فارسی
يكشنبه 04 فروردين 1398 - الاحد 17 رجب 1440
  2750
  0
  0

درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

صدور خیر محض از خداوند

با بررسی آیات قرآن و مشاهدۀ عالم خلقت و نیز تحقیقات علمی دانشمندان علم جهان شناسی، به این حقیقت دست می یابیم که از خداوند فقط خیر صادر می شود. خداوند این مطلب را در سوره آل عمران بیان می کند: ﴿بِيَدِكَ الْخَيْر﴾[1]؛ و همچنین در دیگر آیات قرآن می توان صدور خیر محض را از خداوند برداشت کرد. بنابراین صدور ضلالت از خداوند محال است و خداوند ضلالت را به عنوان یک حالت طبیعی اولیه به انسان هرگز تحمیل نمی کند. به عبارت دیگر شر از خداوند صادر نمی شود چون شر، قبیح است و از خداوند قبحی صادر نمی شود.

جهان چون چشم و خط و خال و ابروست                  که هر چیزی به جای خویش نیکوست

 

هدایت تکوینی و  تشریعی

هدایت یکی از مهم ترین مصادیق خیر است که از خدواند صادر می شود. در این عالم دو نوع هدایت وجود دارد: هدایت تکوینی و هدایت تشریعی. در هدایت تکوینی، اختیار موجودات در سلطۀ خداوند است و امکان تخلف از هدایت خداوند، وجود ندارد و موجودات دخالتی در این نوع هدایت ندارند. ﴿لاَ الشَّمْسُ يَنْبَغي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ كُلٌّ في فَلَكٍ يَسْبَحُون﴾[2] ؛ نه براى خورشيد اين توان هست كه به ماه برسد، و نه شب از روز پيشى مى گيرد، و هر كدام در مدارى شناورند.

اگر در هدایت تکوینی، امکان مختار بودن و انحراف از این نوع هدایت باشد، جهان دچار فساد می شود و عمر آن به پایان می رسد. به طور مثال، فاصله بین خورشید و زمین در حدود صد و پنجاه کیلومتر است. جایگاه زمین و خورشید در این چند میلیارد سال نسبت به هم ثابت بوده است. اگر زمین امکان خروج از هدایت تکوینی را داشته باشد و فاصلۀ خود را با خورشید دورتر یا نزدیک تر می کرد، تمامی آب ها منجمد می شدند و یا تمام موجودات از حرارت نابود می شدند. اما این فاصله بر اثر هدایت تکوینی پروردگار تغییری نمی کند.

نمونه ای دیگر برای این امر، اقیانوس ها هستند. اقیانوس هند دارای آبی گرم و به رنگ سبز تیره است و اقیانوس اطلس دارای آبی سرد و رنگ آبی روشن است. این دو اقیانوس میلیاردها سال است که در دماغه ی امید به هم دیگر متصل هستند ولی به قدرت و هدایت تکوینی خداوند، این آب ها با هم دیگر مخلوط نمی شوند و هیچ یک از این دو اقیانوس، خصوصیت خود را از دست نمی دهند، ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيان * بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيان ﴾[3]. اگر امکان تخلف از هدایت تکوینی وجود داشته باشد، علاوه بر این که مخلوط شدن آب این دو اقیانوس تأثیرات منفی بر زمین و جو می گذارد، همچنین باعث از بین رفتن موجودات زندۀ هر دو دریا می شود و فاجعۀ عظیمی به وجود می آید. هدایت تکوینی در اقیانوس ها باعث شده است که چرخش زمین به دور خود، هیچ گاه ویرانی یا تخلیه آب ها را به وجود نیاورد.

علاوه بر هدایت تکوینی در این عالم، هدایت تشریعی نیز وجود دارد.  هدایت تشریعی، هدایتی است که از افق وجود مکتب الهی و انبیاء خدا و ائمه طاهرین: طلوع می کند.

عمومیت هدایت خداوند

نکتۀ مهمی که باید در این دو نوع از هدایت توجه کرد، این است که هدایت امری عام است و مختص به فرد و یا موجود خاصی نیست و شامل همۀ موجودات می شود. هدایت تکوینی شامل تمام اشیا و موجودات است، و هدایت تشریعی مربوط به تمام انسان ها است. هدایت تشریعی، هدایت تقسیم شده نیست، به این صورت که خداوند در علم خود از زمان آدم تا قیامت عدد معینی را انتخاب کرده باشد که هدایت به آن ها برسد و به بقیه نرسد، بلکه هدایت خداوند عام و شامل تمام انسان ها می شود. اگر بنا باشد خداوند عده ای را از هدایت خود بهره مند کند و عده ای دیگر را محروم کند، در این صورت ذات خداوند از یک جهت جواد و در جهت دیگر بخیل است که این امر محال است چون در ذات خداوند صفات منفی وجود ندارد.

عمومیت هدایت خداوند در آیات قرآن

عام بودن هدایت خداوند در بعضی از آیات قرآن مجید بیان شده است که به شش مورد آن اشاره می شود:

1 -  ﴿وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً ﴾[4]؛ و نعمت هاى آشكار و نهانش را بر شما فراوان و كامل ارزانى داشته است.

« أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ» در این آیه دلالت بر عمومیت می کند و کسی را استثناء نکرده است.

2 -  ﴿الَّذي أَعْطى كُلَ شَيْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى ﴾[5]؛ كسى است كه به هر موجودى، آفرينش [ويژه ] او را [آن گونه كه سزاوارش بود] به وى عطا كرده، سپس هدايت نمود.

«كُلَ شَيْ ءٍ» در این آیه دلالت بر عمومیت هدایت خداوند می کند و کسی استثناء نشده است.

مختار بودن انسان در پذیرش هدایت

نکته ای که باید در این آیه با توجه به آیات دیگر - مانند: ﴿إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ﴾[6]، ﴿وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْن ﴾[7] - دقت شود، این است که هدایت از جانب خداوند است ولی انسان مختار است که این هدایت را بپذیرد و شاکر آن باشد و یا این که آن را نپذیرد ﴿إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُورا﴾[8]. کسانی که هدایت خداوند را انتخاب می کنند و شاکر این هدایت هستند، شایستۀ پاداش عظیم اند چون در نظر خداوند این افراد عمل با ارزشی را انجام داده اند و در طول عمر خود از بسیاری از لذات و شهوات دوری جسته اند. قرآن پاداش این افراد را با چنین تعبیراتی بیان می کند: ﴿أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْن﴾ [9]، ﴿وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُون ﴾[10]، ﴿جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهار﴾[11]، ﴿ رِزْقٌ كَريم﴾[12].

البته در این جا بحث دربارۀ تودۀ مردم است و مربوط به کسانی نیست که در مقامات عالیه اند. حضرت علی (ع) می فرماید: «الجلسة في الجامع خير لي من الجلسة في الجنة فإن الجنة فيها رضا نفسي و الجامع فيها رضا ربي»[13]؛ نشستن در مسجد براى من بهتر است از نشستن در بهشت زيرا كه با نعمت های بهشت نفس را خشنود می کنم، اما در مسجد خدا را می سازم.  البته به حسب ظاهر این حالت را از تمام انسان ها نخواسته اند، همان طور که حضرت امیرالمؤمنین (ع) در نامه ای می فرمایند: «ألا و إنكم لا تقدرون على ذلك و لكن أعينوني بورع و اجتهاد و عفة و سداد»[14]؛معلومتان باد که شما تن دادن به چنین روشی را قدرت ندارید، ولی مرا با ورع و کوشش در عبادت و پاکدامنی و درستی یاری کنید.

بعضی از حالات انبیاء و ائمه:، مختص خودشان بوده است که ما توان انجام آن ها را نداریم و از انسان انتظار آن را ندارند. به طور مثال فرض کنید از خداوند حکمی به ما رسیده باشد که سالی یک مرتبه تمام دارایی و اموالتان را انفاق کنید و دوباره از ابتدا شروع کنید، در این صورت کسی اطاعت از خداوند نمی کند؛ یا این که هر کس مستطیع حج شود باید در مکه پسر خود را قربانی کند، در این صورت کسی به خانۀ خدا نمی رود؛ یا این که خبری یقینی به ما برسد که خداوند فرموده است که تمام هفت طبقۀ جهنم و هشت طبقۀ بهشت نابود شده است ولی عبادتتان را ادامه دهید و گناه نکنید، در این صورت کسی از خداوند اطاعت نمی کند. در قرآن خداوند می فرماید: ﴿ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها﴾[15]؛ خدا هيچ كس را جز به اندازه توانايى اش تكليف نمى كند.

افراد محدودی هستند که مانند حضرت علی (ع) این سخن را بگویند :«ما عبدتك خوفا من نارك و لا طمعا في جنتك لكن وجدتك أهلا للعبادة فعبدتك »[16]؛ معبودا! تو را از ترس دوزخ و طمع به بهشت عبادت نكردم، بلكه فقط تو را شايسته عبادت شدن يافتم به اين خاطر به عبادت تو برخاستم .

ضرب المثل«علی می ماند و حوضش» می گویند از این جا ناشی شده است که فردی بر روی منبر مردم را موعظه می کرد. هر کس دروغ بگوید راه نجات ندارد، هر کس حرام بخورد راه نجات ندارد، ربا بخورد راه نجات ندارد، به نامحرم نگاه کند راه نجات ندارد و... . مستمعی از میان جمعیت برخاست و گفت: آقای واعظ از قول ما به حضرت علی (ع) این پیغام را برسانید که حضرت (ع) از آب کوثر فقط خودشان بخورند. یعنی اگر لطف، رحمت و آسان گیری خداوند نباشد، هیچ کس نمی ماند.

 مرحوم علامه طباطبایی سخن زیبایی در تفسیر المیزان بیان می کنند: این امر درست است که نباید در عبادت چیزی را شریک خداوند قرار داد ولی خداوند یک نوع شرکی را به بندگانش اجازه داده است و آن در جایی است که فرموده: ﴿ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعا﴾[17]؛ خدا را از روى بيم و اميد بخوانيد. به عبارت دیگر خداوند را از ترس دوزخ و به طمع بهشت عبادت کنید. ایشان بیان می کنند برای کسانی که در مقامات پایین هستند، این نحوۀ شرک اشکالی ندارد چون اگر اعلام شود بهشت و جهنمی نیست، به علت نبود ظرفیت، از اطاعت خداوند دست می کشند.

پس خلاصه بحث این شد که اگر کسی در حد گنجایش خود، از عقل خود بهره مند شود و هدایت خداوند را قبول کند، خداوند به اندازۀ وجود و گنجایش او به وی پاداش می دهد و اگر کسی در برابر خیرخواهی و مصلحت خداوند مقاومت کند و به خداوند کبر بورزد، مستحق کیفر می شود. در قرآن هفت نوع کیفر بیان شده است که هر نوع تناسب با گروهی دارد.

بنابراین نتیجه می گیریم که هدایت الهی عام است و از کسی دریغ نمی شود و خداوند به وسیلۀ وحی، سخنان انبیاء و ائمه: و عالمان ربانی، پیام هدایت را به انسان ها می رساند.

3 -  ﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنين﴾ [18]؛ اى مردم! يقيناً از سوى پروردگارتان براى شما پند و موعظه اى آمده، و شفاست براى آنچه [ازبيمارى هاى اعتقادى و اخلاقى ] در سينه هاست، و سراسر هدايت و رحمتى است براى مؤمنان.

«يا أَيُّهَا النَّاسُ»، خطاب این آیه به تمام انسان ها است و کسی را استثناء نکرده است. «شِفاءٌ» یعنی درمان کننده. «رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنين»، اگر انسان هدایت را انتخاب کند، مؤمن می شود و قرآن برای او تجلی رحمت خدا در دنیا و آخرت می شود، پس هدایت خداوند مختص به کسی نیست و شامل تمام انسان ها است.

نمونه ای از عمومیت هدایت

آخرين دعوت امام حسين (ع) زمانی بود كه تنها مانده بودند و همۀ يارانشان شهيد شده بودند. با صدای الهی و ملکوتیشان فرمودند: «الا ناصِر يَنْصُرُنا؟ اما مِن ذابٍّ يَذُبُّ عَنْ حَرَمِ رَسُول اللَّهِ؟»؛ آيا براى ما ياورى پيدا نمى شود؟ آيا كسى هست از حرم پيامبر دفاع كند؟ اين ندا سعد بن حرث انصارى و برادرش ابوالحتوف بن حرث را هوشیار کرد. این دو برادر از انصار و از عشيره ى خزرج بودند که از دشمنان حضرت على (ع) و از خوارج نهروان بودند. اين دو نفر از كوفه تحت فرماندهى عمر بن سعد به قصد پيكار و كشتن با امام حسين (ع) به كربلا آمدند و روز شهادت در سپاه يزيد بودند. هنگامى كه نداى امام حسين (ع) را شنيدند، هوشیار شدند و با خود گفتند: حسين (ع) فرزند پيامبر (ص) است. روز رستاخيز دستگیر ما جدش رسول (ص) است، پس از سپاه يزيديان بيرون رفتند و در زير سايۀ امام حسين (ع) قرار گرفتند. بعد از آن به جنگ با سپاه یزیدیان پرداختند و چند تن را مجروح كرده و عده اى را به دوزخ فرستادند و بعد شهید شدند.[19]

علامه كمره اى در جلد سوم كتاب بسيار ارزشمند عنصر شجاعت مى فرمايد:

همين كه زنان و اطفال صداى حسين (ع) را به استغاثه شنيدند:

«الا ناصِر يَنْصُرُنا؟ اما مِن ذابٍّ يَذُبُّ عَنْ حَرَمِ رَسُول اللَّهِ؟»

صدا به گريه بلند كردند، سعد و برادرش ابوالحتوف چون اين نداى دلخراش را با آن ناله و شيون از اهل بيت شنيدند، عنان به طرف حسين (ع)برگرداندند. اينان در حومۀ نبرد بودند و با شمشيرى كه در دستشان بود به دشمنان حمله كردند و به جنگ پرداختند و جماعتى را كشتند و در آخر هر دو مجروح شدند سپس هر دو در يك جايگاه با هم شهید شدند.[20]

این هدایت عام و همگانی است و خداوند  که خیر محض است، در رساندن خیر به موجودات بخل نمی ورزد.

4 - ﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثيراً وَ نِساء﴾[21]؛ اى مردم! از [مخالفت با فرمان هاىِ ] پروردگارتان بپرهيزيد، آن كه شما را از يك تن آفريد و جفتش را [نيز] از [جنس ] او پديد آورد و از آن دو تن، مردان و زنان بسيارى را منتشر ساخت .

خطاب این آیه عام است. زمانی که واژۀ تقوا را در روایات بررسی می کنیم، گاهی اوقات معنای ترکیبی از آن به دست می آید، به این معنا که پروردگار را عبادت کنید و از محرمات اجتناب کنید.

5 - ﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُم ﴾[22]؛ اى مردم! البته پيامبرى از سوى پروردگارتان به درستى به سوى شما آمد؛ پس به او ايمان آوريد كه به خير شماست.

 خطاب این آیه به طایفه خاصی نیست بلکه عام است.

6 - ﴿ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبينا﴾[23]؛ اى مردم! يقيناً از سوى پروردگارتان براى شما برهان [و دليلى چون پيامبر و معجزاتش ] آمد؛ و نور روشنگرى [مانند قرآن ] به سوى شما نازل كرديم.

مخاطب این آیه عموم مردم است. احتمالاً جملۀ دوم آیه، تأیید بر جملۀ اول آیه است .

نتیجه ای که از آیات می گیریم این است که هدایت یک امر عام است. هدایت تکوینی شامل تمام مخلوقات است و هدایت تشریعی مختص به تمام انسان ها است و کسی استثناء نشده است. حال اگر انسان ها این هدایت را قبول کنند، به آن ها پاداش داده می شود و اگر این هدایت را قبول نکنند، به آن ها کیفر داده می شود.

 

 

 

 

 

 

[1]. آل عمران (3) : 26.

[2]. یس (36) : 40.

[3]. رحمن (55) : 20-19.

[4]. لقمان (31) :20.

[5]. طه (20) : 50.

[6]. انسان (76) : 3

[7]. بلد (90) : 10.

[8]. انسان (76) : 3

[9]. قصص (28) : 54.

[10]. نحل (16) : 97.

[11]. بقره (2) : 25.

[12]. انفال (8) :4.

[13]. بحارالأنوار: 80/362؛ وسائل الشیعه: 5/199.

[14]. نهج البلاغه، نامه 45، 662.

[15]. بقره (2) : 286.

[16]. بحارالأنوار: 67/196؛ وافی : 4/361.

[17]. اعراف (7) : 56.

[18]. یونس (10) : 57.

[19]. پیشوای شهیدان: 394.

[20]. عنصر شهادت: 3/169.

[21]. نساء (4) : 1.

[22]. نساء (4) : 170.

[23]. نساء (4) : 174.


منبع : پایگاه عرفان
  2750
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و یکم (درس 17 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصتم (درس 16 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هفتم (درس 13 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)

بیشترین بازدید این مجموعه

      تفسیر قرآن ـ جلسه اول
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و چهل ششم (درس 1 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و دوم (درس 8 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز