فارسی
يكشنبه 04 فروردين 1398 - الاحد 17 رجب 1440
  2829
  0
  0

درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)

 

بسم الله الرحمن الرحیم

ردّ جبر و تفویض در کلام حضرت امیرالمؤمنین (ع)

یکی دیگر از روایاتی که در ردّ جبر و تفویض به آن استناد می کنیم، سخنی از امیرالمؤمنین (ع) است. همان طور که بدیهی است، حضرت امیرالمؤمنین (ع) باب علم پیغمبر (ص) و خزینۀ دانش خداوند و معدن حکمت است. پروردگار عالم در سوره رعد می فرماید: ﴿وَ يَقُولُ الَّذينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهيداً بَيْني وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتاب [1] و در سوره نمل می فرماید:﴿قالَ الَّذي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتاب [2] تفاوت این دو آیه در «من» تبعیضیه است که در پایان آیۀ سوره رعد «من» نیامده است. خداوند از امیرالمؤمنین (ع)به عنوان ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتاب یاد می کند. کسی که ﴿مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتاب است، بدیهی است که صفحۀ وجودیش، صفحۀ حقایق است.

خطبۀ شقشقیه حضرت امیرالمؤمنین (ع) را اهل سنت نیز نقل کرده اند. بعضی از افرادی که این خطبه را نقل کرده اند ابن أبی الحدید، عبدالله خیاط (یکی از عالمان مصر) و محمد عبده است. البته بعضی افراد معاند، منکر آن شده اند.

حضرت در قسمتی از این خطبه می فرماید: «يَنْحَدِرُ[3] عَنِّى السَّيْلُ»[4]، دانش از وجودم همچون سيل سرازير مى شود. یعنی تمام ارزش ها و کمالات برای تربیت انسان از افق وجود حضرت علی (ع) به طور دائم بر افراد سراریز می شود چون ارزش های وجودی ایشان در طول تاریخ مانند سیل در جریان است. اگر کسی بخواهد به مراتب بالای انسانیت برسد، باید از کمالات و فضائل ایشان سرمشق بگیرد و در حد خود به کمال برسد. علاوه بر این حتی دشمن هم می دانست که حضرت (ع) دارای چه شخصیتی است. بعضی افراد بیست و سه سال از پیغمبر (ص) ارزشهای وجودی و کمالات امیرالمؤمنین (ع) را شنیده بودند ولی حق را انکار کردند. انکار حق با وجود علم به حق، گناهی مضاعف است. گاه فرد، جاهل به حق است و منکر حق می شود، در این صورت احتمال دارد اگر علم به حق پیدا کند، آن را تأیید کند. ولی کسی که با علم به حق، منکر حق می شود، این گناه سنگینی است.

حال چنین شخصیتی که دارای کمالات عالیه و معدن علم است به تحلیل جبر و تفویض می پردازد که ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغۀ خود آن را نقل کرده است.

حضرت علی (ع) می فرمایند: «اِنَّ اللّهَ سُبْحانَهُ اَمَرَ عِبادَهُ تَخْييراً، وَ نَهاهُمْ تَحْذيراً، وَ كَلَّفَ يَسيراً، وَلَمْ يُكَلِّفْ عَسيراً، وَ اَعْطى عَلَى الْقَليلِ كَثيراً، وَ  لَمْ  يُعْـصَ مَغْلُـوباً  ، وَ  لَمْ  يُطَـعْ مُكْـرِهاً  ، وَ لَمْ يُرْسِلِ الاَْنْبِياءَ لَعِباً، وَ لَمْ يُنْزِلِ الْكُتُبَ لِلْعِبادِ عَبَثاً»[5]

«اِنَّ اللّهَ سُبْحانَهُ اَمَرَ عِبادَهُ تَخْييرا[6]، وَ نَهاهُمْ تَحْذيراً، وَ كَلَّفَ يَسيراً، وَلَمْ يُكَلِّفْ عَسيراً »: خداوند سبحان بندگانش را بر اساس اختیار آنان امر فرموده (یعنی انسان می تواند اعمال خوب یا بد را انتخاب کند)، و محض ترساندن نهی نموده (هر چیزی را که خداوند آن را از بندگانش نهی کرده است، برای هشدار از عواقب سوء آن گناه است)، آسان را به آنان تكليف كرده، و سخت را تكليف نكرده (در قرآن مجید این مطلب در چند جا ذکر شده است از جمله: ﴿يُريدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْر[7] و نیز در این آیۀ:﴿ما يُريدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُريدُ لِيُطَهِّرَكُم [8] بیان شده است).

«وَ اَعْطى عَلَى الْقَليلِ كَثيراً، وَ  لَمْ  يُعْـصَ مَغْلُـوباً» :  به اندك عمل عطاى بسيار عنايت كرده، از اين باب كه مغلوب خلق است نافرمانى نشده (یعنی کسی که گناه می کند، به این خاطر نیست که خداوند ناتوان است و او توانسته خداوند را شکست دهد بلکه چون خداوند بردبار و حلیم است به بندگان عاصی خود مهلت می دهد و در قرآن می فرماید: ﴿فَمَهِّلِ الْكافِرينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدا[9] و همچنین مشرکان را تهدید می کند و می فرماید که بندگان از دسترس قدرت خداوند بیرون نیستند: ﴿وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزينَ فِي الْأَرْضِ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصيرٍ[10]، ﴿إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَدير[11]؛ پس از جهت مغلوب و ناتوان بودن خدا نیست که گنهکاران گناه می کنند.).

«وَ  لَمْ  يُطَـعْ مُكْـرِهاً، وَ لَمْ يُرْسِلِ الاَْنْبِياءَ لَعِباً، وَ لَمْ يُنْزِلِ الْكُتُبَ لِلْعِبادِ عَبَثاً» : و خلق فرمانش را برده اند نه از جهت اينكه مجبورشان كرده (بندگان از روی اختیار خداوند را اطاعت می کنند و خداوند آنان را مجبور به عبادت نکرده است بلکه خداوند او را به عبادت هدایت کرده است.) ارسال انبياء بازيچه نيست، و كتب آسمانى را براى بندگان به بيهودگى نفرستاده است (پس این که خداوند انبیاء و کتب آسمانی را فرستاده است، دلیل بر عدم وجود جبر و تفویض بوده است)

اختیار در انتخاب راه ضلالت یا هدایت

در مباحث قبل توضیح داده شد که ضلالت ابتدایی از جانب خداوند وجود ندارد. خداوند کسی را مجبور به گمراهی نکرده است بلکه خداوند سرشت تمام انسان ها را بر توحید استوار کرده است. در مباحث گذشته چند آیه برای تایید این مطلب ذکر شد:

﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُون [12]، منظور این آیه این است که ارادۀ ازلی خداوند در آفرینش انسان بر این تعلق گرفته است که سرشت انسان ها بر توحید باشد. و در آیۀ ﴿ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْديلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْويلا[13]، بر این مطلب تاکید می شود.

اینک برای توضیح بیشتر این مطلب از روایات بهره می گیریم:

پیامبر (ص) می فرماید: «كل مولود يولد على الفطرة فأبواه يهودانه و ينصرانه و يمجسانه» [14]؛ هر کودکى بر اساس سرشت توحيد، نبوت و ولايت به دنيا مى آيد (یعنی خداوند فرزند را دانا خلق کرده است که بتواند حقیقت را درک کند و همچنین تمام راه های هدایت و فضیلت به سوی او باز است.)، اين پدر و مادر او هستند كه او را در مدار يهوديت و نصرانيت و زرتشتی قرار مى دهند.

این که در روایت می فرماید چون در خانوادۀ یهودی یا نصرانی رشد کرده است، یهودی یا نصرانی می شود، به این معنا نیست که دیگر این افراد نمی توانند از یهودیت و یا نصرانیت خارج شوند بلکه تمام راه های هدایت به سوی چنین افرادی باز است و می توانند به اسلام روی آورند. در تاریخ نمونه های بسیاری بوده اند که در خانوادۀ یهودی و یا نصرانی رشد کرده اند ولی مسلمان شده اند که چند نمونه ذکر می شود.

یکی از این نمونه ها در قرآن کریم در سوره مائده است که ماجرای علمای مسیحی بعد از قبول اسلام را بیان می کند:

 ﴿وَ إِذا[15] سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدين [16]؛ و چون (علمای مسیحی) آنچه را كه بر پيامبر اسلام نازل شده بشنوند، ديدگانشان را مى بينى به سبب آنچه از حق شناخته اند، لبريز از اشك مى شود، مى گويند: اى پروردگار ما! ايمان آورديم، پس ما را در زمره گواهان [به حقّانيّت پيامبر و قرآن ] بنويس.

در دو آیه بعد از این، سخنانی از این علمای مسیحی نقل می کند و بعد خداوند پاداش عمل آن ها را ذکر می کند. این افراد، مسیحی بودند که در خانواده مسیحی رشد کرده بودند ولی با شنیدن حق، مسلمان شدند..

نمونه دیگر مى توان از ميرزا محمدرضا از دانشمندان بزرگ يهود تهران که صاحب كتاب «اقامه الشهود فى ردّ اليهود» است و حاج بابا قزوينى يزدى از علماء يهود يزد که صاحب كتاب «محضر الشهود فى ردّ اليهود»، نام برد. در این کتب به حقانیت اسلام و باطل بودن عهد عتیق و جدید ( تورات و انجیل) می پردازند. این افراد در خانواده ای یهودی رشد کردند و به مقام خاخامی یهودیت رسیدند ولی چون در جستجوی حق و مختار بودند، اسلام را برگزیدند.

نمونه دیگر که بنده ماجرای آن را از صاحب کتاب شب های پیشاور، جناب سلطان الواعظین شنیدم. یک عالم مسیحی در شهر ارومیه به مقام کشیشی می رسد. این فرد استادی داشت که به خاطر کهولت سن از خانه بیرون نمی آمد. روزی به خدمت استاد خود می رود و به استاد خود می گوید که از آئین نصرانیت سیراب نمی شوم و آرامش ندارم. حق با چه کسی است؟ آیا مسلمانان حق را می گویند؟ آیا به سراغ آنان بروم؟ استاد او که عالمی با انصاف بود به او می گوید که یقین بدان که حق با ما نیست. و چون می ترسم، این حق را بیان نمی کنم. بعد به شاگرد می گوید به فلان اتاق برو و از داخل صندوق از کتاب تورات و انجیل قدیمی که آنجاست این آیات را بخوان. شاگرد زمانی که باز می گردد، استاد از او سؤال می کند چه چیزی درک کردی؟ شاگرد جواب می دهد که حق با پیغمبر اسلام (ص) است. استادش به او می گوید اگر می خواهی سیراب بشوی به پیروی از پیغمبر اسلام (ص) روی آور. ایشان شبانه به منزل حاج میرزا حسن مجتهد (ظاهرا از علمای اول ارومیه بودند) می روند و به دست ایشان مسلمان می شوند. این کشیش مجاهد با نفس بوده است که مصداق این روایت است:

«أن النبي  (ص) بعث بسرية فلما رجعوا قال مرحبا بقوم قضوا الجهاد الأصغر و بقي الجهاد الأكبر قيل يا رسول الله و ما الجهاد الأكبر قال جهاد النفس» [17]؛ رسول خدا  (ص)جمعيّتى را به جبهه جنگ فرستادند، چون از ميدان رزم برگشتند فرمودند: آفرين به طايفه اى كه جهاد اصغر را به سر بردند ولى جهاد اكبر بر عهده آن هاست. گفته شد: يا رسول اللَّه! جهاد اكبر چيست؟ فرمودند: مبارزه با نفس .

این شخص بعد از آن به تهران می آید و تا حد مجتهد شدن درس می خواند و کتاب ارزشمند «انیس الاعلام » را تالیف می کند.

پس حتی اگر پدر و مادر کسی یهودی یا مسیحی باشد، مجبور نیست از دین والدین خود پیروی کند بلکه تمام راه های هدایت به سوی او باز است.

و نمونه های دیگری هم هستند که در حال حاضر از علما و مجتهدین شیعه اند که پدر و مادر این افراد زرتشتی بودند ولی زمانی که حق را درک کردند، آن را پذیرفتند و به سوی علوم الهی رفتند و مجتهد شدند.

پس با این مسائلی که مطرح شد، معلوم می شود که در آیه مورد بحث: ﴿ يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًاجبر و تفویض برداشت نمی شود و همچنین ضلالت و هدایت انسان، مربوط به انتخاب خود اوست.

 

 

 



[1]. رعد (13) : 43: كافران مى گويند: تو فرستاده [خدا] نيستى. بگو: كافى است كه خدا [با آيات حكيمانه قرآنش ] و كسى [چون اميرالمؤمنين على بن ابى طالب  (ع)] كه دانش كتاب نزد اوست، ميان من و شما [نسبت به پيامبرى ام ] گواه باشند.

[2]. نمل (27) : 40: كسى كه دانشى از كتاب [لوح محفوظ] نزد او بود گفت .

[3]. مؤلف: «فعل مضارع است و در اینجا دلالت بر دوام می کند.».

[4]. نهج البلاغه، خطبه 3، ص 58.

[5]. نهج البلاغه: ص 767.

[6]. مؤلف: «تخییرا  در اینجا حال است».

[7]. بقره (2) : 185: خدا آسانى و راحت شما را مى خواهد نه مشقت شما را.

[8]. مائده (5) : 6: خدا نمى خواهد [با احكامش ] بر شما مشقت قرار دهد، بلكه مى خواهد شما را [از آلودگى ها] پاك كند.

[9]. طارق (86): 17: پس كافران را مهلت ده و مدت اندكى آنان را در اين حالى كه هستند واگذار.

[10]. شوری (42): 31: و شما در زمين عاجزكننده [خدا] نيستيد [تا بتوانيد از دسترس قدرت او بيرون رويد] و جز خدا هيچ سرپرست و ياورى براى شما نيست .

[11]. بقره  (2) : 20: خدا بر هر كارى تواناست.

[12]. روم (30) : 30: پس [با توجه به بى پايه بودن شرك ] حق گرايانه و بدون انحراف با همه وجودت به سوى اين دين [توحيدى ] روى آور، [و پابرجا و ثابت بر] سرشت خدا كه مردم را بر آن سرشته است باش براى آفرينش خدا هيچگونه تغيير و تبديلى نیست؛ اين است دين استوار؛ ولى بيشتر مردم معرفت [به اين حقيقت اصيل ] ندارند.

[13]. فاطر (35) : 43: هرگز براى سنت خدا تبديلى نمى يابى، و هرگز براى سنت خدا دگرگونى نخواهى يافت .

[14]. بحارالأنوار: 58/187.

[15]. مؤلف : « حرف «اذا» ظرف است و فعل ماضی را به مضارع تبدیل می کند.»

[16]. مائده (5): 83.

[17]. الکافی: 5/12؛ بحارالأنوار: 19/182.


منبع : پایگاه عرفان
  2829
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و یکم (درس 17 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصتم (درس 16 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هفتم (درس 13 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)

بیشترین بازدید این مجموعه

      تفسیر قرآن ـ جلسه اول
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و چهل ششم (درس 1 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و دوم (درس 8 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز