فارسی
جمعه 02 فروردين 1398 - الجمعة 15 رجب 1440
  638
  0
  0

زهد در کلام معصومین

امیرمؤمنان علی (علیه السلام)، زهد را بین دو آموزه قرآنی دانسته است: «لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ»[۱] امین الاسلام طبرسی می فرماید: این آیه به چهار چیز [از آثار زهد] اشاره دارد: اول، خوش رفتاری است؛ زیرا کسی که هستی و نیستی دنیا نزد او یکسان است، حسد نمی ورزد، دشمنی نمی کند و بخل نمی ورزد؛ چون این ها از نشانه های بدرفتاری و از نتایج دوستی دنیا است.
دوم، کوچک شمردن دنیا و اهل آن است، به شرط آن که به وجود چیزی خوشحال نگردد و به از میان رفتن آن غمگین نشود. سوم، بزرگ شمردن آخرت است به خاطر ثواب دایمی و پیراسته از آلودگی که به او می رسد و چهارم، افتخار و مباهات به خدای تعالی است نه به سبب های دنیایی.[۲] دل بسته نبودن به دنیا آثار گوناگون دیگری دارد که در روایات معصومان(علیهم السلام) بدان ها اشاره شده است، این آثار عبارتند از:
۱ـ دل نبستن به غیر خدا
در روایت هایی آمده است که زهد، ترک کردن هر چیزی است که انسان را از یاد خدای تعالی باز دارد. امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «الزهد مفتاح باب الآخره و البراءه من النار و هو ترکک کل شیء یشتغلک عن الله؛ زهد کلید در آخرت و آزادی از آتش است. هم چنین ترک کردن هر چیزی است که تو را از خدای تعالی باز می دارد».[۳]
۲ـ آرامش قلب
با توجه به تعریف زهد، زاهد کسی است که از بهره های دنیایی، خوشحال نشده و از آن چه که در دنیا از دست او می رود، غمگین نگردد. امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرماید: «مردم سه دسته اند: زاهد و صابر و راغب. زاهد همه غم ها و شادی های دنیا را از دل بیرون کرده است؛ نه به چیزی که از دنیا به او برسد، شاد می شود و نه از چیزی که از دست او بیرون برود، دل غمین می گردد. پس او همیشه در راحتی است»[۴].
هم چنین آن حضرت می فرماید: «الراحه فی الزهد، الزهد فی الدنیا الراحه العظمی؛ آسایش در زهد است. زهد در دنیا [وسیله] آسایش و راحتی بزرگی است».[۵]
امام صادق(علیه السلام) در مورد دارنده صفت زهد می فرماید: «برای از دست رفتن دنیا، افسوس و در ترک کردن آن شگفتی نیست و انتظار گشایشی از آن و انتظار ستایشی بر آن وجود ندارد و جایگزینی برای آن نیست بلکه از میان رفتن آن را راحتی و وجودش را رنج و آفت می بینی و همیشه تو از رنج فرار کرده ای و به راحتی و آسایش چنگ می زنی».[۶]
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز درباره آرامش روح و جسم زاهد می فرماید: «الزهد فی الدنیا یریح القلب و البدن؛ بی رغبتی به دنیا، قلب و بدن را آسوده می دارد».[۷]
هم چنین امام هادی(علیه السلام) می فرماید: خداوند به بعضی انبیا چنین وحی فرمود: «اما زهدک فی الدنیا فتعجلک الراحه و... ؛ چون در دنیا پارسایی بورزی، آسایش به سوی تو می شتابد».[۸]
به سبب ارامشی که از زهد در انسان پدیدار می گردد، تحمل سختی ها برایش آسان می شود. از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل است که فرمود: «کسی که به بهشت دل بندد، برای انجام کارهای نیک می شتابد و کسی که از آتش بترسد، خواهش ها را رها می کند و کسی که منتظر مرگ است از لذت های [دنیا] روی می گرداند و کسی که به دنیا بی میل است، سختی ها بر او آسان می گردد».[۹]
علامه مجلسی(ره) در این باره می فرماید: «ثمره زهد، آسان شدن سختی ها است؛ زیرا بیش تر سختی ها به واسطه محبت به امور دنیایی به انسان می رسد. بدین روی چنان چه از دنیا دل برکند و بدان بی رغبت گردد، مصیبت های دنیایی برایش آسان می گردد». [۱۰]
۳ـ پرهیز از حرام
دوری از حرام الهی از آثار مهم زهد است؛ زیرا وقتی آدمی به حلال الهی بی رغبت گردید، به طریقه اولی، به حرام های الهی نیز بی میل خواهد بود. امام صادق(علیه السلام) می فرماید: از امیرمؤمنان علی(علیه السلام) پرسیدند: بی رغبتی به دنیا چیست؟ فرمود: «از حرامش چشم پوشیدن».[۱۱]
همچنین آن حضرت می فرماید: «لا زهد کالکف عن الحرام،[۱۲] ازهد الناس من ترک الحرام[۱۳]؛ هیچ پارسایی مانند خودداری از حرام نیست. بی رغبت ترین مردم به دنیا کسی است که از حرام دوری کند».
۴ـ کوتاه شدن آرزوها
آرزو، یعنی خواهش ماندن در دنیا، چنان که آورده اند وقتی اسامه، کنیزکی را به صد دینار برای یک ماه خرید خبر آن به رسول الله (صلی الله علیه و آله) رسید، حضرت او را طویل الامل[۱۴] خواند؛ زیرا می خواهد تا یک ماه دیگر زنده باشد و آن گاه وامش را بپردازد. زهد دقیقا نقطه مقابل چنین میلی است. انسان زاهد به دنیا میلی ندارد. از این رو، آرزو که میل به ماندن در دنیاست، در او نیست یا کم است.
بنابراین، امام علی (علیه السلام) می فرماید:« اِی مردم! زهد، کوتاهی آرزو، سپاس گزاری به هنگام برخورداری و پرهیز از حرام است. اگر این [سه] را از دست دادید، حرام بر صبر شما پیروز نگردد و هنگام برخورداری، سپاس گزاری را فراموش نکنید؛ زیرا خدا با [فرستادن] راهنمایانش و کتاب های روشن با دلیل های آشکار، برای شما جایی برای بهانه ننهاده است»[۱۵]
۵ـ شکرگزاری
گفتیم که امام علی(علیه السلام)، شکر نعمت های الهی را از آثارزهد برشمرده است. شکر اعتراف به ا ین است که نعمت ها از آن خداست و او به آدمیان بخشیده است. این دقیقا نتیجه زهد است. سرّ دل بسته نبودن زاهد به دنیا این است که آن را از آن خود نمی داند و باور دارد که دیر یا زود، آن چه در دست اوست، از او گرفته می شود. بدیهی است که چنین باوری در آدمی، او را به اعتراف به این امر و قدردانی از آن کس که آن را به او ارزانی کرده است، وامی دارد.[۱۶]
بی تردید، سپاس گزاری، صرف اعتراف و قدردانی شفاهی نیست، بلکه به جان خریدن دستور و ترک نهی الهی را نیز لازم دارد. به همین جهت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرماید: «شکر کل نعمه الورع عما حرم الله؛ شکر تمام نعمت های الهی دوری از حرام الهی است».[۱۷]
هم چنین امام صادق(علیه السلام) فرمود: «شکر النعمه اجتناب المحارم؛ شکر نعمت، دوری از حرام های الهی است».[۱۸]
این سخن از آن روست که اگر دارنده نعمت در زبان سپاس گزاری کند، ولی در عمل به دستورها و نهی های او ترتیب اثر ندهد، در واقع از او سپاس گزاری نکرده، بلکه او را به مسخره گرفته است.
۶ـ نزدیکی به خدا
زهد و بی میلی به دنیا از راه های نزدیکی به خدا و محبوب شدن نزد اوست. از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است که خداوند به حضرت موسی(علیه السلام) وحی کرد: بنده با سه ویژگی نیکو به من نزدیک می شود. موسی(علیه السلام) عرض کرد: آن ها چیست؟ خداوند فرمود: «الزهد فی الدنیا و الورع من محارمی و البکاء من خشیتی؛ پارسایی در دنیا، پروا از حرام هایم و گریه از ترسم».[۱۹]
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز فرمود: «ان اردت ان یحبک الله فازهد فی الدنیا؛ اگر می خواهی خداوند تو را دوست بدارد، به دنیا بی رغبت باش».[۲۰]
علت این که زهد نزد خدای تعالی نزدیک و محبوبیت ایجاد می کند، ا ین است که دل آدمی به هر حال تولی و تبری و دوستی و دشمنی خالی نمی ماند. بی تردید، وقتی از دوستی دنیا و رغبت به دنیا تهی شد، دوستی الهی جای آن را فرا خواهد گرفت. البته هیچ دوستی یک سویه نیست، در نتیجه خداوند نیز چنین انسانی را دوست خواهد داشت.
۷ـ تقویت دین داری
از امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) روایت شده است که فرمود: «ان من اعون الاخلاق علی الدین الزهد فی الدنیا؛ زهد به دنیا بهترین خُلقی است که انسان را در راه دین یاری می کند». [۲۱]
علامه محمد باقر مجلسی(رحمت الله علیه) در توضیح حدیث بالا می گوید: این مطلب به این دلیل است که مشغول شدن به دنیا و صرف فکر در به دست آوردن و گردآوری آن و کنار زدن موانعش، مانع بزرگی برای خالی شدن قلب برای امور دینی و تفکر در آن است، بلکه دوستی دنیا با دوستی خدای تعالی، اطاعتش و خواستن آخرت، جمع نمی گردد. هم چنان که روایت شده دنیا و آخرت مثل دو زن [برای یک مرد] است، متمایل به یکی از آن دو، به دیگری ضرر می رساند.[۲۲]
۸ـ آراستگی
زهد در روایت های بسیارِی، به عنوان زینت و آراستگی معرفی شده است. زینت آن است که چیزی را زیبا می سازد. امام باقر(علیه السلام) می فرماید: هنگامی که حضرت موسی(علیه السلام) برای مناجات با خدای تعالی به کوه طور رفته بود، از سوی خداوند خطاب رسید: «ابلغ قومک انه... و ما تزین لی المتزینون بمثل الزهد فی الدنیا عما بهم الغنی عنه؛ به مردم خبر ده... که خواهندگان آراستگی با هیچ چیز مانند بی میلی به دنیا ـ در مواردی که از آن ها بی نیازند ـ خود را برای من نمی آرایند».[۲۳]
روشن است که مراد از زینت در این جا آراستگی باطنی است نه ظاهری. زهد، آدمی را دوست داشتنی می کند. به همین جهت امام علی(علیه السلام) می فرماید: «علیک بالزهد فانه زین الدین؛ زهد را پیشه خود ساز که آن زینت دین است».[۲۴]
از این روایت برمی آید که از تأثیرگذارترین راه های گسترش دین آن است که دین داران زهد بورزند.
۹ـ حکمت


دوستی دنیا ریشه تمام فسادها است. از این رو، وقتی قلب انسان از محبت دنیا خالی و به آن بی رغبت شد، آماده دریافت تمامی حقایق معنوی می گردد که مهم ترین آن، حقایق حکمت است.
دو معنای برای حکمت آورده اند: نخست این که گفته اند شناختی است که آدمی را از انجام دادن کار زشت باز می دارد. حکمت از «حکمه اللجام» گرفته شده است و آن دهانه بندی است که حیوان را از فرار باز می دارد. دوم، فهم معانی است و بدان حکمت گفته اند؛ چون مانعی از جهل است.[۲۵] خداوند در قرآن فرموده است: « وَمَن یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا ؛ و به هرکس حکمت داده شود، به یقین خیر فراوان داده شده است».[۲۶]
امام صادق(علیه السلام) می فرماید: «هر که به دنیا زاهد و بی رغبت باشد، خدا حکمت را در قلبش ثابت کند و زبانش را به آن گویا سازد و او را به عیب های دنیا و درد و دوایش بینا گرداند و او را از دنیا سالم برد و به بهشت آورد»[۲۷].
از پیامبر بزرگوار اسلام(صلی الله علیه و آله) نیز نقل شده است که: «اذ رأیتم الرجل قد اعطی فی الدنیا فاقتربوا منه فانه یلقی الحکمه؛ هرگاه کسی را دیدید که بی میلی به دنیا به او ارزانی شده است، به او نزدیک شوید؛ زیرا به او حکمت القا می گردد».[۲۸]
سر این که دل نبستن به دنیا سبب پیدایش حکمت در دل آدمی می شود، این است که هر که به دنیا دل می بندد، عاشق آن می شود و عاشق هیچ گاه عیب معشوق خود را نمی بیند. پس بی رغبتی به دنیا؛ یعنی دشمنی با آن. اثر این دشمنی، آگاهی از زشتی های آن است.[۲۹] امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) می فرماید: «ازهد فی الدنیا یبصرک الله عوراتها، و لاتغفل فلست بمعقول عنک؛ به دنیا دل نبند تا خدا تو را به زشتی های آن بینا سازد و بی خبر مباش که از تو غافل نیستند».[۳۰]
آن حضرت در وصف دنیا فرموده است: «و من ابصر بها بصرته، و من ابصر الیها اعمته؛ و کسی که با [با قصد عبرت] به دنیا نگریست، دنیا او را بینا گرداند و کسی که [با قصد لذت] بدان نگاه کرد، دنیا او را کور گرداند».[۳۱]
چنین بصیرتی نیاز به آموختن از آموزگار ندارد. پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) می فرماید: «من اراد ان یؤتیه الله علما بغیر تعلم و هدی بغیر هدایه فلیزهد فی الدنیا؛ کسی که می خواهد خداوند به او بدون آموختن، علم و بدون راهنما، هدایت عطا فرماید، باید به دنیا بی رغبت باشد».[۳۲]
هم چنین امام علی(علیه السلام) می فرماید: «کسب العلم الزهد فی الدنیا؛ به دست آوردن علم [به وسیله] بی رغبتی به دنیا است».[۳۳]
۱۰ـ محبوب شدن میان مردم
طمع نداشتن به دارایی مردم سبب محبوب شدن در میان آنان می گردد. شخصی به رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) عرض کرد: به من چیزی بیاموز تا با انجام دادن آن از طرف آسمان، خدای عزوجل و از طرف زمین، مردم مرا دوست داشته باشند. آن حضرت فرمود: «ارغب فیما عندالله عزوجل یحبک الله و ازهد فیما عندالناس یحبک الناس؛ به آن چه نزد خداست، دل ببند تا خدا تو را دوست بدارد و از آن چه نزد مردم است، دل برکن تا مردم تو را دوست بدارند».[۳۴]
پي نوشت :
[۱] - سوره حدید: آیه ۲۳. «تا برآنچه که از دست تان رود، دل تنگ نگردید و به آن چه به شما می رسد، دلشاد نشوید».
[۲] - مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ابو علی فضل بن حسن طبرسی: ج ۹، ص ۳۶۲.
[۳] - بحارالانوار: ج ۷۹، ص ۳۲۵ ـ المحجه البیضاء: ج ۷، ص ۳۶۳.
[۴] - تفسیر نور الثقلین: ج ۵، ص ۲۴۸.
[۵] - غرر الحکم و درر الکلم: ج ۱، ص ۱۵ و ۴۷.
[۶] - بحارالانوار: ج ۷۰، ص ۳۱۵ ـ المحجه البیضاء: ج ۷*، ص ۳۶۳.
[۷] - ترک الاطناب فی شرح الشهاب، ابوالحسن علی بن احمد: ج ۲۱۸ . نک: بحارالانوار: ج ۷۸، ص ۲۴۰ و ج ۷۳، ص ۹۱ـ تحف العقول: ص ۴۱۵.
[۸] - تحف العقول: ص ۵۳۵.
[۹] - مکارم الاخلاق، ابو علی طبرسی: ج ۲، ص ۴۱۷ ـ بحارالانوار: ج ۷۷، ص ۹۴ و ج ۶۸، ص ۳۵۰-۳۵۱ ـ اصول کافی: ج ۳، ص ۱۹۹.
[۱۰] - بحارالانوار: ج ۶۸، ص ۳۷۳.
[۱۱] - بحارالانوار: ج ۷۰، ص ۳۱۰ ـ وسائل الشیعه: ج ۱۱، ص ۳۰۴، ح ۲۰۸۳۷.
[۱۲] - غرر الحکم و درر الکلم: ج ۲، ص ۸۳۴.
[۱۳] - الخصال، شیخ صدوق: تصحیح سید احمد قهری زنجانی: ج ۱، ص ۱۹.
[۱۴] - مجمع البحرین: ج ۱، ص ۱۰۴.
[۱۵] - نهج البلاغه: خطبه ۸۱، ص ۱۰۶ ـ بحارالانوار: ج ۷۰، ص ۳۱۰ و ج ۷۷،، ص ۱۶۳ و ۱۶۵ و ج ۷۸، ص ۱۶۵ ـ وسائل الشیعه: ج ۱۱، ص ۳۱۴، ح ۲۰۸۳۸ ـ غرر الحکم و درر الکلم: ج ۱، ص ۳۰.
[۱۶] - نهج البلاغه: محمد عبد، ص ۱۸۳.
[۱۷] - میزان الحکمه: ج ۵، ص ۱۴۶.
[۱۸] - همان.
[۱۹] - بحارالانوار: ج ۱۳، ص ۳۵۲.
[۲۰] - المحجه البیضاء: ج ۷، ص ۳۵۱.
[۲۱] - اصول کافی: ج ۳، ص ۱۹۲ ـ بحارالانوار: ج ۷۳، ص ۵۰ ـ وسائل الشیعه: ج ۱۱، ص ۳۱۱، ح ۲۰۸۳۰.
[۲۲] - بحارالانوار: ج ۷۳، ص ۵۰.
[۲۳] - همان: ج ۱۳، ص ۳۴۹.
[۲۴] - میزان الحکمه: ج ۴، ص ۲۵۰.
[۲۵] - مجمع البحرین: ج ۱، ص ۵۳۳، ذیل حکم.
[۲۶] - سوره بقره، آیه ۲۶۹.
[۲۷] - اصول کافی: ج ۳، ص ۱۹۳ ـ بحارالانوار: ج ۲، ص ۳۳ و ج ۶۹، ص ۴۰۶ ـ وسائل الشیعه: ج ۱۱، ص ۳۱۰، ح ۲۰۸۳۷.
[۲۸] - بحارالانوار: ج ۷۰، ص ۳۱۱ ـ المحجه البیضاء: ج ۷، ص ۳۵۱ ـ المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی: ج ۲، ص ۳۴۹.
[۲۹] - شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید: ج ۱۹، ص ۳۳۹.
[۳۰] - نهج البلاغه: حکمت ۳۹۱، ص ۵۴۵.
[۳۱] - نهج البلاغه: خطبه ۸۲، ص ۱۰۶.
[۳۲] - المحجه البیضاء: ج ۷، ص ۳۵۶ ـ بحارالانوار: ج ۷۸، ص ۶۳-۶۴.
[۳۳] - غرر الحکم و درر الکم: ج ۲، ص ۵۷۲.
[۳۴] - بحارالانوار: ج ۷۰، ص ۳۱۲ ـ ترک الاطناب فی شرح الشهاب: ص ۳۶۲، ح ۴۴۴۲ ـ المحجه البیضاء: ج ۷، ص ۳۵۶ ـ نهج الفصاحه: ص ۵۲، ح ۲۶۸.

 


منبع : پایگاه راسخون
  638
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

      عقیله بنی هاشم حضرت زینب کبری(س)
      مقام حضرت زينب (س)
      نوروز؛ روز گشایش و فرج
      عظمت نهج‌البلاغه  
      قرآن از منظر امیرمؤمنان(ع)
      امام علی(ع) دعوت‌کننده به حسنات
      توبه دو برادر در آخرین ساعات!
      افزایش رزق و روزی با نسخه‌ امام جواد (ع)
      امام جواد (ع) در آثار استاد انصاریان
      معناشناسي ليله الرغائب

بیشترین بازدید این مجموعه

      توبه دو برادر در آخرین ساعات!
      غیبت های حلال
      توصیه هایی برای افزایش روزی
      از کجا بدانيم خدا از ما راضي‌ است؟
      استغفار یکی از راه‌های زیادی رزق
      اسم اعظمی که خضر نبی به علی(ع) آموخت
      یک آیه و این همه معجزه !!
      شاه کلید آیت الله نخودکی برای یک جوان!
      حاجت خود را جز نزد سه نفر نگو!
      زن شايسته برای شوهر

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز