فارسی
جمعه 09 اسفند 1398 - الجمعة 4 رجب 1441
  2093
  0
  0

بررسی فقهی و حقوقی «داوری خلیفه اول» درباره فدک

فدک نام سرزمینی در حوالی شرقی منطقه خیبر ، حدود بیست فرسخی (120 کیلومتری) مدینه منوره بود. این منطقه در زمان رسول خدا ( ص) دارای چشمه‌ای پر آب، نخلستان، مزرعه و قلعه‌ای مسکونی بود و گروهی از یهودیان در آن می‌زیستند .

پس از آنکه لشگر اسلام ـــ با قهرمانی شگفت‌انگیز علی (ع) ـــ و یهودیان را شکست داد و قلعه‌های خیبر را فتح کرد ، اهالی فدک ( که برای جنگ با مسلمین ، به خیبریان قول همکاری داده بودند) بدون جنگ و خونریزی خود را تسلیم پیامبر ( ص) کردند . لذا منطقه فدک بدون جنگ در اختیار رسول خدا (ص) قرار گرفت و به حکم قرآن ( آیه‌های 6 و 7 سوره حشر ) به شخص آن حضرت اختصاص یافت. مطابق این آیات، مسلمانان و مجاهدان ــ بر خلاف غنایمی که در اثر جنگ به دست مسلمین می‌افتاد ــ در آن سهمی نداشتند.

 مورخان و راویان سنی و شیعه اجماع دارند که پس از نزول آیه شریفه ذی القربی (آیه 26 سوره اسراء)، پیامبر (ص) حضرت فاطمه زهرا (س) را نزد خود خواند و این مال شخصی خود، یعنی سرزمین وسیع و حاصلخیز فدک، را به ایشان بخشید و ملک وی قرار داد.

پس از ارتحال پیامبر (ص) ، خلیفه اول عده‌ای را به فدک فرستاد و آنان وکلای مالک آن یعنی حضرت زهرا (س) را بیرون کنند و آن ملک را غصب نمودند. حضرت فاطمه ( س) نزد ابوبکر آمد و حق خود را طلبید.

 قضاوت و داوری ابوبکر در این ماجرا، اشکالات شکلی و ماهوی فراوانی دارد ؛ از جمله :

 1. بنابر آیین دادرسی اسلامی و مطابق قواعد فقه اسلامی، اگر شخصی مالی را در اختیار داشته باشد ( مثلا خانه‌ای را در تصرف داشته باشد ) و دیگری ادعای مالکیت آن مال را بکند، «مدعی» باید ادعای خود را اثبات کند نه کسی که خانه در تصرف اوست. اما خلیفه اول ، بر خلاف این حکم مسلم و واضح ، از فاطمه (س) که فدک را در تصرف داشت خواست که ادعای مالکیت خود را اثبات کند و شاهد بیاورد !

 2. از مسلمات فقه است که تا کسی علیه متصرف شکایت نکرده است، قاضی نمی‌تواند متعرض او شود. درباره فدک نیز کسی نزد خلیفه شکایت نبرده بود.

 3. خلیفه خود مدعی و شاکی بود به قضاوت پرداخت ، و این از نظر فقه اسلام مجاز نیست .

 4. قاضی ابتدا باید سخن مدعی و منکر را بشنود و سپس حکم کند، و پس از آن ، حکم اجرا شود . اما در اینجا ، قبل از شکایت، تفهیم اتهام، داوری، صدور حکم و ... ، خلیفه فدک را گرفته بود! این امر نیز با موازین قضایی سازش ندارد.

 5. مطابق قانون ، قاضی در صورتی که خود، علم و یقین به حقیقت داشته باشد می‌تواند به علم خود عمل کند . خلیفه به حکم آیه تطهیر ، می دانست که حضرت فاطمه (س) ، معصوم و طاهر است و دروغ نمی گوید. اما با وجود این علم ، سحن او را نپذیرفت و از او شاهد طلبید .

 6. با وجود اینکه ارائه شاهد قانونا بر عهده خلیفه بود (چرا که او مدعی بود) ، حضرت زهرا (س) دو شاهد ارائه کرد: «حضرت علی علیه السلام» و «جناب ام ایمن». از این دو شاهد ، اولی به حکم آیه‌ی تطهیر ، معصوم بود و دومی کسی بود که پیامبر او را اهل بهشت معرفی کرده بود . شهادت علی (ع) برای کسی که به آیه تطهیر اعتقاد داشته باشد ، علم‌آور بود و می توانست جایگزین شهادت دو شاهد شود . همچنین شهادت ام ایمن ، به دلیل سخنی که رسول خدا (ص) درباره او فرموده بود ، اطمینان آور بود و می‌توانست جایگزین شهادت دو زن و یا مکمل شهادت یک مرد گردد . اما خلیفه با کمال تعجب و تاسف ، شهادت آن دو را نپذیرفت و گفت: «شهادت یک مرد و یک زن قبول نیست ؛ بلکه باید دو مرد، یا یک مرد و دو زن شهادت دهند» !!

 7. می دانیم که پیامبر (ص) ، شهادت صحابی جلیل القدر «خزیمه بن ثابت» را به جای شهادت دو شاهد پذیرفت و وی به « ذوالشهادتین » مشهور گشت. حال، آیا شهادت علی (ع) که هم سبقت در اسلام داشت و هم به حکم قرآن، معصوم بود، به اندازه شهادت خزیمه ارزش نداشت؟! 

 8. مطابق آیین دادرسی در اسلام ، برای اثبات مالکیت در دادگاه، به دو شاهد مرد نیاز نیست ؛ بلکه «یک شاهد و قسم» نیز کارساز است. به عبارت دیگر، در نزاع مالی، سوگند ، مکمل گواهی یک شاهد می‌شود. مساله فدک نیز نزاعی مالی بود.

 9. به دلیل کثرت مصاحبت خلیفه اول و دوم با رسول خدا (ص) ، آنان به طور قطع از واگذاری فدک به حضرت زهرا (س) اطلاع داشتند . بنابراین ، علیرغم تمامی اشکالات شکلی و ماهوی دادرسی آنان ، خلیفه عمدا خلاف علم خود عمل کرد .

10. شاید از مهم‌ترین ادله‌ی بی‌اساس بودن داوری خلیفه اول این باشد که در طول تاریخ هیچگاه این قضاوت او پذیرفته نشد و بارها فدک به اهل بیت (ع) بازگردانده شده است . این کار اولین بار به دست « عمربن عبدالعزیز» صورت گرفت .

برگرفته از کتاب «فدک» - رضا استادی - با اندکی تلخیص
 
پایگاه استاد حسین انصاریان
 

  2093
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

    معناشناسي ليله الرغائب
    ماه رجب در آثار استاد انصاریان
    امام هادی(ع) خورشید هدایت
    نگرش قرآنی امام هادی (ع) در زیارت جامعه کبیره به امام ...
    دعا اسلحه مؤمن‏
    آخرت در كلام امام باقر (ع‏)
    جلوه‏اىی از اخلاق امام محمّد باقر (ع)
    اهمیت دعا
    حضرت زهرا(س) زنی که بهشت مشتاق اوست
    حماسه وجود اخلاقى حضرت زهرا عليها السلام‏ در تاريخ

بیشترین بازدید این مجموعه

      فِرَق اسلامی و مقایسه ای با عقاید شیعه
      دعا اسلحه مؤمن‏
      شکر گزاری در قرآن
      اسم اعظمی که خضر نبی به علی(ع) آموخت
      اعمال ماه رجب
      معناشناسي ليله الرغائب
      ماه رجب در آثار استاد انصاریان
      امام هادی(ع) خورشید هدایت
      این روش امیدوار بودن به رحمت خدا نیست!
      اسلام، دین سهولت

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز