فارسی
پنجشنبه 06 تير 1398 - الخميس 23 شوال 1440
  3559
  0
  4
(8 نفر )

نفس و هفت مرحله آن

مسئله نفس در مباحث عرفانى از مباحث محورى است ، چرا كه عرفان در تمام مسائلى كه مطرح مى‏كند تزكيه و تصفيه نفس را مورد توجّه قرار مى‏دهد .كسى كه نفس سركش را رام نكرده و غرايز و شهواتش را با برنامه‏هاى الهى مقيّد ننموده و از خود نگذشته و روى دل به جانب قبله حقيقى نكرده ، نمى‏تواند عارف باشد .تهذيب و تزكيه نفس از اهداف عمده و اساسى انبياى الهى بود .تمام بدبختى‏هايى كه در دوره حيات گريبانگير بشر بود ، علّت ومنشأيى جز هواى نفس نداشته .از صاحب نفس شريره نمى‏توان توقّع خير داشت و اگر خيرى هم از او صادر شود به دايره حبط كشيده مى‏شود .نفس مهذّب و تزكيه شده در آخرت آراسته به چهار سرمايه عظيم و ابدى مى‏شود :
1 ـ علم بدون جهل ،
2 ـ ثروت بدون فقر ،
3 ـ عزّت بى‏ذلّت ،
4 ـ حيات بى‏موت .
آراستگى نفس به اين چهار برنامه آخرتى از ماده فلاح كه در قرآن جهت تزكيه نفس به كار رفته استفاده مى‏شود ، چنان كه راغب اصفهانى در « المفردات » متذكّر شده است . وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا * قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا .و به نفس و آن كه آن را درست و نيكو نمود ، * پس بزه‏كارى و پرهيزكارى‏اش را به او الهام كرد . * بى‏ترديد كسى كه نفس را [ از آلودگى پاك كرد و ] رشد داد ، رستگار شد .از اهمّ وظايف انسان كه بايد گفت : در رأس وظايف است ، مخالفت با خواسته‏هاى غير مشروع نفس است كه در آثار اسلامى از اين مخالفت تعبير به جهاد اكبر شده .عاشقان حق و ارادتمندان يار و سالكان طريق عشق ، تا زنده بودند از شرّ نفس در وحشت بودند ، تا جايى كه بزرگمردى مانند رسول اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در دعاهاى خود به پيشگاه محبوب عرضه مى‏داشت :نَعُوذُ بِاللّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنا .پناه مى‏برم به خدا از بديهاى نفس خودمان .راستى در صورت آلوده بودن نفس به رذايل و اسير بودن به دست انواع گناهان مى‏توان دعوى محبّت حضرت او را اعلام داشت ؟! مى‏توان خود را بنده و مؤمن به او معرّفى كرد ؟!عارفان عاشق براى نفس هفت منزل شمرده‏اند كه بايد براى رسيدن به مقصود ، به درجه نهايى آن كه حالت مرضيّه بودن است رسيد .

 

1 ـ نفس امّاره

در اين مرحله ـ چنان كه در سوره يوسف آيه 53 بدان اشارت رفته ـ نفس حيوانى در زندگى انسان غلبه كامل و سلطه شديد دارد . با بودن حالت امّارة بالسّوء ، نفس ناطقه به هيچ وجه نمى‏تواند رخساره ملكوتى خود را تجلّى دهد . در اين‏گونه مردم جز آثار حيوانيّت و بهميّت سر نمى‏زند . همه كارها و حركات و سكنات انسان در اين مرتبه نشانى از طبيعت حيوانى است و نفس او هميشه به شرارت و بدى امر مى‏كند .انسان آلوده به گناه بايد بداند هنوز دچار نفس امّاره است و تغذيه نفس با گناه همراه با خسارت ابدى است .انسان در اين مرتبه پايين ، فرق زيادى با حيوان ندارد و بلكه در پاره‏اى خصوصيّات از حيوان پست‏تر است .اين نفس امّاره خطرناك امروزه در اكثريّت مردم روى زمين و حتّى در ميان ملل متمدّن كه غرق هوسرانى و مادّه‏پرستى هستند نفوذ و غلبه دارد .انسان سالك در اين مرحله بيش‏تر با غلبه كردن به قوّه‏هاى حيوانى و مادّى جسم سر و كار دارد و بايد آن‏ها را براساس قواعد الهى رام كند .

 

2 ـ نفس لوّامه

در اين مرحله كه آيه دوم سوره قيامت به آن اشاره دارد ، قواى عقلى كم‏كم شروع به نشو و نما مى‏كند و انسان بيدار شده ، ميان كارهاى نيك و بد تميز مى‏دهد و يك حسّ درونى در دل او پيدا مى‏شود كه او را از ارتكاب بدى مى‏ترساند ، ولى اين امر درونى هنوز ضعيف است و تأثير سنگينى ندارد ، آنچه هست اين است كه پس از ارتكاب هركار بدى يك نوع پشيمانى حاصل مى‏شود.ولى آن‏هايى كه مراقب نفس خود هستند و سبب حقيقى بى‏قرارى دل خود را مى‏فهمند ، شروع به مذمّت كردن نفس مى‏كنند .اين توبيخ و ملامت از نفس حيوانى سر نمى‏زند بلكه صداى نفس ناطقه و يا روح ملكوتى است كه انسان را دعوت به كسب فضيلت مى‏نمايد .اين كه اغلب بزرگان دين و اولياى مبين و عرفاى آگاه گوشه‏نشينى و اشتغال به مناجات و نماز و روزه و دورى از زندگى روزانه را براى چند ساعت توصيه نموده‏اند ، فقط براى اين بوده كه انسان لحظاتى به خود آيد و از وساوس نفس حيوانى آزاد و فارغ شود و تحريك‏هاى خارجى را فراموش نمايد و آتش حرص‏ها و شهوت‏هاى خود را مدّتى خاموش سازد تا بتواند آن نداى آسمانى روح را از درون خود بشنود .سالك در اين مرحله نيز بايد به رام كردن ومطيع نمودن همان حس‏ها و نيروهاى نفس مشغول شود .

 

3 ـ نفس ناطقه يا متفكّره

در اين مرحله قوّه تفكّر و تميز در نفس انسانى بخوبى ظهور كرده و نشو و نماى محسوسى پيدا مى‏كند .البتّه قدرت نفس در اين مرحله نتيجه و مزد كوششى است كه انسان نسبت به تربيت نفس و تهذيب و تزكيه آن داشته :وَمَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ .و كسى كه [ در راه خدا ] بكوشد فقط به سود خودش مى‏كوشد .اين سه مرحله نخستين براى سالك دوره غلبه و تسلّط بر نفس است و وظيفه او مراقبت و هدايت و بلكه گاهى جنگ با نفس مى‏باشد .در اين مراحل بايد سينه را به سختى‏ها و زحمت‏ها و رنج‏هاى فراوان سپر ساخت ، ولى به اين معنا بايد يقين داشت كه هيچ رنج و دردى بى‏سود و بدون مكافات نمى‏ماند .در اين رنج‏ها و كوشش‏ها مقصود كشتن نفس نيست ، بلكه رام كردن او و انداختن قوايش در مجراهاى جديد صالح سودمند و علوى است ، به طورى كه همه هوس‏ها و حس‏ها با الهام گرفتن از وحى ، خادم قلب پاك و اراده عقلى و الهى نفس ناطقه شوند .

 

4 ـ نفس عاقله يا ملهمه

در اين مرحله قوّه تعقّل نشو و نماى كامل و با قوه اراده عقلى تجلّى و ظهور مى‏كند .در اين مرحله فقط عقل حكمفرما گشته و به وسيله اراده عقلى نيز احكام و اوامر عقل در همه شؤون زندگى جارى خواهد گشت : وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا .و به نفس و آن كه آن را درست و نيكو نمود ، * پس بزه‏كارى و پرهيزكارى‏اش را به او الهام كرد .اين دوره را بنابر آيات گذشته از اين رو مرحله نفس ملهمه مى‏توان ناميد كه در نفس سالك ، نخستين بار پرتو الهام ربّانى نورپاش مى‏گردد .اين مرحله چهارم از آنجا كه برزخى است در ميان سه مرحله اول و سه مرحله بعد ، از اين رو به موجب قانون تكامل و برزخيّت داراى اشكال و صور و قواى هر دو طرف بالا و پايين مى‏باشد .در اين مرحله قواى سفلى و حيوانى آخرين درجات قوّت و زور خود را به كار خواهند برد تا موقعيّت خود را نگاهدارى كنند و از اين حيث هم در دل سالك كه مشغول تزكيه نفس مى‏باشد ، عصيان‏ها و انقلاب‏ها و طوفان‏هاى بسيار قوى و بلكه خونى سر مى‏زند ، ولى بالاخره قواى پست و فرودين حيوانى و آمال و هوس‏هاى خود پرستانه نفسانى ، مغلوب انوار قاهره قواى علوى معنوى گشته ، ظلمت جهالت و غفلت مغلوب نور معرفت و فضيلت خواهد شد .چون اين حقيقت در دل عارف ظهور كرد ، با نور الهام و سكوت و آرامش ، مشام جان او از فيض آسايش درونى و استراحت وجدانى كه نتيجه پيروزى بر نفس حيوانى است برخوردار خواهد گشت و لذّت غلبه بر نفس را خواهد چشيد .انسان سالك در اين مرحله از تزكيه نفس ، كم‏كم شروع مى‏كند به چيدن ميوه شيرين زحمت‏ها و كوشش‏ها و ناكامى‏ها و رياضت‏ها و مقاومت‏ها كه با متانت و توكّل و ايمان تحمّل نموده است . وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا .و كسانى كه براى] به دست آوردن خشنودى] ما [ با جان و مال ]كوشيدند ، بى‏ترديد آنان را به راه‏هاى خود [ راه رشد ، سعادت ، كمال ، كرامت ، بهشت و مقام قرب ]راهنمايى مى‏كنيم .از اين تاريخ عملاً وارد مراحل بالاتر گشته ، واقعيّت آن همه حقايق را كه درباره مقام و حالات گوناگون تزكيه نفس ، مانند مكاشف و الهام و جذبه و ذوق و اشتياق شنيده بود ، حالا از روى عمل و يقين احساس مى‏نمايد و قوّت قلب و قوّه توكّل و ايمان و اعتمادش بر الطاف و فيوضات و هدايت پروردگار روز به روز قوى‏تر مى‏گردد .

 

5 ـ نفس مطمئنّه

در مرحله چهارم ، با وجود تكامل يافتن قوّه تعقّل و اراده عقلى ، باز زندگى انسان خواه فردى خواه اجتماعى ، بكلّى از خطا و گناه آزاد نخواهد ماند ، چون كه قواى نفسانى و حيوانى بكلّى ريشه‏كن نشده و به عبارت درست‏تر تبديل به قواى روحانى نگشته و هنوز خام و نارس‏اند .از اين‏رو در اكثر اوقات ، همان قواى حيوانى سر خود را بلند كرده و اظهار حيات و زور و قدرت خواهند نمود .اين حال در زندگى عارف سالك بارها پيش مى‏آيد و گاهى اوقات او را گرفتار وحشت و حيرت و نوميدى مى‏سازد ، وى راهبران بينادل كه اين تجربه‏ها را پشت‏سر گذاشته‏اند ، از پيدايش اين احوال ما را آگاهى و دلدارى داده‏اند . پس در اين حال و در اين‏گونه برگشت‏ها و تنزّل‏هاى ناگهانى نبايد دل از دست داد و نوميد و مضطرب گرديد ، بلكه بايد به مراقبت افزود و با جان و دل آن حادثه‏هاى ناگوار و حال‏هاى پر اضطرار را پذيرفت و به رفع آن‏ها كوشيد ؛ زيرا كه شرط سلوك و مقتضيات تزكيه نفس همين است .ولى در اين مرحله كه نفس عنوان صفت مطمئنّه به خود مى‏گيرد ، طورى در مقام خويش استوار و پا فشار و برقرار خواهد بود كه ديگر ترس لغزيدن و پايين افتادن و مغلوب هوس‏ها و فريب‏هاى نفس حيوانى و گرفتار وساوس شيطانى شدن باقى نخواهد ماند .آسمان حياتش بكلّى از ابرهاى قواى منفى آزاد گشته ، شاهد دلرباى روح ملكوتى با كمال عظمت و شكوه و جلال مانند آفتاب جهانتاب جمال كبريايى و نورپاش خود را در آن آسمان پاك و صاف تجلّى خواهد داد و آيينه دل غيب‏نماى عارف بكلّى صاف از زنگ هوس‏هاى نفسانى گشته ، مظهر جلوه‏هاى روح سبحانى
خواهد گرديد .در اين مقام است كه جنگ با نفس خاتمه مى‏يابد و نفس حيوانى رام و فرمانبر گشته ، عارف از زنجير هوس‏ها و تحريك‏ها و هيجان‏هاى شديد نفسانى آزاد مى‏شود و حتى بدن هم پيرو اراده الهى شده بار سنگينى بر وى نمى‏شود ، بلكه يك راهوار باربردارى مى‏گردد .

 

6 ـ نفس راضيه

اين مرحله مقام عشق و وادى هولناك رضا و تسليم است . در اين مرحله نفس انسانى به محك امتحان سنجيده و در بوته مصائب درونى و روحى در آتش شك و شبهه و تزلزل و بيم و اميد كه آن‏ها را مغلوب كرده بود يك بار ديگر گداخته خواهد شد تا بكلّى صافى و خلوص خود را ثابت كند و پايدار سازد .بنابراين ، اين مرحله مقام فداى نفس و ميدان جانبازى است ، نفس ناطقه انسانى بايد اثبات كند كه شايسته لطف و محبّت روح ملكوتى و سزاوار عنايت و فيض جبروتى و لاهوتى شده است و در راه عشق خدايى براى فدا كردن هر چيز و حتّى زندگى خود نيز حاضر و بلكه مشتاق است .اين مقام عرصه عشقبازى مجازى نيست بلكه در اينجا با جان بايد به طور حقيقى بازى كرد و حتّى هزاران جان را فداى نام و عشق محبوب بايد ساخت و پاى كوبان و رقصان به پاى دار بايد شناخت .در اينجاست كه ديگر فرقى بين مشيّت آفريدگار و اراده بنده او نخواهد ماند و انسان از روى معرفت حقيقى اجرا كننده اراده بلكه يارى دهنده اجراى نقشه آفرينش و تكامل جهان خواهد گشت .اين مرحله از يك طرف مقام فداى نفس و تسليم و رضاى محض است و از طرف ديگر نيز موقع تجلّى انوار كشف و الهام و وصال است . در اين مقام سايه جدايى و پرده ناتوانى ديگر وجود ندارد ؛ زيرا كه نور عشق و معرفت سرتاسر زندگى باطنى و ظاهرى عارف را فرامى‏گيرد و او خطى جز در رضاى حق و تسليم شدن به اوامر و اراده او نمى‏بيند و نمى‏شناسد .در اين مقام وصل در زير شعله آتش جانسوز عشق خدايى ، همه نيروهاى مخالف و اضداد طبيعت گداخته و با هم درآميخته مبدّل به قوّه‏هاى زندگى‏بخش مى‏گردند .

 

7 ـ نفس مرضيّه

اين مرتبه بالاترين و آخرين مقام كمال نفس انسانى است ؛ اين مرتبه مقام وصل و يگانگى نفس ناطقه با روح ملكوتى است .در مرحله ششم رضا و خرسندى از طرف عاشق بود ، ولى اين عاشق از رضاى معشوق به طور كامل مطمئن نبود . و فقط آثارى از خرسندى محبوب را گاهى احساس مى‏نمود ، ولى در اين مقام هفتم اطمينان قلبى براى نفس ناطقه حاصل مى‏شود ، بدين جهت نفس در اين مرتبه مرضيّه خوانده شده است ، به اين معنى كه خداوند نيز رضاى خود را از نفس ناسوتى اظهار و عشق خود را به وى اثبات و اعلام مى‏نمايد .در اين مقام ، نفس ناطقه با يقين عينى و بلكه با حقّ اليقين مى‏داند و مى‏فهمد كه عشق از دو طرف بوده ، يعنى محبوب نيز پا بسته مهر او بوده است ، لكه او شوريده‏تر از اين مجنون ناسوتى است، چنان كه در حديث قدسى آمده: اى فرزند آدم ! من دلباخته توام و اين براى تو پنهان است ، پس تو هم دلباخته من باش .آرى ، در اين مقام ، پرده از روى آن سرّ مخفى كه آفريدگار آشفته آفريده خود است ، از پيش چشم عارف برداشته مى‏شود .از عارفى عاشق نقل شده كه گفته : سى سال خدا را مى‏طلبيدم ، چون بنگريستم او طالب بود و من مطلوب !!احساس و ادراك اين لطف كه واصل به مقام هفتم هر روز و هر ساعت و بلكه هر دم در دل خود ذوق آن را خواهد چشيد ، خود بزرگ‏ترين حظّ روحانى و فيض آسمانى و شادى جاودانى است .در اين مقام است كه نفس ناسوتى نداى «أنت الحبيب وأنت المحبوب» از خود مى‏شنود و بلكه شركت در صفات محبوب مى‏كند ، چه در اين مقام اراده و آرزوى هر دو عاشق و معشوق يعنى نفس ناطقه و حق يكى شده است .البتّه براى رسيدن به مرحله نهايى كه مرتبه هفتم است بايد دو توشه برداشت : يكى اراده و ديگر عمل ، آن هم عمل به قواعدى كه تنها از طريق انبيا و امامان عليهم‏السلام به ما رسيده است .در اين سير و سفر پيروى كردن از دستورهاى غير خدا و مكتب‏هاى عرفانى دست‏پخت بشر عين گمراهى است و نه اين كه آدمى را به جايى نمى‏رساند ، بلكه در وادى هلاكت انداخته و عمر را ضايع مى‏سازد .

برگرفته از کتاب عرفان اسلامی استاد حسین انصاریان


منبع : پایگاه عرفان
  3559
  0
  4
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

      حقيقت ماه رمضان‏
      همنشينى بهشتيان با چهار گروه‏
      معيار شناخت خير
      مكتب‏هاى مدّعى عرفان
      مرگى تأسف ‏بار به واسطه گناه‏
      اسلام آيينى جهان شمول‏
      اثرگذارى و اثرپذيرى‏ در معاشرت
      معاشرت در جهت هدايت‏
      معاشرت در اسلام‏
      اثرگذارى محبوب در محب‏

بیشترین بازدید این مجموعه

      نفس و هفت مرحله آن
      فرق خوف و خشيت
      صفات حق در ادعيه
      آثار خطرناك مال حرام
      عظمت نماز شب
      استغفار در سحر
      شهوت شكم يا تنور جهنم
      عقوبت ترك نماز
      ثنا و ستايش الهى قبل از دعا
      مفهوم و چگونگى برزخ‏

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز