فارسی
يكشنبه 04 فروردين 1398 - الاحد 17 رجب 1440

عبادت واقعى در قرآن

عبادت صحيح در قرآن مجيد به دو صورت مطرح شده است : عبادت ظاهرى ، عبادت باطنى .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ ( هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ * وُجُوهٌ يَوْمَئِذ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ * تَصْلَى نَاراً حَامِيَةً * تُسْقَى مِنْ عَيْن آنِيَة * لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلاَّ مِن ضَرِيع * لاَ يُسْمِنُ وَلاَ يُغْنِى مِن جُوع ) [ غاشيه (88) :
1 ـ 7  .

2 ـ ( وُجُوهٌ يَوْمَئِذ نَاعِمَةٌ * لِسَعْيِهَا رَاضِيَةٌ * فِى جَنَّة عَالِيَة * لاَ تَسْمَعُ فِيهَا لاَغِيَةً * فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ * فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ * وَأَكْوَابٌ مَّوْضُوعَةٌ * وَنَمَارِقُ مَصْفُوفَةٌ * وَزَرَابِىُّ مَبْثُوثَةٌ )  غاشيه (88) : 8 ـ 16 ] .

اول : عبادت ظاهرى ، كه البته بايد نيت خالص باطن ، آن را همراهى كند ، تا مورد قبول قرار گيرد ، و شامل تكاليف اعضاى ظاهر انسان است كه خداى متعال در قرآن به آن امر كرده است :

( أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ )(1) .

« نماز را از ابتداى تمايل خورشيد به جانب مغرب [ كه شروعِ ظهرِ شرعى است ] تا نهايت تاريكى شب بر پا دار ، و [ نيز ] نماز صبح را [ اقامه كن ] » .

( وَأَقِيمُوا الْصَّلاَةَ وَآتُوا الْزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الْرَّاكِعِينَ )(2) .

«  و نماز را بر پا داريد ، و زكات بپردازيد ، و همراه ركوع كنندگان ركوع كنيد [ كه نماز خواندن با جماعت محبوب خداست ] » .

( وَللهِِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً )(3) .

« و خدا را حقّى ثابت و لازم بر عهده مردم است كه [ براى اداى مناسك حج  ]آهنگ آن خانه كنند ، [ البته ] كسانى كه [ از جهت سلامت جسمى و توانمندى مالى و باز بودن مسير ] بتوانند به سوى آن راه يابند » .

( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ )(4) .

« اى اهل ايمان ! روزه بر شما مقرّر و لازم شده ، همان گونه كه بر پيشينيان شما مقرّر و لازم شد ، تا پرهيزكار شويد » .

( اتَّقُوا اللهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِى سَبِيلِهِ )(5) .

« اى اهل ايمان ! از خدا پروا كنيد و دست آويز و وسيله اى [ از ايمان ، عمل صالح و آبروى مقرّبان درگاهش ] براى تقرّب به سوى او بجوييد ; و در راه او جهاد كنيد تا رستگار شويد » .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ اسراء (17) : 78 .

2 ـ بقره (2) : 43 .

3 ـ آل عمران (3) : 97 .

4 ـ بقره (2) : 183 .

5 ـ مائده (5) : 35 .

( جَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِى سَبِيلِ اللهِ )(1) .

« با اموال و جان هايتان در راه خدا جهاد كنيد كه اگر دانا [ ىِ به حقايق ] باشيد اين براى شما بهتر است » .

و نمونه هاى ديگرى از اين اوامر كه مربوط به اعضا و جوارح و موضوع علم فقه و يا علم شريعت است كه در صورت رعايت تقوا، اين اوامر به اجرا گذاشته خواهد شد . اگر اعضاى انسان ميدان بازيگرى هاى شيطان و طاغوت ، هواى نفس و غرائز و شهوات سركش باشند، تسليم اوامر حق نخواهند شد .

علم شريعت معمولاً نزديك به هشتاد و چند كتاب از قبيل كتاب نماز ، طهارت ، زكات ، اعتكاف ، مزارعه ، مضاربه ، مساقات ، ازدواج ، طلاق ، رضاع ، لقطه ( گمشده ) سبق ورمايه ، شفعه ، صيد و ذباحه ، وكالت، ضمان ، حواله ، جعاله ، حدود ، ديات ، قصاص و . . . را تشكيل مى دهد .

دوم : عبادت باطن يا عبادت سرّ است كه مربوط به نفس ، روان ، روح و جان انسان است و منشأ قبول آن تقواى قلب ، يا تقواى باطن است .

صبر ، توكل ، حلم ، فتوّت ، بصيرت ، تواضع ، جود ، سخا ، اخلاص ، معرفت و . . . عبادت هاى باطنى است و نسبت به همه آنها در قرآن مجيد و روايات با امر تأكيد شده و هر انسان مكلفى به اين گونه عبادت ، كه بدون شك ضامن حفظ عبادات ظاهرى است ، مكلف است ، و اين خط نورانى است كه انسان را در ميدان تزكيه قرار داده و از انسان موجودى والا و خدايى مى سازد .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ توبه (9) : 41 .

عهده دار بيان خطوط اين عبادت ، علم سرّ يا علم اخلاق است و ريشه اين علم، و عمل به آن نيز تقوا است .

امير مؤمنان حضرت على (عليه السلام) مى فرمايد :

اَلتُّقى رِئيسُ الاَْخْلاقِ(1) .

« نيروى خود نگهدارى رأس اخلاق است » .

چون معرفت حاصل شود ، خوف آيد و چون خوف آمد نيروى تقوا و خود نگهدارى مى آيد و چون تقوا آمد زمينه قبول حسنات اخلاقى كه بهترين عبادت است در انسان آماده مى گردد .

فضايل اخلاقى در قرآن

( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ )(2) .

« اى اهل ايمان ! [ در برابر حوادث  ]شكيبايى كنيد ، و ديگران را هم به شكيبايى واداريد ، و با يكديگر [ چه در حال آسايش چه در بلا و گرفتارى  ]پيوند و ارتباط برقرار كنيد و از خدا پروا نماييد تا رستگار شويد » .

( قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللهِ وَاصْبِرُوا )(3) .

« موسى به قومش گفت : از خدا يارى بخواهيد ، و شكيبايى ورزيد » .

( وَاصْبِرْ فإِنَّ اللهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُـحْسِنِينَ )(4) .

« و شكيبايى كن كه يقيناً خدا پاداش نيكوكاران را تباه نمى كند » .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ بحار الانوار : 67/284 ، باب 56 ، حديث 6 ; شرح نهج البلاغه : 20/47/418 .

2 ـ آل عمران (3) : 200 .

3 ـ اعراف (7) : 128 .

4 ـ هود (11) : 115 .

( وَعَلَيهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ )(1) .

« و [ همه ] توكل كنندگان بايد به خدا توكل كنند » .

( فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ )(2) .

« و چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن ; زيرا خدا توكل كنندگان را دوست دارد » .

( وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ يُحِبُّ الْمُـحْسِنِينَ )(3) .

« و خشم خود را فرو مى برند ، و از [ خطاهاىِ ] مردم در مى گذرند ; و خدا نيكوكاران را دوست دارد » .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ يوسف (12) : 67 .

2 ـ آل عمران (3) : 159 .

3 ـ آل عمران (3) : 134 .

اخلاق و زيبايى هايش

اخلاق در فرهنگ الهى ، از موقعيت بسيار مهمى برخوردار است ، قواعد عالى اخلاق ، بهترين راهنما براى تزكيه نفس از آلودگى ها است .

مايه هاى مهمى كه براى رشد و كمال انسان ، در اعماق وجود قرار دارد ، به وسيله حسنات اخلاقى شكوفا مى گردد . حركت و سير اين خط پر بركت است كه آدمى را آراسته به ارزش ها نموده و از انسان موجودى والا و وجودى برتر به وجود مى آورد .

قرآن مجيد در باب اخلاق داراى آيات زيادى است كه در آن آيات به ارزش هايى كه از طريق اخلاق نصيب انسان مى گردد اشاره شده است .

قرآن كريم براى حسنات اخلاقى ، كه تنها راه تزكيه نفس از آلودگى هاست اهميت زيادى قائل شده و معصومين بزرگوار ، نزديك ترين مسلمان را در قيامت به خود ، خوش اخلاق ترين آنان معرفى كرده اند :

قال رسول الله (صلى الله عليه وآله) :

اَقْرَبُكُمْ غَداً مِنّى فِى الْمَوْقَفِ اَصْدَقَكُمْ لِلْحَدِيْثِ وَ اَداكُمْ لِلْاَمانَةِ وَ اَوْفاكُم بِالْعَهْدِ وَ اَحْسَنُكُمْ خُلْقَاً وَاَقْرَبُكُمْ مِنَ النّاسِ(1) .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ بحار الانوار : 7/302 ، باب 15 ، حديث 65 ; امالى طوسى : 229 ، مجلس 8 ، حديث 403 ـ 53 .

« نزديك ترين شما به من در روز قيامت ، راستگوترين شما و اداء كننده امانت ، و وفاداترين شما و به پيمان و خوش اخلاق ترين شما ،نزديك ترين شما به مردم است » .

خيال باطل

عده اى تصور مى كنند خوش اخلاق بودن ، خوش رو بودن به هنگام برخورد با ديگران است ، اما اين تصور بدون شك تصور بى جايى است ; زيرا خنده رويى يك جزء بسيار كوچك از مسئله خوش خلقى است ، اخلاق در اصطلاح بزرگان ، آراسته بودن به تمام حسنات اخلاقى و دور ماندن از رذايل است  .

هنگامى كه رذايل از قبيل : كبر ، ريا ، بخل ، حسد ، نفاق ، نمامى ، دروغگويى ، غرور ، عجب و . . . از صفحه روان زدوده شد و نفس به سخا ، مروت ، مردانگى ، فتوت ، شرف ، غيرت ، خشوع ، خضوع و . . . آراسته گشت ، انسان ، خوش اخلاق شده و به اخلاق پاك آراسته گشته است .

قرآن مجيد ، حسنات اخلاقى را « نور » دانسته ، و آراسته به آن حسنات را منور به نور حق قلمداد كرده است :

( أَوَمَن كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِى بِهِ فِى النَّاسِ كَمَن مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِج مِنْهَا كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَاكَانُوا يَعْمَلُونَ )(1) .

« آيا كسى كه [ از نظر عقلى و روحى  ]مرده بود و ما او را [ به وسيله هدايت و ايمان ] زنده كرديم ، و براى وى نورى قرار داديم تا در پرتو آن در ميان مردم [ به درستى و سلامت ] حركت كند ، مانند كسى است كه در تاريكى ها [ ىِ جهل و گمراهى ] است و از آن بيرون شدنى نيست ؟ ! اين گونه براى كافران

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ انعام (6) : 122 .

] به خاطر لجاجت و عنادشان [ آنچه انجام مى دادند ، آراسته شد [ تا گمان كنند اعمالى را كه انجام مى دهند نيكوست » .

معيار و ميزان الهى

آرى! به فرموده قرآن ، كه معيار و ميزان الهى براى تشخيص حق از باطل است ، حسنات اخلاقى در زندگى بشر ، همچون چراغ فروزان ، فرا راه آدمى است ، و دارندگان اين نور ، براى مردم منبعى از خير و موجودى پربركت اند .

فاقدين اخلاق حسنه ، در حقيقت محروم از روشنايى لازم اند ، و از كسى كه محروم از نور است جز شر و پليدى ، ظلم و تجاوز ، خيانت و ناجوانمردى توقع نمى رود .

بركات اخلاق

تنها برنامه اى كه روابط انسان را با ساير انسان ها ، بر اساس حق و عدل بر پا مى كند « اخلاق » است ، و كسى كه از حسنات اخلاقى دور مانده ، دچار ظلمت و تاريكى است و هرگز نخواهد توانست با مردم به نيكى زندگى كند .

شما از روان آلوده به رذايل و انسان دچار ظلمت و از مردم فرورفته در جهل ، جز زيان و ضرر چه توقعى داريد ؟.

نمى توان باور كرد كه انسان فاقد اخلاق ، شر و زيان نداشته باشد . تجربه نشان داده كه بيشترين درصد مظالم بشر و تجاوزات و جناياتش ، معلول نبود حسنات اخلاقى در وجود اوست .

چگونه مى توان قبول كرد كسى كه خود را از آلودگى ها پاك نكرده در روابط و برخوردهايش جانب حق را رعايت كند ؟

همچنان كه انسان فاقد ايمان ، متجاوز به حق است ، انسان فاقد اخلاق هم متجاوز به حقوق خلق است . گرچه مى توان گفت فاقد ايمان ، به حقوق خلق هم تجاوز مى كند ، و فاقد اخلاق ، حقوق حق را پايمال مى نمايد .

امام سجاد (عليه السلام) از خداى بزرگ تقاضا مى كند : «برايم نورى قرار ده تا در پرتو آن در بين مردم سرافراز باشم»(1) . نورى كه حضرت از خدا مى خواهد ، همان چراغ پر نور حسنات روحى است .

در اينجا تذكر يك نكته لازم است كه : هر مسلمانى براى قبول حسنات اخلاقى و شستشوى روان از رذايل ، نيازمند به ايجاد زمينه در صفحه با عظمت نفس است .

بدون شك ، بدون ايجاد زمينه لازم ، دور كردن رذايل ، مشكل ، و آراسته شدن به حسنات اخلاقى غير ممكن به نظر مى رسد .

گريز از دنياگرايى

از آثار گرانبهاى اسلامى چنين برمى آيد كه : برقرار كردن رابطه با دنيا ، به عنوان وسيله رسيدن به حق ، علل ايجاد زمينه براى قبول حسنات و معالجه روان از پليدى هاست .

بايد بدون اراده و نظر كردن به دنيا به عنوان هدف ، و تكبر ورزيدن در برابر حق ، روان گرفتار سوء خلق ، معالجه گردد ، و مشكل است انسان دنيايىِ تاريك نفس ، به نور اخلاق منور شود .

كسى كه از موقعيت دنيا ، يعنى مجموع برنامه هاى مادى و جسمى بى خبر باشد ، كسى كه از شناخت دنيا به معناى حقيقى اش دور مانده است ، كسى كه تصور كند ابتدا تا انتهاى حيات ، روابط مادى و رسيدن به لذت هاى جسمى است ، چگونه مى تواند خود را تبديل به انسانى الهى و موجودى والا كند ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ صحيفه سجاديه : 106 دعاى شماره 22 ( دعائه (عليه السلام) لشدة والجهد . . . ) .

آنان كه به دنيا به عنوان اولين و آخرين منزل نگريستند ، و به خيال خام خود ، فقط امروز را صحنه زندگى حساب كردند ، از هيچ رذيلتى در امان نماندند .

چنين مردمى با اين گونه رابطه چنان سست اراده شدند كه در برابر مقام مادى ، مراحل شهوانى ، و برخورد با درهم و دينار پاك باخته گشته و براى رسيدن به هر يك از اين برنامه ها دامن به هر رذيلتى آلوده كردند و در تمام زمينه ها از تواضع در برابر حق اباء نمودند .

ولى آنان كه دنيا را به عنوان وسيله اى براى ادامه حيات ، و كشتزارى براى پاشيدن بذر عمل ، و خانه اى براى ايجاد نور ايمان و فروغ اخلاق در نفس و جان ، و محلى براى آماده كردن زمينه رشد و كمال به حساب آوردند ، داراى اراده اى پولادين گشته و از بركت آن ديد صحيح و آن اراده و عزم سخت ، به تواضع در برابر حق در تمام زمينه ها نائل آمده و به حسنات آراسته و از رذايل پاك شدند .

اگر انسان متوجه اين معنا باشد كه دنيا گذرگاهى بيش نيست ، و خلود در آن محال است ، و آنچه انسان از آن به دست مى آورد جز به اندازه پوشاك و خوراك ، خرج اهل و عيال ، مسكن ، مغازه و مركب بهره ديگرى ندارد ، صحبت دلبستگى اش به دنيا به اندازه ضرورت خواهد شد ، و چون از اين اندازه فراتر نمى رود ، جايى براى رذايل نخواهد ماند و نفس و روان خالى از حسنات نخواهد شد .

وقتى انسان به دنيا به عنوان هدف بنگرد ، به خيال خودش براى محكم كردن جاى پا ، به تكاپويى سخت خواهد افتاد و به ناچار همه فكر و ذكر ، همت و اراده و نيت و عزمش را براى برقرار كردن رابطه محكم تر ، با مقدارى مواد معامله خواهد كرد .

نقطه شروع رذايل

اينان تصور مى كنند راه محكم تر كردن رابطه با دنيا ، زحمت كشيدن بيشتر در جنب آن و زيادتر به دست آوردن مواد آن است . به ناچار بر اثر اين شناخت غلط و رابطه ناصحيح ، روح قناعت را از دست داده و هرگز به حق خود قانع نشده و سرانجام در خط تجاوز به حقوق ديگران خواهند افتاد . اين نقطه ، همان نقطه شروع پديد شدن رذايل در نفس و جان است، و اين نقطه همان نقطه تكبر ورزيدن در برابر حق و سست شدن اراده و عزم است .

راستى با اين عمر كوتاه و وقت كم و با اين همه تكاليفى كه از حق و مردم بر عهده انسان است ، چه جايى براى اين گونه معامله هاى غلط در دنيا باقى مى ماند؟

عجيب تر اينكه با گذشت شب و روز و هفته و ماه و سال ، خود به خود ارتباط دنيا با انسان به سستى مى گرايد و لحظه اى خواهد رسيد كه با پايان گرفتن نَفَس و جدا شدن روح حيات از جسم ، تمام روابط انسان با دنيا قطع شده و آنچه را كه انسان به دست آورده به وارثان رسيده و جز كفن و مشتى خاك از دنيا نصيب ديگرى براى او نخواهد ماند ; با اين حساب عاقلانه نيست كه انسان بر خلاف قواعد الهى ، با دنيا در رابطه باشد ; چرا كه از اين رابطه جز آلوده شدن به رذايل نصيبى نبرده و نخواهد برد .

چه نيكوست كه چشم انداز ما نسبت به دنيا ، چشم انداز انبيا ، امامان ، عارفان و عاشقان باشد ، تا از اين رهگذر به قبول حضرت حق برخيزيم و داراى اراده اى سخت براى حفظ ارزش ها در نفس و جان گشته و در برابر فرامين پاك مولا و آقاى خود كه ما را آفريده و غرق انواع نعمت هاى مادى و معنوى نموده تواضع كنيم .

اى قطره منى سر بيچارگى بنه *** كابليس را غرور منى خاكسار كرد
پرهيزكار باش كه دادار آسمان *** فردوس جاى مردم پرهيزكار كرد
هر كو عمل نكرد و عنايت اميد داشت *** دانه نكشت ابله و دخل انتظار كرد
نابرده رنج گنج ميسر نمى شود *** مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد
دنيا كه جسر آخرتش خواند مصطفى *** جاى نشست نيست ببايد گذار كرد
ظالم بمرد و قاعده زشت او بماند *** عادل برفت و نام نكو يادگار كرد

در هر صورت ، ساختمان دنيا ساختمانى است كه از پذيرايى انسان در حد دلخواه ابا دارد و دستگيره اى براى پيوند خوردن با او ، و پيداكردن يك زندگى جاويد يا حداقل بر وفق مراد ، و يا بر اساس هوى و هوس ندارد .

آنانكه دنيا را به عنوان هدف مى بينند ، به ناچار براى بيشتر به دست آوردنش از جاده پاكى منحرف و به راه شيطانى حرص و طمع و پس از آن به زشتى هاى ديگر دچار خواهد شد .

اينان تصور نكنند كه با گستردن بساط مادى ، به هدف اصلى دست يافته اند ; بلكه از هدف دور افتاده ، و به چاه پر خطر غفلت و گمراهى سقوط كرده اند .

اينان به خاطر مغرور شدن به نمودهاى ظاهر ، عقل و وجدان را رها كرده و به پذيرفتن حكومت شهوت و هوى پرستى تن مى دهند ، و براى رسيدن به لذات جسمى ، به هرگونه انحرافى آلوده شده و از قبول واقعيات خوددارى مى كنند .

دنيا از ديدگاه حضرت على (عليه السلام)

بهترين راه براى شناخت چهره واقعى دنيا ، آن چهره اى كه به عنوان بهترين عامل براى رشد و كمال است ، آن چهره اى كه به عنوان نعمت الهى فرا راه آدمى است ، مراجعه به آثار پر بهاى اسلامى است .

با شناخت دنيا از ديدگاه معارف الهى كه سرچشمه اش عقل پر بهاى اولياى خداست ، انسان در خط حسنات قرار گرفته و از رذايل گريزان مى گردد .

على (عليه السلام) در برابر مردى كه از دنيا نكوهش مى كرد فرمود :

اِنَّ الدُّنْيا دارُ صِدْق لِمَنْ صَدَّقَها وَدارُ عافِيَة لِمَنْ فَهِمَ عَنْها وَدارُ غِنىً لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْها وَدارُ مَوْعِظَة لِمَنِ اتَّعَظَ بِها مَسْجِدُ اَحِبَّاءِ اللهِ وَمُصَلَّى مَلائِكَةِ اللهِ وَمَهْبِطُ وَحْىِ اللهِ وَمَتْجَرُ اَوْلِياءِ اللهِ ، اكْتَسَبُوا فِيهَا الْرَّحْمَةَ وَرَبِحُوا فِيْها الْجَنَّةَ(1) .

« اين دنيا جاى صدق و راستى است براى آن كس كه با آن به راستى رفتار كند ، و خانه تندرستى است براى آن كسى كه از آن چيزى بفهمد ، و سراى بى نيازى است براى آن كس كه از آن توشه برگيرد ، و محل اندرز است براى آن كس كه از آن اندرز گيرد . مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحى خدا و تجارت خانه اولياى حق است . آنها در اينجا رحمت حق را به دست آوردند و بهشت را سود خود قرار دهند » .

نكات مورد نظر در اين روايت

1 ـ دنيا ، براى كسى كه با چشم حقيقت بين آن را بنگرد ، و در آن دقت كند كه تمام جزء جزء بنايش درست بنا شده ، و به درستى باعث اين نظام متقن گشته و عقل ، علم و حكمت از همه جوانبش آشكار است ، سراى راستى است .

دنيا براى كسى كه ملاحظه كند ، كه اين عدل و حكمت معلول حكومت قوانين تكوينى است و اگر اين حكومت نبود محصولى جز هرج و مرج از دنيا توقع نمى رفت ، سراى راستى است .

انسان بايد از اين نظام درست و وجود عدل و حكمت در آن ، به آن نتيجه برسد : كه اين راستى و درستى ، جز اراده و رهنمودهاى حق چيزى نبوده و رهنمودهاى الهى به غير از ايمان و عمل صالح و صفات پسنديده اخلاقى برنامه ديگرى نيست .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ نهج البلاغه : حكمت 131 ; خصايص الأئمة : 102 ; غرر الحكم : 133 ، حديث 2275 .

2 ـ دنيا ، براى كسى كه بفهمد، سراى ايمنى از عذاب فردا و ن

جات از ذلّت امروز است . فراهم كردن زمينه ايمنى در سايه دو برنامه محقق است :

الف ـ قبول تمام برنامه هاى الهى ، اعم از آنچه دركتب آسمانى و فرهنگ پر بهاى انبيا و امامان است .

ب ـ به اجرا گذاردن آن برنامه ها .

و به تعبير ديگر ايمنى از ذلّت دنيا و عذاب آخرت ، در سايه حكمت نظرى و عملى است .

3 ـ دنيا ، سراى توانگرى است براى كسى كه از آن توشه بردارد .

آرى! بهترين سرمايه ها و مايه هاى توانگرى كه عبارت از قوانين خدا ، برنامه هاى پيامبران ، دستورات امامان ، پند ناصحان ، حكمت حكيمان و عرفان عارفان است ، در همين دنياست ، و اين انسان فقير است كه بايد براى رفع نياز و جبران فقر روحى از اين سرمايه ها برداشت كرده و به منافع آن برسد .

4 ـ دنيا ، سراى پند است براى كسى كه از آن پند بگيرد . راستى بر هر ورق دفتر دنيا هزاران پند و نصيحت قرار دارد ، ديده بينا و قلب توانا و انديشه تابناك مى خواهد كه از پندهاى دنيا سرمشق گرفته و به راه كرامت قدم بگذارد .

بر لب جوى نشين و گذر عمر ببين *** كاين اشارت ز جهان گذران ما را بس
مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو *** يادم از كشته خويش آمد و هنگام درو
برگ درختان سبز در نظر هوشيار *** هر ورقش دفترى است معرفت كردگار
جوانى گفت با پيرى دل آگاه *** كه خم گشتى چه مى جويى در اين راه
جوابش گفت پير خوش تكلم *** كه ايام جوانى كرده ام گم

ذليل شدن شاهان ، فرو افتادن تاجداران از تخت ، خوارشدن مستكبران ، آقا شدن مستمندان ، خالى شدن كاخ ها و آمدن زاغ ها ، به چنگال عدالت افتادن ظالمان ، نابود شدن ستمگران ، پشيمان شدن گناهكاران ، از جاى برخاستن افتادگان و فروافتادن متكبران همه و همه درس عبرت ، براى پندگيران است .

تمام كاخ شهان جايگاه جغد شود *** بساز قصر محبت كه خالى از خلل است

5 ـ دنيا ، مسجد عاشقان خداست .

آرى ! معامله مردمان با ايمان و پاك نيت و پاكيزه طينت با دنيا ، نشان مى دهد كه آنان اين سراى دو در را همچون مسجدى مى دانستند و همان معامله اى كه با مساجد داشته اند با دنيا مى نمودند .

همانگونه كه در فقه آمده ، رعايت امورى نسبت به مسجد واجب و اجراى پاره اى از آنها حرام است ، عاشقان حق با دنيا همان معامله را داشتند .

عاشقان در خانه دنيا كه در حقيقت مسجد است ، بستر حرام نياندازند ، مال حرام نخورند ، سخن خلاف نگويند ، به خرابى آن برنخيزند و در حفظ آن بكوشند . مؤمن در اين خانه ، در حالت خوف و رجا به سر برده و جز به كسب فضيلت و مبارزه با رذيلت به چيزى نمى انديشد .

6 ـ دنيا ، خانه نماز گذاردن ملائكه خدا و مركز نزول وحى و ظرف كتب ثمر بخش آسمانى است .

7 ـ دنيا ، محل تجارت اولياى الهى است ، در همين دنيا بود كه افرادى همانند حر بن يزيد رياحى دست از كسب رذايل شسته و براى به دست آوردن منفعت هميشگى ، به تجارت در تجارت خانه توبه برخاستند ، دهاتى ايرانى ، بيايان نشين ربذه اى ، سياه چهره حبشى ، در خط اين تجارت تبديل به سلمان و ابوذر و بلال شدند .

اين بينايان راه ، آشنايان الله و رهروان آگاه ، در همين دنيا به كسب رحمت حق موفق شده و در همين جا براى خويش در بهشت ، جاى ابدى به دست آوردند .

بدون شك با اين نوع شناخت به دنيا ، نقطه مبارزه با رذايل و كسب حسنات و فضايل شروع شده و انسان به قول على (عليه السلام)همانند يك تاجر سعى خواهد كرد ، هر چه بتواند از دنيا براى زياد كردن شخصيت الهى و آباد كردن خانه فردايش بهره بگيرد .

معرّفى نمونه

« آسيه » همسر فرعون كه در شب هاى قدر ميليون ها نفر ، در دعاى به سر گرفتن قرآن ، خدا را به شخصيت او قسم مى دهند ، با چنين ديدى نسبت به دنيا ، به آن همه مقام رسيد .

« حبيب نجار » كه در سوره « يس » از او به عنوان يكى از مبلغين فرهنگ حق ياد شده است ، با اين گونه نظر نسبت به دنيا، به آن همه واقعيت دست يافت. هرگاه نسبت به زندگى مردان و زنانى كه در قرآن مجيد به عنوان يك شخصيت ارزنده الهى ياد شده مى نگريم مى بينيم در سايه چنين شناختى از دنيا به آن مقامات ارزنده رسيدند .

توجه كنيد

از مقدمات گذشته روشن شد كه انسان نبايد خرج دنيا شود ; زيرا در اين معامله ، خسارت و ضرر متوجه انسان است و گاهى پس از بيدار شدن پشيمانى سود ندارد ; بلكه بايد دنيا را خرج خويش كرد و از دنيا به نفع والايى خود بهره برد ، و دنيا را كشتزار آخرت دانست و دنيا را سبب و مقدمه و وسيله اى براى سعادت ابدى و رسيدن به نعمت جاودانى فردا به حساب آورد .

به تعبير ديگر: دنيا جاى آراسته شدن به مسئوليت است ، آن مسئوليتى كه در سايه آن مى توان به مقصد اعلاى جهان ; يعنى خداى بزرگ رسيد .

از تمام دنياهايى كه قبل از اين جهان داشتيم مانند: عالم خاك ، صلب پدر ، رحم مادر ، و دنياهايى كه بعد داريم مانند: جهان برزخ ، قيامت و محشر ، اين دنيا مهم تر است ; زيرا شخصيت و ارزش ما در اين دنيا ، در سايه تكاليف تحقق پيدا مى كند و عظمت و بزرگى در اين دنيا در سايه اجراى مسئوليت ها ساخته مى شود .

با توجه به چنين شناختى از دنيا ، زمينه قبول حسنات و رد رذايل در وجود فراهم مى گردد ، و پس از آماده شدن اين زمينه ، نوبت به ميدان آوردن اراده و عزم و نشان دادن خضوع در برابر حق است .




پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز