فارسی
دوشنبه 03 آبان 1400 - الاثنين 19 ربيع الاول 1443
قرآن کریم مفاتیح الجنان نهج البلاغه صحیفه سجادیه
214
0
نفر 0
0% این مطلب را پسندیده اند

تكامل آفرينش آدم از نطفه تا انسان‏

 

 منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

 

آگاهى انسان از هويّت خويش؛ شناخت او از اسرار آفرينش هستى و خداشناسى را در پى دارد.

خداوند سبحان تمام مراحل آفرينش آدمى را زير نظر خود اداره فرموده است:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسنَ مِن سُللَةٍ مّن طِينٍ* ثُمَّ جَعَلْنهُ نُطْفَةً فِى قَرَارٍ مَّكِينٍ* ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظمًا فَكَسَوْنَا الْعِظمَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخلِقِينَ» «1»

و يقيناً ما انسان را از [عصاره و] چكيده اى از گِل آفريديم،* سپس آن را نطفه اى در قرارگاهى استوار [چون رحم مادر] قرار داديم.* آن گاه آن نطفه را علقه گردانديم، پس آن علقه را به صورت پاره گوشتى درآورديم، پس آن پاره گوشت را استخوان هايى ساختيم و بر استخوان ها گوشت پوشانديم، سپس او را با آفرينشى ديگر پديد آورديم؛ پس هميشه سودمند و بابركت است خدا كه نيكوترين آفرينندگان است.

خَلَقَكُم مّن نَّفْسٍ وَ حِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَ أَنزَلَ لَكُم مّنَ الْأَنْعمِ ثَمنِيَةَ أَزْوَ جٍ يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ أُمَّهتِكُمْ خَلْقًا مّن بَعْدِ خَلْقٍ فِى ظُلُمتٍ ثَلثٍ ذَ لِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَآإِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ» «2»

شما را از يك تن آفريد، سپس همسرش را از او پديد آورد، و از چهارپايان [شتر و گاو و گوسفند و بز به اعتبار يك نر و يك ماده ] هشت زوج آفريد، شما را در شكم هاى مادرانتان آفرينشى پس از آفرينشى ديگر در ميان تاريكى هاى سه گانه [شكم و رحم و مشيمه ] به وجود آورد. اين است خدا پروردگار شما كه فرمانروايى [مطلق بر همه هستى ] ويژه اوست، معبودى جز او نيست، پس چگونه شما را از حق بازمى گردانند؟

مطالبى كه از اين گونه آيات، استفاده مى شود عبارتند از:

1- آفرينش هستى و موجودات از خداوند هميشگى و پيوسته است.

2- محدوديّت به اشياى مخصوصى ندارد.

3- تنوّع و گوناگونى در آن نامحدود است.

4- از ساده ترين چيزها مهم ترين را مى سازد.

5- مواد اوليه او از خود اوست.

6- در آفريدن از الگويى تقليد نمى كند.

7- پشيمانى و ترديد در كار او راه ندارد.

8- بر اساس رحمت و عزّت مى آفريند.

9- ساخته هاى او هدفدار و با فايده است.

10- آفريده او با نظام هستى هماهنگ است. «3»

 

تكامل تدريجى بشر در كلام علّامه طباطبايى

 

«تكامل تدريجى بشر از حكمت ها و امتيازاتى برخوردار است كه مرحوم علّامه طباطبايى در بحث تجرّد نفس، تفاوت اساسى پيدايش روح و جسم را در هويت سنخى آن دو مى داند و مى نويسد:

«وَ نَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ» «4»

و از روح خود در وى دميد.

و در جاى ديگر فرموده است:

وَ يَسَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبّى» «5»

و از تو درباره روح مى پرسند، بگو: روح از امر پروردگار من است.

در اين آيه روح را از سنخ و نوع امر خود معرّفى مى كند و سپس در جاى ديگر امر را معرّفى كرده و مى فرمايد:

إِنَّمَآ أَمْرُهُ إِذَآ أَرَادَ شَيًا أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ* فَسُبْحنَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلّ شَىْ ءٍ» «6»

شأن او اين است كه چون پديد آمدن چيزى را اراده كند، فقط به آن مى گويد:

باش، پس بى درنگ موجود مى شود.* بنابراين [از هر عيب و نقصى ] منزّه است خدايى كه مالكيّت و فرمانروايى همه چيز به دست اوست.

در اين آيه مى فرمايد كه روح از عالم ملكوت و همان كلمه كُنْ وجودى است.

در جاى ديگر امر را چنين وصف مى فرمايد:

وَ مَآ أَمْرُنَآ إِلَّا وَ حِدَةٌ كَلَمْحِ بِالْبَصَرِ» «7»

و فرمان ما جز فرمان واحدى نيست كه مانند يك چشم بر هم زدن است.

تعبير كَلَمْحِ بِالْبَصَرِ مانند: يك چشم بر هم زدن مى رساند كه امر با همان حكم كُن موجودى است كه يكباره به وجود مى آيد نه به تدريج، بنابراين هنگام وجود يافتن احتياج به شرايط و قيودى مانند زمان و مكان ندارد.

از اين جا روشن مى شود: امر، كه روح هم از آن جمله است، موجودى غيرجسمانى و غيرمادى است. چون يكى از قوانين حاكم بر موجودات مادّى و جسمانى اين است كه به تدريج هستى مى يابند و مقيّد به زمان و مكان مى باشند.

بنابراين روح انسان مادّى و جسمانى نيست، هر چند به پيكر مادّى و جسمانى به گونه اى وابسته است.

آياتى وجود دارد كه از چگونگى اين وابستگى پرده برمى دارد، مانند آيه:

مِنْهَا خَلَقْنكُمْ وَ فِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى » «8»

شما را از زمين آفريديم، و به آن باز مى گردانيم، و بار ديگر از آن بيرونتان مى آوريم.

و آيه:

خَلَقَ الْإِنسنَ مِن صَلْصلٍ كَالْفَخَّارِ» «9»

انسان را از گلى خشكيده مانند سفال آفريد.

و آيه:

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُللَةٍ مّن مَّآءٍ مَّهِينٍ» «10»

سپس نسل او را از چكيده اى از آب پست و بى مقدار قرار داد.

و آيه:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسنَ مِن سُللَةٍ مّن طِينٍ* ثُمَّ جَعَلْنهُ نُطْفَةً فِى قَرَارٍ مَّكِينٍ* ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظمًا فَكَسَوْنَا الْعِظمَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخلِقِينَ» «1

و يقيناً ما انسان را از [عصاره و] چكيده اى از گِل آفريديم،* سپس آن را نطفه اى در قرارگاهى استوار [چون رحم مادر] قرار داديم.* آن گاه آن نطفه را علقه گردانديم، پس آن علقه را به صورت پاره گوشتى درآورديم، پس آن پاره گوشت را استخوان هايى ساختيم و بر استخوان ها گوشت پوشانديم، سپس او را با آفرينشى ديگر پديد آورديم؛ پس هميشه سودمند و بابركت است خدا كه نيكوترين آفرينندگان است.

همه اين آيات نشان مى دهد كه انسان در ابتدا يك جسم طبيعى است كه صورت ها و شكل هاى گوناگونى يكى پس از ديگرى به او دست مى دهد و سپس خداوند اين جسم جامد خاموش را به موجودى داراى شعور و اراده تبديل مى كند كه كارهايى مانند: شعور و اراده و انديشيدن و دخل و تصرّف در پديده ها و تدبير امور عالم از قبيل جابجايى و تبديل و تغيير و ... و ديگر افعالى كه از اجسام و پديده هاى جسمانى سر نمى زند؛ انجام مى دهد. پس نه اين امور جسمانى است و نه فاعل آنها از جسمانيات است.» «12» حضرت على عليه السلام در مراتب پيدايش آدميزاد تا كردار او مى فرمايد:

أَمْ هذَا الَّذى انْشَأَهُ فى ظُلُماتِ الْارْحامِ، وَ شُغُفِ الْاسْتارِ: نُطْفَةً دِهاقاً وَ عَلَقَةً مُحاقاً وَ جَنيناً وَ راضِعاً وَ وَليداً و يافِعاً. ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْباً حافِظاً وَ لِساناً لافِظاً، وَ بَصَراً لاحِظاً، لِيَفْهَمَ مُعْتَبِراً وَ يُقْصِرَ مُزْدَجِراً. حَتّى اذا قامَ اعْتِدالُهُ وَ اسْتَوى مِثالُهُ نَفَرَ مُسْتَكْبِراً، وَخَبَطَ سادِراً، ماتِحاً فى غَرْبِ هَواهُ كادِحاً سَعْياً لِدُنْياهُ فى لَذّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَواتِ ارَبِهِ لايَحْتَسِبُ رَزِيَّةً وَ لايَخْشَعُ تَقِيَّةً، فَماتَ فى فِتْنَتِهِ غَريراً وَ عاشَ فى هَفْوَتِهِ يَسيراً، لَمْ يُفِدْ عِوَضاً، وَ لَمْ يَقْضِ مُفْتَرَضاً. «13»

يا اين انسانى كه خداوند او را در تاريكى هاى رحم، و غلاف پوشاننده بدين صورت ايجاد كرد: نطفه ريخته شده، و خون بسته صورتبندى نشده، و جنين در رحم و طفل شيرخوار، و كودك و نوجوان، آن گاه براى او قلبى حافظ، و زبانى گويا، و چشمى بينا قرار داد، تا بفهمد و پند گيرد، و از گناه خوددارى نمايد. ولى چون به حدّ كمال رسيد، و قامتش آراسته شد، به حال غرور و كبر از مدار حق گريخت، و بى باك و گمراه گشت، با دلْوِ هوا و هوس آب كشيد، براى رسيدن به دنيا كوشش بسيار كرد، در هر لذّت و خوشى گام نهاد، هر چه به نظرش رسيد عمل كرد، احتمال اينكه به بلا و ناكامى دچار شود نداد، و از هيچ گناهى پروا نكرد، پس در غفلت و گمراهى عمرش را تمام كرد، و مدّتى اندك در گناهان خود به سر برد، در برابر نعمت هاى خدادادى سودى عايد خود ننمود، و به آنچه واجب بود اعتنا نكرد.

در خطبه ديگر، از راز آفرينش و توحيد حق پرده برداشته و مى فرمايد:

تَمُورُ فى بَطْنِ امِّكَ جَنيناً، لاتُحيرُ دُعاءً، وَ لاتَسْمَعُ نِداءً. ثُمَّ اخْرِجْتَ مِنْ مَقَرِّكَ الى دارٍ لَمْ تَشْهَدْها، وَ لَمْ تَعْرِفْ سُبُلَ مَنافِعِها. فَمَنْ هَداكَ لِاجْتِرارِ الْغِذاءِ مِنْ ثَدْىِ امِّكَ؟ وَ عَرَّفَكَ عِنْدَ الْحاجَةِ مَواضِعَ طَلَبِكَ وَ ارادَتِكَ؟

هَيْهاتَ! انَّ مَنْ يَعْجِزُ عَنْ صِفاتِ ذِى الْهَيْئَةِ وَ الْادَواتِ فَهُوَ عَنْ صِفاتِ خالِقِهِ اعْجَزُ، وَ مِنْ تَناوُلِهِ بِحُدودِ الْمَخْلُوقينَ ابْعَدُ. «14»

در حالى كه جنين بودى در شكم مادر جنبش داشتى، نه سخنى را مى توانستى بگويى، و نه صدايى را مى شنيدى. آن گاه از قرار گاهت به سرايى آورده شدى كه آن را نديده بودى، و راههاى سودش را نمى شناختى. چه كسى تو را در كشيدن غذا از سينه مادرت هدايت كرد؟ و چه كسى تو را به هنگام نياز به آنچه نيازمند و طالب آن بودى آشنا نمود؟ هيهات! آن كه از توصيف موجودى كه دارنده شكل و اعضا و اندام است ناتوان است از توصيف خالقش ناتوان تر، و از درك آفريننده از طريق حدود و اندازه هاى مخلوقات دورتر است.

گروهى از زنادقه «15» بر امام رضا عليه السلام وارد شدند و بعضى با پرسش هايى به مناظره با امام پرداختند، از جمله مردى پرسيد دليل بر وجود خداوند چيست؟

حضرت رضا عليه السلام فرمود:

من وقتى به جسم خود نگريستم، ديدم كه نمى توانم در قد و پهناى آن كم و زياد كنم و بدى ها را از آن دور سازم و سود و منفعتى به آن برسانم، دريافتم كه اين ساختمان، معمارى دارد پس به وجود او اقرار كردم. «16»

 [ «25» وَ لَوْ تَكِلُنِي يَا رَبِّ فِي تِلْكَ الْحَالاتِ إِلَى حَوْلِي أَوْ تَضْطَرُّنِي إِلَى قُوَّتِي لَكَانَ الْحَوْلُ عَنِّي مُعْتَزِلًا وَ لَكَانَتِ الْقُوَّةُ مِنِّي بَعِيدَةً «26» فَغَذَوْتَنِي بِفَضْلِكَ غِذَاءَ الْبَرِّ اللَّطِيفِ تَفْعَلُ ذَلِكَ بِي تَطَوُّلًا عَلَيَّ إِلَى غَايَتِي هَذِهِ لَا أَعْدَمُ بِرَّكَ وَ لَا يُبْطِىُ بِي حُسْنُ صَنِيعِكَ وَ لَا تَتَأَكَّدُ مَعَ ذَلِكَ ثِقَتِي فَأَتَفَرَّغَ لِمَا هُوَ أَحْظَى لِي عِنْدَكَ «27» قَدْ مَلَكَ الشَّيْطَانُ عِنَانِي فِي سُوءِ الظَّنِّ وَ ضَعْفِ الْيَقِينِ فَأَنَا أَشْكُو سُوءَ مُجَاوَرَتِهِ لِي وَ طَاعَةَ نَفْسِي لَهُ وَ أَسْتَعْصِمُكَ مِنْ مَلَكَتِهِ وَ أَتَضَرَّعُ إِلَيْكَ فِي صَرْفِ كَيْدِهِ عَنِّي ]

اى پروردگارم! اگر در آن حالات مرا به نيروى خودم وا مى گذاشتى، يا ناچارم مى كردى كه از قوّت خود براى رشد و كمالم بهره گيرم، هر آينه نيرو از من كناره مى گرفت، و قوّت از من دور مى شد؛ پس به فضل و احسانت مرا تغذيه كردى؛ تغذيه كردن نيكوكار مهربان. اين تغذيه كردن را از باب عطا و فضلت تا به اين پايه كه رسيده ام، هم چنان درباره ام انجام مى دهى، در هيچ حالى از نيكوكاريت محروم نمى شوم، و نيكى احسانت درباره ام كندى نمى ورزد، با اين همه لطفى كه درباره ام كردى و مى كنى، اعتمادم به تو محكم نمى شود، تا كوششم را در عبادات و طاعاتى كه نزد تو برايم بهره دهنده تر است به كار گيرم.

شيطان، مهارم را در بدگمانى ضعف يقين به دست گرفته، به اين خاطر از بد همسايگى اش نسبت به خويش، و پيرويم از او به درگاهت شكايت مى كنم، و از تسلّطش بر وجودم، از تو درخواست حفاظت دارم، و براى برگرداندن مكر و حيله اش از خود، به درگاه تو زارى مى كنم.

 [ «28» وَ أَسْأَلُكَ فِي أَنْ تُسَهِّلَ إِلَى رِزْقِي سَبِيلًا فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَى ابْتِدَائِكَ بِالنِّعَمِ الْجِسَامِ وَ إِلْهَامِكَ الشُّكْرَ عَلَى الْإِحْسَانِ وَ الْإِنْعَامِ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَهِّلْ عَلَيَّ رِزْقِي وَ أَنْ تُقَنِّعَنِي بِتَقْدِيرِكَ لِي وَ أَنْ تُرْضِيَنِي بِحِصَّتِي فِيمَا قَسَمْتَ لِي وَ أَنْ تَجْعَلَ مَا ذَهَبَ مِنْ جِسْمِي وَ عُمُرِي فِي سَبِيلِ طَاعَتِكَ إِنَّكَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ]

و از تو مى خواهم كه راه به دست آوردن روزى را برايم آسان كنى.

سپاس مخصوص توست، بر نعمت هاى بزرگى كه نسبت به من آغاز كردى، و دست قدرت كسى در فراهم آوردن و رساندنش به من در كار نبوده، و سپاس مخصوص توست كه شكر به احسان و انعامت را به من الهام فرمودى. پس بر محمّد و آلش درود فرست، و رسيدن به روزيم را بر من آسان كن، و به مقدارى كه برايم مقرّر كرده اى قانع ساز، و به سهم در آنچه نصيبم فرموده اى راضى كن، و آنچه از جسم و عمرم خرج مى شود، در راه طاعت و بندگيت قرار ده، همانا تو بهترين روزى دهندگانى.

 

 

پی نوشت ها:

 

______________________________

 

(1)- مؤمنون (23): 12- 14.

(2)- زمر (39): 6.

(3)- برگرفته از تفسير نور: 8/ 86- 87، ذيل آيه 14 سوره مؤمنون.

(4)- سجده (32): 9.

(5)- اسراء (17): 85.

(6)- يس (36): 82- 83.

(7)- قمر (54): 50.

(8)- طه (20): 55.

(9)- الرحمن (55): 14.

(10)- سجده (22): 8.

(11)- مؤمنون (23): 12- 14.

(12)- تفسير الميزان: 1/ 350، ذيل آيه 154 سوره توبه.

(13)- نهج البلاغه: خطبه 82.

(14)- نهج البلاغه: خطبه 162.

(15)- زنادقه: جمع زنديق معرّب زنديك، كسى كه درباطن كافر باشد و تظاهر به ايمان كند، ملحد، مرتدّ، كافر، بى دين.

گروهى از سبائيه را هم گفته اند كه از اصحاب عبداللّه بن سباء و از غلاة شيعه و معتقد به خدايى على بن ابى طالب عليه السلام بوده اند. آن حضرت پس از اتمام حجّت حكم به قتل آنها داد. (فرهنگ فارسى عميد)

(16)- بحار الأنوار: 3/ 36، باب 3، حديث 12؛ التوحيد: 251؛ الإحتجاج، شيخ طبرسى: 2/ 396.

 

 

 


منبع : پایگاه عرفان
214
0
0% (نفر 0)
 
نظر شما در مورد این مطلب ؟
 
امتیاز شما به این مطلب ؟
اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی:

آخرین مطالب

راهکار امام صادق(ع) برای عاقبت بخیری
فضیلتی که ثمره اش دوام نعمت است!
نگاهی به اوصاف پیامبر اکرم علیه السلام
اهمیت فوق العاده صلوات بر پیامبر (ص)
مبعث حضرت رسول اکرم(ص)
آیا جلوگیری از سب و لعن دشمنان ، عناد با امام زمان علیه ...
حق پیامبر(ص) بر مردم
حجاب از نگاه استاد انصاریان
بهترین هدیه خدا به انسان
خدا جدا نکند... از مرتضی عصیانی

بیشترین بازدید این مجموعه

از آداب قلبى عبادت
دعای مادر در حق فرزند
رمضان، ماه میهمانى خدا
ارزش علم‏
انواع صدقه‏
پیام هایی در مورد سخنان گوهربار حضرت علی(ع)
حرص به زندگی دنیا؛ امری مفید یا مضر؟!
احادیث پیرامون صلوات
عاقبت بخیری به چه معناست؟!
خروج سفیانی از علائم حتمی ظهور

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز

گزارش خطا