطنى و ظاهرى آن، اين چنين مورد اهتمام و نقش آسمان افكار باشد.

 

اين درست وارونه خط مشى است كه اسلام خود درباره طرح اين عقيده دارد، كه نه تنها توحيد را به عنوان عاملى عينى و واقعى، انسان ساز و جهان پرداز، بلكه به عنوان زير بناى انقلاب اجتماعى اسلام و موتور محرك انسان و جامعه، دگرگون كننده چهره تاريخ مطرح مى سازد، و بر جنبه هاى عينى و عملى آن كه شامل روحيات و خصال آدمى و چگونگى اعمال و رفتار او و از همه بالاتر شكل و شمايل اجتماع بشرى مى شود تكيه مى كند.

 

اين پيامبر بزرگ اسلام منادى توحيد است كه مى بينيم شعار اسلام را كه همه جهش ها و توفندگى ها در آن نهفته است، كلمه توحيد قرار مى دهد و نقش و راندمان آن را نيز كه فتح و پيروزى است توأم با آن اعلام مى كند:

«قولوا لا اله الله تفلحوا»

با همه وجود نداى توحيد سر دهيد، و اين سرمايه عظيم را در همه جوانب حيات بپذيريد كه قطعاً به پيروزى و ظفر مى رسيد پيروزى و ظفرى كه از لوازم آن رستگارى است.

 

شما با اندك تعقلى در مفهوم شعار توحيد مى يابيد كه ظفر و پيروزى ويژه صحنه هاى پيكار و كار در برابر دشمنان ظاهرى و باطنى است و با صرف يك عقيده نازاى ذهنى و يك تفكر مجرد فلسفى بدون نقشى عينى و عملى به بار نمى آيد.

از اين بالاتر و خدشه ناپذيرتر، فراز تكان دهنده ديگر آن حضرت است كه پذيرش توحيد را عامل فتح شرق و غرب، و مطيع و منقاد ساختن ملل سرتاسر گيتى و حكومت يافتن بر كران تا كران پهنه زمين و رسيدن به تمام بهروزى ها و نجات از همه سيه روزى ها و نهايتاَ سبب ورود در بهشت آخرت و نجات دائمى از عذاب دوزخ و آتش و شكنجه جنهم است. «15» بر اين اساس توحيد از نگاه خود بنيان گذار اسلام به شكلى مطرح است كه عمل در متن آن است و كوشش مفيد و مثبت و آباد كننده دنيا و آخرت از لوازم آن، و پيكار با هواى نفس و فرعونيان و نمروديان ميوه شيرين آن و اين نگاهى است كه همه انبياء ارائه داده اند و ابراهيم قهرمان توحيد نقش سازنده خود را بر اساس آن ايفا كرده است:

 

«اول من قاتل ابراهيم حين اسرت الروم لوط فنفر ابراهيم حتى استنقذه من ابديهم .... و اول من اتخذ الرايات ابراهيم عليها لا اله الا الله:» «16»

نخستين كسى كه در روزگارش به پيكار پرداخت ابراهيم بود، آنگاه كه ارتش كفر پيشه روم لوط را به اسارت گرفت، ابراهيم براى پيكار در راه خدا به خاطر نجات يك انسان موحد كوچ كرد تا وى را از چنگ انسان نماهاى ستمگر نجات داد، و اولين كسى كه پرچم بكار گرفت ابراهيم بود كه بر آن نقش لا اله الا الله زده بود.

نقش عينى و عملى و طاغوت زدائى توحيد و آثار بسيار مثبتش در حيات انسان بود، كه هر پيامبرى كه مبعوث مى شد و توحيد را اعلام مى كرد همواره اشراف و ملأ و سردمداران و طواغيت، و آنان كه منافع مادى نامشروع خود را در غافل بودن انسان ها و تخدير عقلشان مى دانستند حساس مى شدند و در برابرشان جبهه مى گرفتند و از هر طريقى كه به نظرشان مى رسيد براى خاموش كردن چراغ نبوت و نابود كردن مؤمنان به ميدان مى آمدند، يقيناً اگر توحيد فقط يك تفكر فلسفى يا صرفاً يك مسئله اعتقادى بود، و كارى به كار حيات و عمل و اخلاق انسان نداشت و براى طاغيان مزاحمتى فراهم نمى ساخت در برابرش هيچ جبهه مخالفى باز نمى شد، و هيچ طاغوتى براى خاموش كردن آن اقدام نمى كرد.

 

آرى پس از مرتبه توحيد اعتقادى كه سرچشمه اش فطرت و توضيح دهنده اش بعثت و ولايت است، توحيد عينى و عملى است كه حاكميتش در جوانب زندگى و حيات نفى كننده هر طاغوت درونى و برونى به صورت جدى و بدون بروبرگرد است.

همين است راز اين كه موسى كه مى آيد فرعون و با ندا و هيئت حاكمه فرعونى در برابر او صف مى بندند، و عيسى كه مى آيد امپراطور روم شرقى و فريسيان روحانى نماى يهود، و هم طبقه او حساس مى شوند، و ابراهيم كه اعلام توحيد مى نمايد نمرود و نمروديان در برابرش جبهه تشكيل مى دهند، و به سوزاندش رأى مى دهند، و هنگامى كه پيامبر اسلام براى نجات جهانيان از فرهنگ هاى باطل و طاغوتى قد علم مى كند زمامداران خودكامه قريش و باندهاى استثمارگر، و زالو صفت بوسفيانى و هراكليوسى و خسرو پرويزى در برابر او قرار مى گيرند.

 

طرح توحيد به اين صورت طرحى است كه خود حضرت حق اعلام كرده:

«لا اله الا الله حصنى فمن دخل حصنى امن من عذابى ...»

توحيد يك دژ نفوذ ناپذير، دژى خدائى، غير قابل شكست است كه عزت و شكوه و تعالى انسان را پاس مى دارد و از شكست و ذلت و اسارت حفظش مى كند، دژى برج و بارودار كه موحدان و خداپرستان را آشيانه اى بلند و دور از دسترس خطرات، و مشركان و طواغيت را طوفان عذاب.

در غير اين صورت و با طرحى آنسان كه خداوند و پيامبرش ارائه كرده اند توحيدمان صورى و كوششمان ظاهرى و بدون نتيجه لازم و خداى ناكرده آب در غربال و بنا بر يخ است!

 

لازمه توحيد يا موحد بودن رعايت حقوق خداوند در همه شئون زندگى است، حقوقى كه قرآن و روايات پيامبر و اهل بيت بر اجراى آن تأكيد و پافشارى سخت دارند حق اطاعت در تمامى جوانب زندگى فردى، اجتماعى، مادى، سياسى، نظامى، اقتصادى.

حق عبادت: فقط فرمان او و فرستادگانش را پذيرفتن

حق ولايت: زمامدارى و سر رشته دارى او را گردن نهادن.

حق حاكميت: تعيين شكل حكومت و معرفى شرايط حاكمان و وضع قوانين.

حق ربوبيت: اداره جامعه و تدبير امور آنان و معرفى خلفايش در اين زمينه.

حق الوهيت: تنها قبول معبوديت او، و نفى هر معبودى در اعتقاد و عمل گرچه هزينه اين قبول در باختن جان باشد.

حق سپاس و تعظيم: اختصاص دادن همه سپاس ها و ستايش ها و تمجيدها به او.

حق اخلاص: همه فعاليت ها و كوشش ها و استعدادها و امكانات را خالصانه براى او قرار دادن.

اختصاص و انحصار اين حقوق ها در جهت نفى آنها از ديگران معنى خواهد داد و تحقق خواهد يافت.

 

البته شرح اين حقوق و بيان زواياى آنها و انحصارى بودنش نسبت به حضرت حق شرح بسيار مفصلى را مى طلبد، كه بايد در كتابى مستقل نگاشته شود، در اين زمينه به توضيح دو حق، حق الوهيت و حق اخلاص مى پردازم، و از خدا مى خواهم تفصيل ساير حقوق را بر اساس قرآن در روايات و در چهار چوب فرهنگ ناب محمدى در كتابى جداگانه به من توفيق دهد.

 

پی نوشت ها:

----------------------------------------------------------------

(1)- روح المعانى ج 3، ص 10.

(2)- مجمع البيان چاپ اعلمى بيروت، ج 2، ص 157.

(3)- روح المعانى ج 3، ص 10.

(4)- مجمع البيان ج 2، ص 157.

(5)- مجمع البيان ج 2، ص 157.

(6)- اعراف 157.

(7)- حج 31.

(8)- تحف العقول 302.

(9)- غرر الحكم ص 498 و 499.

(10)- غرر الحكم ص 498 و 499.

(11)- نهج البلاغه نامه 31 ترجمه اين فقير ص 619.

(12)- پيام آسمانى توحيد 15.

(13)- نهج البلاغه خطبه 85.

(14)- زمر 65.

(15)- ارشاد مفيدص 21.

(16)- وسائل ج 11، ص 110.

 

مطالب فوق برگرفته شده از 

کتابتفسیر حکیم جلد ششم

نوشته: استاد حسین انصاریان

 

ادامه دارد . . .

 

عظمت آية الكرسی (2)


منبع : پایگاه عرفان
  • شرک
  • شرك از ديدگاه قرآن‏
  • توحيد ذات و صفات‏
  • عظمت آية الكرسی
  • آية الكرسی
  • توحيد و نفى شرك‏
  • توحيد
  • آخرین مطالب

          مقایسه بین مقام حضرت اباالفضل(ع) و آرزوی انبیای عظام
          جایگاه والای حضرت زینب کبری(س) در میان خاندان ...
          مظلومیت و بی‌گناهی سیدالشهدا(ع) و خاندان او
          داغ واقعه عاشورا بر قلب امام سجاد(ع)
          مکاشفه حضرت سيّدالشهدا(ع) در عصر تاسوعا
          حضرت ابوالفضل(ع) حامی ولایت
          اوج معرفت یاران و خاندان سیّدالشهدا(ع)
          مقام شكر از منظر امام حسین(ع)
          امام حسین(ع) تجلی خون خدا
          تجلی اوج معرفت الهی در دعای عرفه و واقعه عاشورا

    بیشترین بازدید این مجموعه

          آداب ورود و خروج منزل
          نظر امام رضا(ع) درباره ازدواج موقت متأهل‌ها
          این رفتارها روزی تان را زیاد می کند
          یک آیه و این همه معجزه !!
          توبه ی این گناه خیلی سخت است
          شاه کلید آیت الله نخودکی برای یک جوان!
          حاجت خود را جز نزد سه نفر نگو!
          رفع گرفتاری با توسل به امام رضا (ع)
          حبّ و بغض به امام حسین(ع) معیار سعادت و شقاوت انسان‌ها
          توسّل اميرمؤمنان(ع) به سيّدالشهداء(ع)

    نظرات کاربر

    پر بازدید ترین مطالب سال

    حاجت خود را جز نزد سه نفر نگو!

    داستانى عجيب از برزخ مردگان‏

    یک آیه و این همه معجزه !!

    نظر امام رضا(ع) درباره ازدواج موقت متأهل‌ها

    سِرِّ نديدن مرده خود در خواب‏

    شاه کلید آیت الله نخودکی برای یک جوان!

    حکایت خدمت به پدر و مادر

    طلبه ای که به لوستر های حرم امیر المومنین ...

    چگونه بفهميم كه خداوند ما را دوست دارد و از ...

    رفع گرفتاری با توسل به امام رضا (ع)

    پر بازدید ترین مطالب ماه

    روضه شب دوازدهم محرم ؛ مصيبت امام زين ...

    عاقبت گریه‌کنان بر حسین(ع)

    ندای «هل من ناصر ینصرنی» را چه کسی و چگونه پاسخ ...

    آیا از همسر و بچه های حضرت عباس علیه السلام خبر ...

    توبه ی این گناه خیلی سخت است

    فلسفه نماز چیست و ما چرا نماز می خوانیم؟ (پاسخ ...

    آيا فكر گناه كردن هم گناه محسوب مي گردد، عواقب ...

    سرانجام كسي كه نماز نخواند چه مي شود و مجازات ...

    رضايت و خشنودي خدا در چیست و چگونه خداوند از ...

    چرا شمر( این جانباز جنگ صفین در رکاب امام ...

    پر بازدید ترین مطالب روز

    براي رسيدن به مقام طي الارض راه حل چيست؟

    درخواست از امام حسین(ع) که مبادا از گناه شمر ...

    لعن در زيارت عاشورا

    تأثير دعاهاى صحيفه سجاديه‏

    نعمت‌ هایی که جایگزینی براي آن‌ ها نیست.

    فرق كلّي حيوان با انسان در چیست ؟

    مقام حضرت زينب (سلام الله عليها)

    در ده بالادست، چينه‏ ها كوتاه است

    چرا باید حجاب داشته باشیم؟

    تقيه چيست و انجام آن در چه مواردي لازم است؟