فارسی
چهارشنبه 05 آذر 1399 - الاربعاء 9 ربيع الثاني 1442

  500
  0
  0

تربيت و ادب فرزندان‏

 

منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد نهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

 

در دستگاه آفرينش، خداوند به ساختمان آدم توجه و دقت بسيار نموده است، به ويژه اين كه ذات حق تعالى همه نيازها و تناسب ها را در وجود او برقرارساخته و فرموده:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسنَ فِى أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» «1»

كه ما انسان را در نيكوترين نظم و اعتدال و ارزش آفريديم.

تقويم به معنى ساختن چيزى به صورت مناسب و معتدل و كيفيت شايسته است. احسن تقويم يعنى به بهترين نظام و شكلى كه ممكن بوده؛ در تركيب آدم منظور شده است.

در جاى ديگر مى فرمايد:

الَّذِى خَلَقَكَ فَسَوَّيكَ فَعَدَلَكَ* فِى أَىّ صُورَةٍ مَّا شَآءَ رَكَّبَكَ» «2»

همان كسى كه تو را آفريد و اندامت را درست و نيكو ساخت و متعادل و متناسب قرار داد،* و تو را در هر نقش و صورتى كه خواست تركيب كرد.

سپس تاج كرامت و مقام اشرف مخلوقات و برترى بر همه موجودات و كاينات را بر او لطف نمود و او را با بسيارى از نعمت ها و ارزاق گرامى داشت.

وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى ءَادَمَ وَحَمَلْنهُمْ فِى الْبَرّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنهُم مّنَ الطَّيّبتِ وَ فَضَّلْنهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» «3»

به يقين فرزندان آدم را كرامت داديم، و آنان را در خشكى و دريا [بر مركب هايى كه در اختيارشان گذاشتيم ] سوار كرديم، و به آنان از نعمت هاى پاكيزه روزى بخشيديم، وآنان را بر بسيارى از آفريده هاى خود برترى كامل داديم.

گستردگى مفاهيم در آيات فوق، اشاره به اين نكات است كه:

خداوند انسان را از هر نظر ميزان و شايسته آفريد.

الف- از منظر جسمى و مادى

همه ابزار و آلات حركت و تلاش و رشد را در اختيار او گذاشته است و بر هر گونه گفتار و رفتار و منشى، لباس آداب و كمال و مكارم اخلاقى پوشانده است.

اميرالمؤمنان على عليه السلام در اين باره مى فرمايد:

ثُمَّ نَفَخَ فيها مِنْ رُوحِهِ فَمَثُلَتْ انْساناً ذا اذْهانٍ يُجيلُها، وَ فِكَرٍ يَتَصَرَّفُ بِها، وَ جَوارِحَ يَخْتَدِمُها، وَ ادَواتٍ يُقَلِّبُها، وَ مَعْرِفَةٍ يَفْرُقُ بِهَا بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ وَ الْاذْواقِ وَ الْمَشامِّ وَ الْالوانِ وَ الْاجْناسِ، مَعْجُوناً بِطِينَةِ الْالْوانِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَ الْاشْباهِ الْمُؤْتَلِفَةِ وَ الْاضْدادِ الْمُتَعادِيَةِ، وَ الْاخلاطِ الْمُتَبايِنَةِ، مِنَ الْحُرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْجُمُودِ وَ الْمَساءَةِ وَ السُّرُورِ. «4»

سپس از دم خود بر آن ماده شكل گرفته دميد تا به صورت انسانى زنده درآمد، داراى اذهان و افكارى كه در جهت نظام حياتش به كار گيرد، و اعضايى كه به خدمت گيرد و ابزارى كه زندگى را بچرخاند، و معرفتش داد تا بين حق و باطل تميز دهد و مزه ها و بوها و رنگها و جنس هاى گوناگون را از هم باز شناسد، در حالى كه اين موجود، معجونى بود از طينت رنگهاى مختلف، و همسانهايى نظير هم، و اضدادى مخالف هم، و اخلاطى متفاوت با هم، از گرمى و سردى و رطوبت و خشكى و ناخوشى و خوشى.

ب- از منظر روحى و عقلى

نخستين نعمتى كه حق به انسان داد، خرد و نيروى انديشه بود و به كمال عقل و قوه تميز و نطق و بيان بر بسيارى از آفريدگان خود برترى بخشيد، از اين رو در پهنه زمين هر جنبده اى با حواس و غرايز درون خود پوياست، اما آدميزاد به وسيله دو نيروى عقل و نطق بر همه موجودات چيرگى دارد تا جايى كه امر و نهى كننده گشته و ديگران و همگان در تسخير اويند. به اين منظور هر گونه استعدادى از رشد و كمال جويى و پيمودن قوس صعودى تا نزديكترين جا به عرش حق، در او فراهم كرده است و عالم كبيرى را در جرم صغيرى جاى داده است و تاج بندگى و كرامت حق را بر سر او گذاشته و بر اين آفريده بهترين تبريك ها را فرموده است.

البته گاهى اين امتيازها و بركات از او گرفته مى شود و از مسير حق منحرف و در درّه اسفل السافلين سقوط مى كند و به مقام پست نباتات و چارپايان زمينى مى رسد.

كرامت، امتيازى است كه در ديگرى نيست و مخصوص موجود دارنده كمال است و آن نعمت هايى خدادادى در وجود انسان كه بدون تلاش و عملى عطا گرديده است. امّا فضيلت، امتيازى است كه در ديگران هم وجود دارد و انسان با تلاش و شكيبايى به همراه توفيق الهى، نعمت هاى معنوى و معرفتى نصيب او مى شود.

در وجود آدمى كرامت و فضيلت هر دو گنجانده شده است و نوع انسان مى تواند با كرامت حق و فضل الهى، فطرت و استعدادهاى درونى را رشد و كمال دهد.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در خطبه اى مفصّل؛ ماه رمضان را زمينه ساز كرامت بخشيدن به انسانيت برمى شمرد و مى فرمايد:

هُوَ شَهْرٌ دُعيتُمْ فيهِ إِلى ضِيافَةِ اللَّهِ وَ جُعِلْتُمْ فِيهِ مِنْ اهْلِ كَرامَةِ اللَّهِ. «5»

اين ماهى است كه شما به مهمانى خدا فراخوانده شده ايد و از اهل عزّت و بزرگوارى خدا قرار داده شده ايد.

تربيت انسان از مهمترين اهداف آفرينش هستى و فرستادن پيامبران براى بشر بوده است و ارتباط با خدا و نيايش و بهره گيرى از ابزار خودسازى و رشد فكرى و كسب كمالات، به انسان كمك مى كند كه در بندگى و عزت نفس و كرامت انسانى به توفيق هاى زيادى دست يابد.

ربّ العالمين يعنى پروردگار جهانيان كه خود اولين مربى و معلم بشر است، در مرحله اول، انبيا و اولياى خود را به تربيت و ادب نفس و سازندگى روحى و روانى، زينت بخشيد.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود:

أَدَّبَنى رَبِّى فَأَحْسَنَ تَأْديبى . «6»

پروردگارم مرا تربيت كرد و به نيكوترين صورت تربيت نمود.

و از آن زيبايى ها اين كه رسولِ خود را به محبت و مكارم اخلاقى و معلم بشر، افتخار بخشيده است.

حضرت على عليه السلام در سفارش هاى خويش به كميل فرمود:

يا كُمَيْلُ! إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله ادَّبَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ هُوَ ادَّبَنى وَ أَنَا أُؤَدِّبُ الْمُؤْمِنينَ وَ أُوَرِّثُ الأَدَبَ الْمُكَرَّمِينَ. «7»

اى كميل! همانا پيامبر خدا را خداوند تربيت كرد و او مرا تربيت نمود و من مؤمنان را تربيت مى كنم و براى بزرگواران ادب به ارث مى گذارم.

امام صادق عليه السلام در باب امر به واجبات و نهى از محرمات مى فرمايد:

مؤمن آن قدر براى خانواده خود دانش و تربيت نيكو به ارث مى گذارد تا همه آنها را به بهشت وارد كند به طورى كه كوچك و بزرگ و خدمتكار و همسايه را در بهشت مى يابد. «8»

روش هاى تربيتى فرزندان در اصلاح و راهنمايى به سوى نيكوكارى و سعادت، نقش بسزايى دارد.

خانواده، نخستين كانون تربيت فرزند و معمار اول شخصيت اوست، در همين مدرسه بزرگ پرورشى است كه فرزندان به تدريج از رفتارهاى پدر و مادر الگوبردارى مى كنند. كودكان تا سنين قبل از آموزش رسمى مدرسه، مقلد پدر و مادرند و مطابق اصل همانند سازى رفتار و گفتار و افكار، خود را شبيه آنان مى سازند.

از آن جا كه كودكان مطابق فطرت الهى، خداپرست و درست كردار به دنيا آمده اند؛ اگر در محيط زندگى هم پاك و شايسته تربيت شوند، به درجه هاى سعادت و نيك سرانجامى خواهند رسيد.

توجّه والدين به كودكان از جهت محبت و دوست داشتن، وفاى به عهد، رعايت حق و عدالت، احترام به شخصيت، مشاوره و همزبانى، بازى و همراهى و دعا در حق فرزندان، موجب رشد و شادابى و صلاح آنان مى شود و آنان را از دام هايى كه شياطين در پيش رويشان گسترده اند، نجات مى دهد.

امام صادق عليه السلام فرمود: پدرم مرا به سه چيز تربيت كرد و فرمود:

پسرم! هر كه با دوست بد همنشينى كند سالم نمى ماند. و هر كه گفتار خود را مهار نكند پشيمان مى گردد و هر كه به جاهاى بد درآيد؛ آماج تهمت و بدگمانى قرار گيرد. «9» از اين رو حضرت على عليه السلام مى فرمايد:

أَصْلِحِ المُسِئَ بِحُسْنِ فِعالِكَ وَ دُلَّ عَلَى الْخَيْرِ بِجَميلِ مَقالِكَ. «10»

بدكار را با كردار نيكت درست گردان و با گفتار نيكو و زيبايت، او را به خير و خوبى راهنمايى كن.

 

رزق و روزى فرزندان

در قرآن مجيد درباره رزق و نعمت هاى گسترده خداوند بسيار سخن به ميان آمده است كه از جمله آنها اين كه رزق هر جنبنده اى برعهده خداست، سرچشمه و كليد روزى در آسمان است، مردم بايد تلاش كنند و با رعايت تقوا به دنبال رزق بروند كه تقوا از عوامل گشاينده و موجب توسعه رزق و روزى است.

خداوند متعال در آيات ذيل، اشاره به مسأله اى مهم داشته و مى فرمايد:

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرّزْقَ لِمَن يَشَآءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرَا بَصِيرًا* وَ لَاتَقْتُلُواْ أَوْلدَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطًا كَبِيرًا» «11»

يقيناً پروردگارت رزق را براى هر كه بخواهد وسعت مى دهد، و [براى هر كه بخواهد] تنگ مى گيرد؛ زيرا او به [مصلحت ] بندگانش آگاه و بيناست.*

فرزندانتان را از بيم تنگدستى نكشيد؛ ما به آنان و شما روزى مى دهيم، يقيناً كشتن آنان گناهى بزرگ است.

با اين كه رزق و نعمت الهى به گونه گسترده و فراوان در اختيار موجودات قرار گرفته است و هيچ موجود جوينده و زنده اى از رزق خود بى نصيب نمى ماند.

اما كمى و زيادى رزق و بركت آن به دست خداست و گشايش يا تنگى آن از شؤونات ربوبيت خداوند براى رشد و تربيت بشر است. خواست خداوند بر پايه يك آگاهى و مصلحت حكيمانه است، پس بخل ورزيدن در اثر ترس از فقر يا دست درازى در اثر تلاش نكردن و يا كشتن فرزندان به خاطر ناتوانى و تنگدستى، از گناهان بزرگ و نابخشودنى است.

حضرت على عليه السلام درباره تقسيم نعمت ها و روزى ها بر اساس حكمت ها، فرمود:

وَ قَدَّرَ الْارْزاقَ فَكَثَّرَها وَ قَلَّلَها وَ قَسَّمَها عَلَى الضِّيقِ وَ السَّعَةِ، فَعَدَلَ فيها لِيَبْتَلِىَ مَنْ ارادَ بِمَيْسُورِها وَ مَعْسُورِها وَ لِيَخْتَبِرَ بِذلِكَ الشُّكْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِيِّها وَ فَقيرِها. «12»

روزى مردم را مقدر فرمود و آن را براى برخى فراوان و براى بعضى ديگر اندك قرار داد، و ارزاق را بر مبناى تنگى و فراخى قسمت نمود، و در اين تقسيم بندى عدالت به خرج داد تا هر كس را بخواهد با فراوانى رزق و كمى آن آزمايش كند، و بدين وسيله ثروتمندان و فقرا را از جهت شكر نعمت و تحمل سختى در مجراى امتحان قرار دهد.

از جمله آن رزق هايى كه نصيب انسان مى شود فرزند و پاره تن و ميوه دل است و خداوند پدر و مادر را مأمور مى سازد كه كودك را از آغاز نطفه ريزى تا تولد و سپس در هنگام بلوغ، به جسم و روح او رسيدگى كنند، حتى اگر به او وعده هديه دادند به آن وفا كنند؛ زيرا كودكان بر پايه انديشه خود، اولياى خود را رازق و روزى رسان مى دانند؛ چه رسد كه آنان را بى سرپرست رها كنند، يا با خشونت و تندى و نيش و كنايه، او را از كانون گرم خانواده به دامن جامعه پر از آلودگى و فساد، فرارى دهند.

اين برداشت هاى پوچ و افكار غلط، بازگشت به دوران جاهليت پيش از اسلام دارد كه فرزند دختر را زنده به گور مى كردند و حضور او را در خانه ننگ خانواده مى دانستند و چون به يكى از آنان خبر داده مى شد كه صاحب دختر شده، چهره در هم مى كشيد و از شدت خشم صورتش سياه مى شد و حتى از ميان قومش متوارى مى گشت. يا در اثر نابسامانى اقتصادى به خاطر ترس از فقر و نداشتن آب و نان براى فرزندان، آنان را مى كشتند و حق حيات را از او مى گرفتند. ولى رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله اين رسوم و سنت هاى باطل را در هم شكست و محبت و احترام را براى همگان به ويژه خردسالان، لازم گردانيد.

روزى به رسول خدا صلى الله عليه و آله مژده دادند كه دخترى برايت به دنيا آمده است.

حضرت در چهره ياران نگاه نمود و آنان را ناراحت ديده فرمود: شما را چه مى شود؟ شاخه گلى خوشبوست كه بويش را احساس مى كنم و روزيش نيز برعهده خداست. «13» متأسفانه امروزه هم كه دنيا به خاطر نگرانى از افزايش جمعيت و كمبود اقتصادى، سقط جنين را مجاز مى داند؛ گرفتار نوعى جاهليّت شده است و خداوند در پاسخ ايشان فرموده است:

نترسيد ما شما و فرزندانتان را از ترس گرسنگى و فقر آينده بيمه كرده ايم. فرزند حق زندگى و روزى دارد و ترس از گرانى و ضرر مالى و ناامنى اقتصادى و ... مجوز كشتن يا خودكشى نيست؛ زيرا خداوند منان، رزق و روزى هر موجودى را ضمانت كرده است.

سكونى مى گويد به حضور امام صادق عليه السلام رسيدم در حالى كه سخت اندوهگين بودم، امام به من فرمود: اى سكونى! اندوهت از چيست؟ عرض كردم: صاحب دخترى شده ام. فرمود: اى سكونى! سنگينى اش روى زمين و روزى او بر خداست مدت عمر او از عمر تو جداست. آنچه او از روزى مى خورد غير از روزى توست.

سكونى گفت: از اين سخن، اندوهم به كلى فروريخت. «14» مردى به امام صادق عليه السلام درباره نگرانى از وضعيت دخترانش شكايت كرد.

حضرت به او فرمود:

خدايى را كه براى چند برابر كردن خوبى ها و پاك نمودن بدى هايت به او اميد بسته اى، براى بهبودى حال و روزى دخترانت، نيز به همو اميد داشته باش. «15» بنابراين نقش پدران كه مدير اصلى خانواده هستند در تهيه رزق حلال و پاك و دور نگه داشتن فرزندان از خوردن اموال حرام، اهميت بسيار دارد؛ زيرا گاهى يك شير ناپاك يا لقمه شبهه ناك يا حرام، يك انسان را از ريشه و فطرت دگرگون مى سازد و او را در دنيا و آخرت نگون بخت مى كند.

بر اساس روايات اهل بيت عليهم السلام خوراندن مشروبات الكلى و مواد مخدر به كودكان و نوجوانان يا مهمانى بردن فرزندان بدون دعوت صاحبخانه يا كار كردن جوانان در شركت ها و تجارت هايى كه درآمدهاى آنها از حرام است، آينده آنان را تباه و سرگردان مى سازد؛ بلكه به سوى عياشى و ولگردى و خودكشى مى كشاند. از اين رو بايد سرپرست خانواده و نان آور خانه، براى درآمد حلال و كسب رزق، پيوسته دعاگو باشد.

امام صادق عليه السلام فرمود:

إِنَّ اللَّه عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ أَرْزاقَ الْمُؤْمِنينَ مِنْ حَيْثُ لايَحْتَسِبُونَ وَ ذلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ إِذا لَمْ يَعْرِفْ وَجْهَ رِزْقِهِ كَثُرَ دُعاؤُهُ. «16»

خداى عزيز و بلند مرتبه، روزى مؤمنان را از جايى مى رساند كه گمان نمى برند و اين به خاطر آن است كه وقتى مؤمن نداند روزيش از كجا خواهد رسيد، زياد دعا مى كند.

 

 

پی نوشت ها:

 

 

______________________________

 

(1)- تين (95): 4.

(2)- انفطار (82): 7- 8.

(3)- اسراء (17): 70.

(4)- نهج البلاغه: خطبه 1.

(5)- بحار الأنوار: 93/ 356، باب 46، حديث 25؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام: 1/ 295، حديث 53.

(6)- بحار الأنوار: 68/ 382، باب 92، ذيل حديث 17.

(7)- بحار الأنوار: 74/ 269، باب 11، حديث 1؛ بشارة المصطفى: 25.

(8)- مستدرك الوسائل: 12/ 201، باب 8، حديث 13881؛ دعائم الاسلام: 1/ 82.

(9)- بحار الأنوار: 75/ 261، باب 23، ذيل حديث 108؛ تحف العقول: 376.

(10)- غرر الحكم: 255، حديث 5371.

(11)- اسراء (17): 30- 31.

(12)- نهج البلاغه: خطبه 90.

(13)- مكارم الأخلاق: 219؛ بحار الأنوار: 101/ 90، باب 2، حديث 4.

(14)- الكافى: 6/ 48، حديث 6؛ وسائل الشيعة: 21/ 482، باب 87، حديث 27647.

(15)- وسائل الشيعة: 21/ 365، باب 5، حديث 27317؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام: 2/ 3، حديث 7.

(16)- الكافى: 5/ 84، حديث 4؛ بحار الأنوار: 90/ 290، باب 16، حديث 7.

 

 

 


منبع : پایگاه عرفان
  500
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

سفارش امام حسن عسکری (ع) به شیعیان
اسم اعظمی که خضر نبی به علی(ع) آموخت
امام زمان (عج) فريادرس انسان‏‌ها
راز ورود حضرت فاطمه معصومه (س) به شهر قم
چرا امام علی علیه السلام حکومت را پذیرفت؟
ویژگی‌‏های حضرت معصومه (س)
 مختصری از زندگي نامه حضرت معصومه (س) را بیان کنید؟ 
آیا حضرت معصومه(س) مقام شفاعت دارند؟
پژوهشى در زيارتنامه فاطمه معصومه(س)
عظمت حضرت فاطمه معصومه (س)

بیشترین بازدید این مجموعه

ثروت دو چهره
يوم الهدم
اهمیت دعا
روايات مربوط به حق پدر و مادر
آیا سعادت و شقاوت ذاتی است
تبديل خواسته حق به خواسته ديگر
زیارت پیام آور شور و شوق
پروژه نفوذ در دست قاسطین
سفارش امام حسن عسکری (ع) به شیعیان
نظر امام‌سجاد(ع) درباره "مختار و قيام" او چه بود؟

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز