فارسی
چهارشنبه 15 مرداد 1399 - الاربعاء 15 ذي الحجة 1441

  804
  0
  0

خودشناسى و ارزش آن‏

 

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد چهارم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

 

اولياى گرامى اسلام ضمن روايات متعددى، اهميت و ارزش خودشناسى را تذكر داده و پيروان خويش را به اين نكته متوجه كرده اند كه معرفت نفس مايه پيروزى و موفقيت انسان ها و خودناشناسى موجب سقوط و تباهى آنان است.

امام على عليه السلام مى فرمايد:

هَلَكَ امْرُءٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ. «1»

انسانى كه اندازه خود را نشناخت هلاك شد.

و نيز مى فرمايد:

نالَ الْفَوزَ الْاكْبَرَ مَنْ ظَفِرَ بِمَعْرِفَةِ الَّنفْسِ. «2»

كسى كه به خودشناسى دست يافته از بزرگترين خير و خوبى برخوردار شده است.

و نيز مى فرمايد:

مَنْ لَمْ يَعْرِفْ نَفْسَهُ بَعُدَ عَنْ سَبيلِ النَّجاةِ وَ خَبَطَ فِى الضَّلالِ وَ الْجَهالاتِ. «3»

كسى كه خود را نشناسد از مسير صحيح و نجات بخش دور مى شود و به راه جهل و گمراهى مى گرايد.

آرى، انديشه خودشناسى به انسان تحرك فكرى مى بخشد، پرده هاى غفلت و بى خبرى را مى درد، حس كنجكاوى و تجسس را بيدار مى كند. نيروى خرد را به كار مى اندازد و آدمى را به تعقل و مطالعه وا مى دارد، كسى كه از پى معرفت نفس مى رود و مى خواهد خويشتن را از جميع جهات مادى و معنوى بشناسد و از آغاز و انجام خود آگاه شود، طبعاً با سؤالات گوناگونى از اين قبيل مواجه مى شود: من كيستم؟ چگونه ساخته شده ام؟ كى مرا ساخته؟ از كجا آمده ام؟ براى چه آمده ام؟ در اين سرا چه مى كنم؟ وظيفه من چيست و از اين جا به كجا مى روم؟

روزها فكر من اين است و همه شب سخنم

 

كه چرا غافل ز احوال دل خويشتنم

ز كجا آمده ام، آمدنم بهر چه بود

 

به كجا مى روم آخر، ننمايى وطنم

مانده ام سخت عجب كز چه سبب ساخت مرا

 

يا چه بوده است مراد وى از اين ساختنم

تا به تحقيق مرا منزل و ره ننمائى

 

يك دم آرام نگيرم نفسى دم نزنم

     

ارزش خودشناسى انسان بر مقياس پاسخ هاى صحيحى است كه به اين پرسش ها، البته به هر نسبتى كه درك طبيعى و معلومات اكتسابى شخصى زيادتر باشد مى تواند عميق تر فكر كند، سؤالات را در سطح وسيع ترى طرح نمايد، پاسخ هاى اساسى ترى به آنها بدهد و خود را بهتر بشناسد.

قرآن چه زيبا در اين زمينه مى فرمايد:

وَ لَاتَكُونُواْ كَالَّذِينَ نَسُواْ اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنفُسَهُمْ أُوْلئِكَ هُمُ الْفسِقُونَ» «4»

و مانند كسانى مباشيد كه خدا را فراموش كردند، پس خدا هم آنان را دچار خود فراموشى كرد؛ اينان همان فاسقانند.

«اصولًا خمير مايه تقوى دو چيز است: ياد خدا يعنى توجه به مراقبت دائمى اللّه و حضور او در همه جا و همه حال، و توجه به دادگاه عدل خداوند و نامه اعمالى كه هيچ كار صغير و كبيرى وجود ندارد مگر اين كه در آن ثبت مى شود.

و به همين دلى توجه به دو اصل مبدأ و معاد در سرلوحه برنامه هاى تربيتى انبيا و اوليا قرار داشته و تأثير آن در پاكسازى فرد و اجتماع كاملًا چشمگير است.

قابل توجه اين كه قرآن در اين جا صريحاً مى گويد: فراموش كردن خدا سبب «خودفراموشى» مى شود، دليل آن نيز روشن است؛ زيرا از يك سو فراموشى پروردگار سبب مى شود كه انسان در لذات مادى و شهوات حيوانى فرو رود و هدف آفرينش خود را به دست فراموشى بسپارد و در نتيجه از ذخيره لازم براى فرداى قيامت غافل بماند.

از سوى ديگر فراموش كردن خدا همراه با فراموش كردن صفات پاك اوست كه هستى مطلق و علم بى پايان و غناى بى انتها از آن اوست و هر چه غير اوست وابسته به او و نيازمند ذات پاكش مى باشد و همين امر سبب مى شود كه انسان خود را مستقل و غنى و بى نياز بشمرد و به اين ترتيب واقعيت و هويت انسانى خويش را فراموش كند و لياقت هاى ذاتى خود را كه خداوند در او نهفته و از بقيه مخلوقات ممتازش ساخته به دست فراموشى مى سپرد و اين مساوى با فراموش كردن انسانيت خويش است و چنين انسانى تا سر حد يك حيوان درّنده سقوط مى كند و همتش چيزى جز خواب و خور و شهوت نخواهد بود و اينها همه عامل اصلى فسق و فجور، بلكه اين خود فراموشى بدترين مصداق فسق و خروج از اطاعت خداست و به همين دليل در پايان آيه مى گويد: چنين افراد فراموشكار فاسقند.» «5»

 

خود فراموشى

خود فراموشى از جمله عيوب بزرگ معنوى و يكى از بيمارى هاى خطرناك اخلاقى است. آدمى بر اثر اين مرض دچار فرومايگى و دنائت روحى مى گردد، انسانيت را از ياد مى برد و از شرافت نفس غافل مى شود، به نداى وجدان اخلاقى بى اعتنا مى گردد و سجاياى انسانى را ناچيز مى شمرد چنين انسانى در معرض انواع آلودگى ها و سيئات اخلاقى قرار مى گيرد و همواره در مسير انحطاط و سقوط پيش روى مى كند.

او در گفتار و رفتار خويش مطيع هواى نفس و تمايلات غريزى است و در كارهاى غيرانسانى و خلاف اخلاق لاأبالى و بى باك است و عدل و انصاف و حقيقت را ناديده مى گيرد، به آسانى مرتكب گناه و ناپاكى مى شود و براى رسيدن به شهوات و تمنيات نفسانى به زشت ترين عمل دست مى زند، شرف انسانى را پايمال مى نمايد و خويشتن را از اوج انسانيت به حضيض حيوانيت تنزل مى دهد.

آرى، خود فراموشى مجازات كسانى است كه از آفريدگار جهان غافل مى شوند، خدا را فراموش مى كنند، مسؤوليّت خويش را در پيشگاه الهى از ياد مى برند، سنن تكوينى و قوانين تشريعى را ناديده مى گيرند و از برنامه هاى تعالى و تكامل سرباز مى زنند.

 

ارزش عمر

در نظر مردان الهى عمر و زندگى زمانى ارزش دارد كه با ياد خدا و در اطاعت بارى تعالى طى شود و آميخته به حق و فضيلت باشد وگرنه عمرى كه مايه افزايش اعمال ناروا و مجرى افكار شيطانى است و با گناه و ناپاكى مى گذرد بهتر است كه نباشد، همچنان كه امام زين العابدين عليه السلام مى فرمايد:

وَ عَمَّرنى ما كانَ عُمُرى بِذْلَةً فى طاعَتِكَ، فَاذا كانَ عُمُرى مَرْتَعاً لِلشَّيْطانِ فَاقْبِضْنى الَيْكَ قَبْلَ انْ يَسْبِقَ مَقْتُكَ الَىَّ، اوْ يَسْتَحْكِمَ غَضَبُكَ عَلَىَّ. «6» و مرا زنده دار، مادامى كه عمرم در طاعت تو به كار رود، و هنگامى كه عمرم بخواهد چراگاه شيطان شود، جانم را بستان پيش از آن كه دشمنى و نفرتت بر من پيشى گيرد، يا خشمت نسبت به من محكم و استوار شود.

لذا از نظر خداشناسى روش پيغمبران اين بود كه در آغاز مردم را به نداى درونى خودشان متوجه مى كردند و از معرفت فطرى كه با سرشتشان آميخته است سخن مى گفتند و حس خداجويى را در نهادشان بيدار مى كردند. نيروى عقلشان را به كار مى گرفتند، سپس از راه خودشناسى به آنان درس خداشناسى مى دادند و آنان با آگاهى از آفرينش حكيمانه خويش به آفريدگار حكيم معتقد مى ساختند.

امام على عليه السلام مى فرمايد:

فَبَعَثَ فيهِم رُسُلَهُ وَ واتَرَ الَيْهِمْ انْبِيائَهُ لِيَسْتأدُ وهُمْ ميثاقَ فِطْرَتِه وَ يُذَكِّرُوهُمْ مَنْسِىَّ نِعْمَتِهِ وَ يَحْتَجُّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْليغِ وَ يُثيرُوا لَهُمْ دَفائِنَ الْعُقُولِ. «7»

پس خداوند رسولانش را برانگيخت، و پيامبرانش را به دنبال هم به سوى آنان گسيل داشت، تا ادعاى عهد فطرت الهى را از مردم بخواهند، و نعمتهاى فراموش شده او را به يادشان آرند و با ارائه دلايل بر آنان اتمام حجت كنند، و نيروهاى پنهان عقول آنان را برانگيزانند.

در واقع مى توان گفت: مجموع برنامه هاى انسان سازى كه پيامبران خدا به مردم آموخته اند به چهار مرحله منتهى مى شود.

1- شناخت خدا.

2- شناخت نيروهايى كه خداوند در وجود بشر مستقر ساخته است.

3- شناخت تعاليم الهى در بهره بردارى از نيروها.

4- شناخت عواملى كه آدمى را از وظيفه شناسى باز مى دارد و از مسير انسانيت منحرف مى كند.

اين چهار مرحله در ضمن فرمايش امام صادق عليه السلام متبلور است:

وَجَدْتُ عِلْمَ النّاسِ كُلَّهُ في ارْبَعٍ اوَّلُها: انْ تَعْرِفَ رَبَّك وَالثّانى: انْ تَعْرِفَ ما صَنَعَ بِكَ وَالثَّالِثُ: انْ تَعْرِفَ ما ارادَ مِنْكَ وَالرَّابِعُ: انْ تَعْرِفُ ما يَخْرُجُكَ مِنْ دِينِكَ. «8»

اول: آن كه خداى خود را بشناسى،

دوم: آن كه بدانى صانع حكيم در ساختمان تو چه دقت هاى حكيمانه اى را به كار برده است.

سوم: آن كه بدانى از تو چه خواسته است.

چهارم: آن كه بدانى چه چيزهايى تو را از دين بيرون مى برد.

خلاصه: بشر براى نيل به سعادت حقيقى بايد خود را آن طور كه هست، بشناسد جنبه هاى انسانى و حيوانى خويش را با هم به موازات هم مورد توجه قرار دهد و غرايز و شهوات را با معيارهاى عقل و وجدان اخلاقى اندازه گيرى كند و از افراط و تفريط بپرهيزد و برنامه زندگى را با موازين خلقت و سنن آفرينش منطبق سازد.

اگر تمام مراحل معرفت را پشت سر گذاشت و موفق از اين امتحان بيرون رفت، به شناخت الهى نايل گشته و در طريق هدايت، اللّه قرار مى گيرد و اگر در طريق هدايت، اللّه قرار گرفت، مقرب درگاه او خواهد شد، و چون مقرب درگاه او شد ديگر وسوسه شيطان در او اثر نخواهد گذاشت.

همچنان كه خداوند در قرآن مى فرمايد:

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْاْ إِذَا مَسَّهُمْ طَآئِفٌ مّنَ الشَّيْطنِ تَذَكَّرُواْ فَإِذَا هُم مُّبْصِرُونَ» «9»

مسلماً كسانى كه [نسبت به گناهان، معاصى و آلودگى هاى ظاهرى وباطنى ] تقوا ورزيده اند، هرگاه وسوسه هايى از سوى شيطان به آنان رسد [خدا و قيامت را] ياد كنند، پس بى درنگ بينا شوند [و از دام وسوسه هايش نجات يابند.]

«طائف: به معنى «طواف كننده» است گويا وسوسه هاى شيطانى هم چون طواف كننده اى پيرامون فكر و روح انسان پيوسته گردش مى كنند تا راهى براى نفوذ بيابند اگر انسان در اين هنگام به ياد خدا و عواقب شوم گناه بيفتد آنها را از خود دور ساخته و رهايى مى يابد وگرنه سرانجام در برابر اين وسوسه ها تسليم مى گردد.

اصولًا هر كسى در هر مرحله اى از ايمان و در هر سن و سالى گه گاهى گرفتار وسوسه هاى شيطانى مى گردد و گاه در خود احساس مى كند كه نيرو و محرك شديدى در درون جانش آشكار شده است و او را به سوى گناه دعوت مى كند كه قرآن تنها راه نجات از آلودگى در چنين شرايطى را نخست فراهم ساختن سرمايه «تقوى » و سپس «مراقبت» و سرانجام توجه به خويشتن و پناه بردن به خدا، ياد الطاف و نعمت هاى او و مجازات دردناك خطاركاران است، مى داند.

وسوسه هاى نفس و شيطان مانند ميكرب هاى بيمارى زا است كه در همه وجود دارند ولى به دنبال بنيه هاى ضعيف و جسم هاى ناتوان مى گردند تا در آنجا نفوذ كنند امّا آنها كه جسمى سالم و نيرومند و قوى دارند اين ميكرب ها را از خود دفع مى كنند.

جمله فاذا هم مبصرون اشاره به اين حقيقت است كه وسوسه هاى شيطانى پرده بر ديد باطنى انسان مى افكند آن چنان كه راه را از چاه و دوست را از دشمن و نيك را از بد نمى شناسند، ولى ياد خدا به انسان بينايى و روشنايى مى بخشد و قدرت شناخت واقعيت ها را به او مى دهد. شناختى كه نتيجه اش نجات از چنگال وسوسه هاست.» «10»

 

پی نوشت ها:

 

______________________________

(1)- نهج البلاغه: حكمت 149.

(2)- غرر الحكم: 232، حديث 4641.

(3)- غرر الحكم: 233، حديث 4664.

(4)- حشر (59): 19.

(5)- تفسير نمونه: 23/ 541، ذيل آيه 19 سوره حشر.

(6)- صحيفه سجاديه: دعاى 20.

(7)- نهج البلاغه: خطبه 1.

(8)- الكافى: 1/ 50، حديث 11؛ معدن الجواهر: 43.

(9)- اعراف (7): 201.

(10)- تفسير نمونه: 7/ 67، ذيل آيه 201 سوره اعراف.

 

 


منبع : پایگاه عرفان
  804
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

    رابطه متقابل امیرمؤمنان(ع) و حق - بخش اول
    رابطه متقابل امیرمؤمنان(ع) و حق - بخش اول
    رابطه متقابل امیرمؤمنان(ع) و حق - بخش اول
    رابطه متقابل امیرمؤمنان(ع) و حق - بخش دوم
    رابطه متقابل امیرمؤمنان(ع) و حق - بخش دوم
    خلافت بلافصل امیرمؤمنان علی(ع)
    خلافت بلافصل امیرمؤمنان علی(ع)
    دو شاخصه برای پیروان مولای غدیر!
    دو شاخصه برای پیروان مولای غدیر!
    غدیر چشمه جوشان حق  

بیشترین بازدید این مجموعه

      دريايى عميق‏
      بر ساحل قرآن
      كاسته شدن گناه در رمضان‏
      روزه، روزگار پيوستن به اصل خويش (1)
      رمضان، بهار انتظار
      علی در آیینه اش...
      امام هادی علیه السلام و حلّ مشکلی علمی که دستاویز ...
      سیمای امیرالمؤمنین علی(ع) در خطابه غدیر
      عاشورا و امام حسین علیه السلام در نثر فارسی
      متن کامل خطبه غدیر خم با ترجمه فارسی

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز