فارسی
سه شنبه 28 ارديبهشت 1400 - الثلاثاء 5 شوال 1442
قرآن کریم مفاتیح الجنان نهج البلاغه صحیفه سجادیه
5145
0
نفر 1
100% این مطلب را پسندیده اند

هفت نمونه‌ از احیای مردگان در کلام قرآن

الف)ابراهیم(ع) و احیای مردگان

 

وَ إِذْ قالَ إِبْراهیمُ رَبّ ِ أَرِنی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتى قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنّ قَلْبی قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطّیْرِ فَصُرْهُنّ إِلَیْکَ ثُمّ اجْعَلْ عَلى کُلّ ِ جَبَلٍ مِنْهُنّ جُزْءً ثُمّ ادْعُهُنّ یَأْتینَکَ سَعْیًا وَ اعْلَمْ أَنّ اللّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ. (بقره: 260)

 

و ]یاد کن[ آن‌گاه که ابراهیم گفت: پروردگارا! به من نشان ده، چگونه مردگان را زنده می‌کنى؟ فرمود: «مگر ایمان نیاورده‌اى؟» گفت: چرا، ولی تا دلم آرامش یابد. فرمود: «پس چهار پرنده برگیر و آنها را پیش خود ریزریز گردان. سپس بر هر کوهی پاره‌ای از آنها را قرار بده. آن‌گاه آنها را فراخوان، شتابان به‌سوی تو می‌آیند و بدان که خداوند توانا و حکیم است».

 

در شأن نزول این آیه، یکی از مفسران چنین می‌گوید:

 

ابراهیم از کنار دریایی می‌گذشت، مرداری را دید که در کنار دریا افتاده، قسمتی از آن در دریا و قسمت دیگر در بیرون از آن است و حیوانات دریایی و خشکی از دو طرف، به آن هجوم آورده‌اند و آن را می‌خورند و اجزای بدن او متفرق می‌گردد. دیدن این منظره، او را به فکر مسئله رستاخیز انداخت که چگونه انسان مرده که اجزای آن به‌سان این مردار در جهان متلاشی می‌گردد، بار دیگر زنده می‌شود؟! از این رو، از خداوند درخواست کرد کیفیت احیای مردگان را پس از متلاشی شدن اجزای آنها برای او بنمایاند.[1]

 

بدون شک، ابراهیم خلیل از طریق عقل و وحی از وجود رستاخیز آگاه بود و ایمان و اعتقاد کامل به آن داشت، ولی برای رفع خطورهای ذهنی که گاهی سراغ اصحاب یقین نیز می‌آید، از خدا خواست که منظره احیای مردگان را با دیدگان خود مشاهده کند تا «علم‌الیقین» او به «عین‌الیقین» تبدیل شود.

 

خداوند در پاسخ حضرت ابراهیم(ع) فرمود که چهار پرنده را انتخاب و ذبح کند و پس از قطعه قطعه کردن، در هم بیامیزد و هر بخش را بر روی کوهی بگذارد و سپس آنها را به‌سوی خود بخواند. ابراهیم(ع) نیز چنین کرد و در مقابل دیدگان حضرت ابراهیم، هر چهار پرنده مثل روز اول زنده شدند و پروازکنان به‌سوی وی آمدند.[2]

 

ب احیای ‌عُزَیر

 

أَوْ کَالّذی مَرّ عَلى قَرْیَةٍ وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنّى یُحْیی هذِهِ اللّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنّهْ وَ انْظُرْ إِلى حِمارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّاسِ وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمّ نَکْسُوها لَحْمًا فَلَمّا تَبَیّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنّ اللّهَ عَلى کُلّ ِ شَیْ ءٍ قَدیرٌ. (بقره: 259)

 

یا چون آن کس که به شهری که بام‌هایش یکسر فرو ریخته بود، ‌عبور کرد ]و با خود[ گفت: چگونه خداوند ]اهل[ این ]ویرانکده[ را پس از مرگشان زنده می‌کند؟ پس خداوند او را ]به مدت[ صد سال میراند، آن‌گاه او را برانگیخت ]و به او[ گفت: چقدر درنگ کردى؟ گفت: یک روز یا پاره‌ای از روز را درنگ کردم. گفت: ]نه[، بلکه صد سال درنگ کردى. به خوراک و نوشیدنی خود بنگر، ]که طعم و رنگ آن[ تغییر نکرده و به درازگوش خود نگاه کن ]که چگونه متلاشی شده و این ماجرا برای آن است که هم به تو پاسخ گوییم[ و هم تو را ]در مورد معاد[ نشانه‌ای برای مردم قرار دهیم و به ]این[ استخوان‌ها بنگر چگونه آنها را برمی‌داریم و به هم پیوند می‌دهیم. سپس گوشت بر آن می‌پوشانیم. پس هنگامی‌که ]چگونگی زنده ساختن مرده[ بر او آشکار شد، گفت: ]اکنون[ می‌دانم که خداوند بر هر چیزی تواناست.

 

یکی از بزرگان برگزیده خدا که در بعضی روایات نام او عزیر و در برخی دیگر ارمیاء وارد شده است، با حادثه مشابه با حادثه ابراهیم(ع) روبه‌رو شد و از قلب او خطور کرد که چگونه خداوند این مردگان متلاشی‌شده را زنده خواهد کرد؟

 

او در طول سفر خود در حالی که بر مرکبی سوار بود و مقداری غذا و آشامیدنی همراه داشت، از کنار یک آبادی عبور کرد که دیوارهای آن به روی سقف‌های آن فروریخته بود و جسدها و استخوان‌های اهل آنجا به این سو و آن سو پراکنده شده بود. وقتی این منظره وحشت‌زا را دید، گفت: چگونه خداوند این مردگان را زنده می‌کند؟

 

خداوند برای رفع استبعاد و تعجب او سه کار انجام داد که هرکدام به نوبه خود می‌تواند گواهی بر امکان معاد و احیای دوباره انسان‌ها باشد:

 

1. او را صد سال میراند، سپس او را زنده کرد و از او پرسید: چقدر در اینجا درنگ کرده‌ای؟ گفت: یک روز یا نیم روز. اینکه او در مقام پاسخ میان یک روز و نیم روز مردد شد، معلوم می‌شود که موقع مرگ او پیش از ظهر و موقع زنده شدن او بعد از ظهر بوده است. از این رو، به شک افتاد که آیا یک شبانه روز درنگ کرده یا نیم روز و چند ساعتى!

 

در این موقع به او خطاب شد: بلکه صد سال درنگ کرده‌اى. خدایی که قادر است مرده‌ای را پس از صد سال زنده کند، می‌تواند در مدت بیشتر از آن احیا کند؛ زیرا کوتاهی مدت مرگ و یا درازی آن، در این مطلب تأثیری ندارد.

 

2.‌با اینکه یک‌صد سال گذشته بود، غذا و نوشیدنی او فاسد نشده بود و خدایی که می‌تواند غذا و نوشیدنی او را در این مدت طولانی از فساد و آلودگی حفظ کند، می‌تواند مردگان را نیز احیا کند؛ زیرا نگه‌داری آنها از فساد و آلودگى، نوعی حیات‌بخشی به آنهاست و یک چنین حیات‌بخشى، کمتر از احیای مرده و حیات نوبخشیدن به او نیست.

 

3.‌مرکب و الاغ سواری او که در این مدت به کلی متلاشی شده و زندگی‌اش را از دست داده بود، در برابر دیدگان او اجزای آن جابه‌جا شد و به هم پیوست و گوشت و پوست پیدا کرد و زندگی خود را بازیافت و نمونه‌ای از احیای مرده گردید.[3]

 

ج) خفتگانِ افسوس

 

إِذْ أَوَى الْفِتْیَةُ إِلَى الْکَهْفِ فَقالُوا رَبّنا آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیّیءْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنینَ عَدَداً ثُمّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَیّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصی لِما لَبِثُوا أَمَداً. (کهف: 10 12)

 

آن‌گاه که جوانان به سوی غار پناه جستند و گفتند: پروردگارا از جانب خود به ما رحمتی بخش وکار ما را برای ما به سامان برسان، پس در آن غار، سالیانی چند بر گوش‌هایشان پرده زدیم. آن‌گاه آنان را بیدار کردیم تا بدانیم کدام یک از آن دو دسته مدت درنگشان را بهتر حساب کرده‌اند.

 

وَ کَذلِکَ بَعَثْناهُمْ لِیَتَسائَلُوا بَیْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالُوا رَبّکُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرَقِکُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیّها أَزْکى طَعاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْیَتَلَطّفْ وَ لایُشْعِرَنّ بِکُمْ أَحَدًا. (کهف: 19)

 

و این چنین بیدارشان کردیم تا میان خود از یکدیگر پرسش کنند. گوینده‌ای از آنان گفت: چقدر مانده‌اید؟ گفتند: روزی یا پاره‌ای از روز را مانده‌ایم. ]سرانجام[ گفتند: پروردگارتان به آنچه مانده‌اید، داناتر است. اینک یکی از خودتان را با این پول خود به شهر بفرستید تا ببینید کدام یک از غذاهای آن پاکیزه‌تر است و از آن، غذایی برایتان بیاورد و باید زیرکی به خرج دهد و هیچ‌کس را از ]حال[ شما آگاه نگرداند.

 

وَ لَبِثُوا فی کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ سِنینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعًا. (کهف: 25)

 

سیصد سال در غارشان درنگ کردند و نه سال نیز به آن افزودند.

 

خفتگان افسوس یا «اصحاب کهف» بنا بر گواهی تاریخ، گروهی از جوانان پاک‌دامن بودند که برای فرار از دست حاکم جبّار دَقیانوس، شهر را به قصد «شکار» ترک کردند و سگی را نیز همراه داشتند. پس از آنکه مقداری از مسیر را پیمودند، به غاری رسیدند و به آن پناه بردند. در حالی که آنان از فرط خستگى، به استراحت و خواب رو آوردند، مشیت الهی بر این شد که آنها به مدتی معین و دراز، در غار به حالت خواب بمانند و بعد از خوابی طولانى، بیدار شوند.

 

بدیهی است خوابی چنین طولانی در گوشه غار، بدون آنکه آب و غذایی به آنان برسد، شبیه مرگ و از حدود خواب طبیعی بیرون بود. خوابی که همه فعالیت‌‌های طبیعی بدن به جز نفس کشیدن و جابه‌جا شدن محدود جسم،‌متوقف بود و بدین ترتیب، تنها شعله بسیار کم فروغی در کانون وجود آنان روشن بود.

 

چنین خوابی دست کمی از مرگ ندارد و نگه‌داری چنین گروهی در گوشه غار با توجه به قدرت بی‌پایان خدا، کار بس آسانی است.

 

آنان پس از بیدار شدن تصور می‌کردند که یک روز یا نیم روز بیشتر درنگ نکرده‌اند. پس قرار شد یکی از آنان به شهر برود تا غذای پاکیزه‌ای بخرد. او پس از ورود به شهر، همه چیز را تغییریافته دید، چهره و اوضاع شهر و مردم به کلی دگرگون شده بود. فرستاده، با سکه‌ای که در دست داشت و می‌خواست با آن غذا بخرد، کاملاً جلب توجه می‌کرد. مردم از ظاهر و نوع سخن گفتن او و سکه‌ای که می‌خواست با آن مواد ضروری و خوراکی بخرد، فهمیدند که او یکی از آن افرادی است که در چند صد سال پیش ناپدید شده‌اند؛ زیرا حادثه ناپدید شدن آنها سینه به سینه نقل و حتی در تواریخ نیز ضبط شده بود.

 

مردم این شهر با دیدن این جریان تکانی خوردند و درس بزرگی از مسئله روز رستاخیز آموختند؛ زیرا فهمیدند که زنده شدن مردگان در روز رستاخیز حقیقتی آسان و تحقق‌پذیر است.[4]

 

د) زنده شدن مقتولی از بنی‌اسرائیل

 

فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها کَذلِکَ یُحْیِ اللّهُ الْمَوْتى وَ یُریکُمْ آیاتِهِ لَعَلّکُمْ تَعْقِلُونَ. (بقره: 73)

 

پس فرمودیم: پاره‌ای از آن ]گاو سربریده را[ به آن ]مقتول[ بزنید ]تا زنده شود[. این‌گونه، خداوند مردگان را زنده می‌کند و آیات خود را به شما می‌نمایاند، باشد که بیندیشید.

 

یکی از ثروتمندان بنی‌اسرائیل که مال و دارایی فراوان داشت و وارثی جز پسرعموی خویش نداشت، عمر طولانی کرد. پسر عموی او هر چه انتظار کشید تا او از دنیا برود و اموال او را از راه ارث تصاحب کند، انتظار او مفید واقع نشد، ازاین‌رو تصمیم گرفت که او را بکشد.

 

سرانجام، به طور پنهانی او را کشت و جسد او را در جاده افکند. سپس بنای ناله و فریاد گذاشت و به محضر موسی(ع) شکایت برد که پسر عموی مرا کشته‌اند.

 

در این موقع، از طرف خدا دستور آمد که به بنی‌اسرائیل فرمان دهد گاوی را سر ببرند و یکی از اعضای آن را به پیکر مقتول بزنند تا زنده شود و با زبان خویش، قاتل را معرفی کند. موسی(ع) دستور خدا را ابلاغ کرد. بنی‌اسرائیل دستور موسی را شوخی و استهزا پنداشتند. پس از گفت‌وگوهای زیادی که همه آنها در قرآن وارد شده،[5] سرانجام گاوی را خریدند و سر آن را بریدند و جزئی از آن را بر بدن مرده زدند و او زنده شد و قاتل خود را معرفی کرد.

 

هدف از احیای این مرده، دو چیز بود: یکی اینکه قاتل شناخته شود، دوم اینکه آنان با دیدن چنین منظره‌ای ایمان بیشتری به مسئله قیامت و رستاخیز پیدا کنند. پس در این آیه نیز یکی از هدف‌ها و نتایج ماجرا، روشن ساختن مسئله معاد است که در آن می‌خوانیم «خداوند این چنین مردگان را زنده می‌کند».

 

ه) مردگانی که به وسیله حضرت مسیح(ع) زنده می‌شوند

 

«... أُبْرِىُ اْلأَکْمَهَ وَ اْلأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتى؛ به اذن خدا، نابینای مادرزاد و پیسی را بهبود می‌بخشم و مرده را زنده می‌کنم». (آل‌عمران: 49)

 

«... وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى؛ و آن‌گاه که مردگان را به اذن من ]زنده از قبر[ بیرون می‌آوری». (مائده: 110)

 

به تصریح آیات قرآنى، حضرت مسیح(ع) مردگان را زنده می‌کرد.

 

و) زنده شدن گروهی از بنی‌اسرائیل

 

وَ إِذْ قُلْتُمْ یا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلّکُمْ تَشْکُرُونَ. (بقره: 55 و 56)

 

و چون گفتید: ای موسى! تا خدا را آشکارا نبینیم، هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد. پس در حالی که می‌نگریستید، صاعقه شما را فرو گرفت، سپس شما را پس از مرگتان برانگیختیم، باشد که شکرگزاری کنید.

 

در تفسیری از این آیه‌آمده است:

 

حضرت موسی(ع) هفتاد نفر از قوم خود را که به اصرار خواهان دیدار خداوند بودند، برگزید و همراه خود به سرزمین طور برد تا نحوه سخن گفتن خدا با موسی را ببینند. آنان وقتی به طور رسیدند، به شنیدن صدا بسنده نکردند و درخواست کردند که با دیدگان خود، خدا را ببینند. دراین موقع، صاعقه‌ای آمد، همه را کشت. سپس همگی به دعا و درخواست موسی(ع) زنده شدند. زنده کردن این گروه، نمونه بارزی از احیای موتی است.[6]

 

ز) زنده شدن گروهی از پیروان حزقیل

 

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الّذینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُوا ثُمّ أَحْیاهُمْ إِنّ اللّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النّاسِ وَ لکِنّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَشْکُرُونَ. (بقره: 243)

 

آیا از ]حال[ کسانی که از بیم مرگ از خانه‌های خود خارج شدند و هزاران تن بودند، خبر نیافتى؟ پس خداوند به آنان گفت: «تن به مرگ بسپارید.» آن‌گاه آنان را زنده ساخت. آرى،‌ خداوند نسبت به مردم، صاحب بخشش است، ولی بیشتر مردم سپاس‌گزاری نمی‌کنند.

 

گروهی از بنی‌اسرائیل بر اثر شیوع بیماری در سرزمین آنان، دیار خود را ترک گفتند. خداوند در نیمه راه جان آنان را گرفت. سپس به برکت دعای پیامبری به نام حزقیل زنده شدند.[7]

 

2. لحظه‌های احتضار پیامبران الهی(ع) (سیره عملی)

 

مرگ، دروازه‌ای برای ورود فاسقان و ستم‌کاران و مشرکان به دوزخ و نردبانی برای رسیدن مؤمنان و موحدان و پرهیزکاران به نعمت‌های جاودانه الهی است. یقین پیامبران و ائمه اطهار(ع) و فرزندان و رهپویان آن بزرگواران به معاد، به اندازه‌ای است که همواره در انتظار دیدار با خداوند سبحان بوده‌اند.

 

بیان احوال پیامبران الهی و ائمه اطهار(ع) و مؤمنان و عالمان در لحظه‌های آخر عمر، پیش از‌آنکه بیان‌کننده یقین آنان به این راه بی‌بازگشت باشد، برای فرار از هراس مرگ و انس گرفتن با آن و تقویت «معادباوری» در جامعه، درسی است پندآموز. از‌این‌رو، به بیان احوال این بزرگان در لحظه‌های آخر عمر می‌پردازیم.

 

الف)‌پیامبر اکرم(ص)

 

رسول خدا(ص) در بستر بیماری بود و لحظه‌های آخر عمرش را سپری می‌کرد. ناگهان صدای در شنیده شد. فاطمه(س) فرمود: کیستى؟ کوبنده در گفت: من مرد غریبی هستم، به دیدار رسول خدا(ص) آمده‌ام، آیا به من اجازه ورود می‌دهد؟ فاطمه(س) فرمود: «خدا تو را بیامرزد، بازگرد! رسول خدا(ص) در بستر بیماری است.‍» مرد غریب رفت و پس از ساعتی دوباره بازگشت و درِ‌خانه پیامبر را کوبید و گفت: «غریبی هستم که از محضر رسول خدا(ص) اجازه می‌خواهم تا به خدمتش برسم! آیا به غریبان اجازه می‌دهید؟ در این هنگام پیامبر به هوش آمد و به فاطمه(س) فرمود: «فاطمه جان! ‌آیا می‌دانی این غریب کیست؟» فاطمه(س) گفت:‌«نه، ای رسول خدا!» پیامبر فرمود: «این کسی است که جمعیت‌ها را پراکنده می‌سازد و لذت‌ها را از هم می‌پاشد. این فرشته مرگ است و سوگند به خدا، برای قبض روح هیچ‌کس پیش‌تر از من و پس از من اجازه نمی‌گیرد، ولی به‌خاطر مقام والایی که من نزد خدا دارم، از من اجازه می‌خواهد. به او اجازه ورود بده!» آن‌گاه فاطمه(س) به عزراییل فرمود: «خدا تو را رحمت کند، وارد خانه شو!» عزراییل مانند نسیم ملایم و آرام‌بخشی وارد خانه شد و گفت:‌«سلام بر اهل خانه رسول خدا(ص)» و لحظاتی بعد روح گران‌قدر پیامبر اعظم(ص) را به ملکوت اعلی برد.

 

پس از رحلت پیامبرخدا، امیر مؤمنان علی(ع)، وصی و جانشین آن حضرت، این اشعار را در سوگ جان‌سوز پیامبر خواند:

 

مرگ، نه پدر و نه فرزند را باقی نمی‌گذارد و برنامه مرگ همچنان ادامه دارد تا همه بمیرند. مرگ حتی پیامبر اسلام را برای امتش باقی نگذاشت. اگر خداوند کسی را پیش از پیامبر باقی می‌گذاشت، او را نیز باقی می‌گذاشت. ناگزیر ما آماج تیرهای مرگ واقع می‌شویم که خطا نمی‌روند؛ و اگر امروز تیر مرگ به ما اصابت نکرد، فردا او ما را از یاد نمی‌برد.[8]

 

ب) حضرت سلیمان(ع)

 

آن‌گاه که مرگ حضرت سلیمان(ع) فرا رسید، به اصحاب خود فرمود: «خداوند مرا مُلکی بخشیده که تاکنون به هیچ‌کس نبخشیده است. برای من باد و آدمیان و جنیان و مرغان و حیوانات وحشی را مسخر گردانیده، به من زبان مرغان را آموخته و از هرچیزی به من عطا کرده است. می‌خواهم به بام قصر خود بروم و مملکتم را ببینم. به کسی اجازه ندهید نزد من آید. آن‌گاه عصایش را به دست گرفت، به بلندترین نقطه از قصرش رفت، به عصای خود تکیه زد و به مملکت خود نگریست، درحالی‌که به آنچه حق تعالی به او عطا فرموده بود، شاد بود. ناگاه نگاهش به جوان خوش‌رو و پاکیزه‌جامه‌ای افتاد. به او گفت: چه کسی تو را به این قصر راه داده است؟ امروز می‌خواستم تنها باشم. آن جوان در پاسخ گفت: «پروردگار این قصر، مرا داخل کرد! سلیمان فرمود: پروردگار قصر احق است به آن از من. تو کیستى؟ گفت: من ملک‌الموتم. سلیمان پرسید: برای چه کاری آمده‌اى؟ گفت: آمده‌ام روح تو را قبض کنم. سلیمان گفت:‌«بیا و آنچه را مأمور شده‌اى، انجام بده که امروز می‌خواستم شاد باشم و خدا نخواست شادی من در غیر لقای فرح‌افزای او باشد. آن‌گاه ملک‌الموت در همان حال، روح مطهر حضرت سلیمان را قبض کرد. چند روز بعد به امر خدا، موریانه‌ای عصای حضرت سلیمان را خورد و وی به زمین افتاد و دیگران متوجه مرگ او شدند».[9]

 

ج) حضرت ابراهیم(ع)

 

چون خداوند اراده کرد حضرت ابراهیم خلیل(ع) را قبض روح کند، ملک‌الموت را به‌سوی او فرستاد. ملک‌الموت چون به ابراهیم(ع) رسید، عرض کرد: سلام بر تو باد ای ابراهیم!

 

ابراهیم(ع) گفت: سلام بر تو باد ای فرشته مرگ! آمدی مرا به‌سوی پروردگارم بخوانی که به اختیار اجابت کنم یا خبر مرگ مرا آورده‌ای و باید به اضطرار شربت مرگ را بنوشم! عزراییل گفت: ‌ای ابراهیم! آمده‌ام تو را به اختیار به‌سوی خدایت ببرم. ابراهیم(ع) در پاسخ گفت: آیا دیده‌ای دوست و یار مهربانى، یار مهربان و دوست خود را بکشد؟ عزراییل سخن ابراهیم(ع) را به خداوند رساند و پروردگار این‌گونه پاسخ داد: «ای عزراییل!‌ به‌سوی ابراهیم(ع) رهسپار شو و به او بگو: آیا هیچ دیده‌ای که یار مهربانی از دیدار محبوبش گریزان باشد و لقای او را مکروه دارد و از برخورد با او ناخرسند گردد؟» ابراهیم(ع) گفت: به حق که حبیب دوست دارد محبوب خود را دیدار کند و سپس جان به محبوب تسلیم کرد.[10]

 

د) ادریس(ع) و آمادگی مرگ

 

حضرت ادریس(ع) در روزگار خویش عابدترین فرد بود، به دنیا التفاتی نمی‌کرد و پیوسته روزه بود و در آرزوی بهشت به سر می‌برد و یک ساعت از عبادت نمی‌آسود و هر روز عمل وی را به آسمان می‌بردند و فرشتگان از آن تعجب می‌کردند. سرانجام ملک‌الموت مشتاق دیدار وی شد، از خداوند اجازه خواست تا وی را زیارت کند. خداوند به او اجازه داد و ملک‌الموت به صورت آدمی درآمد. ادریس او را به طعام فراخواند، ولی او نپذیرفت. ادریس گفت: دوست دارم بدانم تو کیستى؟ وی گفت: من عزراییل هستم و به زیارت تو آمده‌ام. ادریس گفت: مرا قبض روح کن! عزراییل گفت: این کار را باید به فرمان خدا انجام دهم. همان هنگام از خداوند فرمان آمد، روح او را بگیر! عزراییل جان ادریس را گرفت و رب‌العالمین همان لحظه او را زنده کرد. عزراییل گفت: ای ادریس! مرگ را چگونه دیدى؟ ادریس گفت: بسیار سخت و هولناک! مرگ، کاری دشوار و عقبه‌ای بسیار سخت است. عزراییل گفت: پس چرا چنین خواسته‌ای داشتى؟ ادریس گفت: از آن رو که سختی جان دادن را بچشم و خود را برای آن آماده کنم.[11]

 

ه)‌حضرت موسی(ع)

 

هنگامی که عمر حضرت موسی(ع) به پایان رسید، عزراییل نزد او آمد و گفت:‌سلام بر تو ای هم‌سخن خدا! موسی(ع) پاسخ سلام او را داد و پرسید: تو کیستى؟ او گفت: من فرشته مرگم. موسی(ع) فرمود: برای چه به اینجا آمده‌ای؟ عزراییل گفت: آمده‌ام تا روحت را قبض کنم. موسی(ع) پرسید: روحم را از کدام اندام بدنم خارج‌می‌سازى؟ عزراییل گفت: از دهانت. موسی(ع) پرسید: چرا از دهانم، با اینکه من با همین دهان با خدا گفت‌وگو کرده‌ام؟! عزراییل پاسخ داد: ‌از دست‌هایت. موسی(ع) گفت: چرا از دست‌هایم، با اینکه تورات را با این دست‌ها گرفته‌ام؟! عزراییل گفت: ‌از چشم‌هایت. موسی(ع) پرسید:‌چرا از چشم‌هایم با اینکه همواره چشم‌هایم را به امید پروردگار می‌دوختم؟! عزراییل به او پاسخ داد: ‌از پاهایت. موسی(ع) گفت: چرا از پاهایم، با اینکه با همین پاها به کوه طور [برای مناجات] رفته‌ام؟! عزراییل گفت:‌از گوش‌هایت. موسی(ع) پرسید: چرا از گوش‌هایم، با اینکه سخن خداوند متعال را با گوش‌هایم شنیده‌ام؟ آن‌گاه خداوند به عزراییل وحی کرد: روح موسی(ع) را قبض نکن تا هر وقت که خودش بخواهد و به این ترتیب عزراییل از آنجا رفت تا اینکه روزی حضرت موسی(ع) مردی را در حال کندن قبر دید. نزد او رفت و گفت: آیا می‌خواهی تو را کمک کنم؟ مرد گفت: آرى! موسی(ع) به او کمک کرد. وقتی کار کندن قبر تمام شد، موسی(ع) وارد قبر شد و در میان آن خوابید تا ببیند اندازه قبر درست است یا نه. در همان لحظه خداوند پرده را از جلوی چشم او برداشت. موسی(ع) مقام خود را در بهشت دید و عرض کرد:‌ خدایا، روحم را به‌سویت ببر! همان دم عزراییل روح او را قبض کرد و همان قبر را مرقد موسی قرار داد و آن را پوشانید. در حقیقت، آن مرد قبرکن، عزراییل بود که به آن صورت درآمده بود.[12]

 

3. گلچینی از سخنان معصومان(ع) (سیره گفتاری)

 

هیچ کس چون پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) نتوانسته و نمی‌تواند تصویر روشنی از حقیقت مرگ و جهان عقبی را برای انسان ترسیم کند.

 

استفاده از کلام نغز و کوتاه و صادق معصومین(ع) در دیالوگ‌های شخصیت‌های داستانی یا نریشن‌ها یا زیرنویس برنامه‌های مستند و ترکیبی به‌ویژه در برنامه‌های مذهبی و مناسبتى، می‌تواند گامی در ترویج «معادباوری» ‌به‌شمار آید. در این بخش، برخی سخنان این بزرگواران درباره مرگ و معاد را بیان می‌کنیم.

 

الف‌) پیامبر اکرم(ص)

 

مرکب آسایش

 

«بدانید از مرگ گریزی نیست! مرگ آنچه دارد، با خود می‌آورد؛‌برای اهل سرای جاودانى، خوشی و آسایش و رستاخیزی خجسته به‌سوی بهشتی برین و برای طالبان سرای فریب، بدبختی و پشیمانی و رستاخیزی زیان‌بار به‌سوی آتشی سوزان را می‌آورد».[13]

 

روزنه روشنایى

 

«بیرون رفتن مؤمن از دنیا را مانند نکنم مگر به بیرون آمدن کودک از رنج و تاریکی شکم مادرش به خوشی و روشنایی دنیا».[14]

 

دسته‌گل خوش‌بو

 

«مرگ برای مؤمن مانند بوییدن دسته‌گلی خوش‌بوست».[15]

 

آسایش انسان

 

«آدمیزاد، با مرگش یا آسوده می‌شود یا از دستش آسوده می‌شوند. بنده مؤمن از رنج و مشقت دنیا در جوار رحمت خدای متعال می‌آساید و با مرگ بنده بدکار، بندگان و شهرها و درختان و جنبندگان از دستش آسوده می‌شوند».[16]

 

یاد مرگ، عبادت

 

«بهترین زهد به دنیا، یاد مرگ و برترین عبادت، اندیشیدن است. پس هر که یاد مرگ وجودش را پر کند،‌گور خود را باغی از باغ‌های بهشت بیابد».[17]

 

مرگ‌آگاهی و زندگی‌آفرینى

 

«دنیا را بسازید و برای آخرتتان نیز چنان کار کنید که گویی فردا می‌میرید».[18]

 

انس با مرگ

 

«کسی که فردا را از عمر خود به‌شمار آورد، با مرگ، بد همراهی کرده است».[19]

 

مرگ آسان

 

«از خواهش‌ها کم کن تا تحمل ناداری بر تو آسان شود و از گناهان بکاه تا مرگ بر تو آسان شود».[20]

 

ب‌) حضرت علی(ع)

 

از دست رفتن فرصت

 

«مرگ، از دست دادن فرصت‌هاست. ازاین‌رو، باید پیش از آن زاد و توشه تهیه کرد».[21]

 

بانگ رحیل

 

«کوچیدن، شتابان است پس باید هر چه زودتر مهیا گردید!»[22]

 

دروازه آخرت

 

«مرگ، دروازه آخرت است».[23]

 

مسیر خانه بقا

 

«مرگ، ترک خانه فنا و کوچیدن به‌سوی خانه بقاست».[24]

 

خوارکننده دنیا

 

«یاد مرگ اسباب دنیا را خوار و سبک می‌گرداند».[25]

 

دوستی با مرگ

 

«نَفْس‌های خود را به نعمت‌های بهشت مشتاق کنید تا مرگ را دوست و زندگانی را دشمن دارید».[26]

 

غفلت از مرگ

 

«عجب دارم از کسی که می‌بیند هر روز در نفس و عمرش نقصی وارد می‌شود و برای مرگ آماده نمی‌شود».[27]

 

کالای غیرقابل فروش

 

«اگر مرگ خریده می‌شد، ثروتمندان آن را می‌خریدند تا همیشه در دنیا خوش باشند».[28]

 

همسایه انسان

 

«هر که مرگ را به دیده یقین بنگرد، آن را نزدیک خواهد دید».[29]

 

زیان‌کار حقیقى

 

«چه زیان‌کار است آن‌که در آخرت بهره‌ای ندارد».[30]

 

توشه آخرت

 

«توشه آخرت، پارسایی و پرهیزکاری است».[31]

 

روز پاسخ‌گویى

 

«تلاش خود را برای روز سؤال و حساب قرار ده!»[32]

 

دل کندن از دنیا

 

«آن‌که به آخرت یقین دارد، به دنیا طمع نمی‌ورزد».[33]

 

اعتدال در عمل

 

«برای دنیا چنان عمل کن که گویی همیشه در آن باقی می‌مانی و برای آخرتت چنان عمل کن که گویی فردا خواهی مرد».[34]

 

انسان، آفریده آخرت

 

«همانا تو برای آخرت آفریده‌شده‌اى، پس برای آن عمل کن و همانا تو برای دنیا آفریده نشده‌اى، پس از آن کناره گیر!»[35]

 

آخرت سرای جاودان

 

«آخرت، سرای همیشگی شماست، پس به‌وسیله آنچه برای شما جاودان است، خود را برای آخرت آماده سازید».[36]

 

اقامتگاه شایستگان

 

«سرای جاودانگی(آخرت)، جایگاه راستان و اقامتگاه نیکان و شایستگان است».[37]

 

یاد آخرت

 

سفارش حضرت علی(ع) به فرزندش امام حسن(ع): «فرزندم! بسیار به یاد مرگ باش و یاد آنچه با آن پنجه درافکندی و آنچه پس از مرگ روی بدان نمایی و همه را پیش چشم قرار ده تا چون بر تو درآید، خود را آماده کرده باشی تا غافلگیرت نکند و بسیار آخرت را یاد کن و نیز نعمت‌ها و عذاب‌های دردناکش را در نظر آر؛ زیرا این [کار] دلت را از دنیا برگیرد و در نظرت بی‌مقدار سازد!»[38]

 

دنیای فریبنده

 

«دنیا، فریبنده‌ای است بی‌دوام و متغیر و نوری است در حال غروب و سایه‌ای است در حال برچیده‌شدن و تکیه‌گاهی است در حال افتادن».[39]

 

فرسوده‌شدن بدن‌ها

 

«روزگار، بدن‌ها را کهنه و فرسوده و هوس‌ها را تازه و نو می‌کند و با گردش روزها، مرگ را نزدیک و آرزوها را دور می‌سازد. آن‌که را به او رسید و به چنگش آورد، خسته و درمانده می‌سازد و آن‌که را به آن نرسید، ملول و رنجور می‌سازد».[40]

 

نزدیک شدن به مرگ

 

«هر نَفَس آدمى، گام‌های اوست به‌سوی مرگش».[41]

 

دشمنی دنیا و آخرت

 

«همانا دنیا و آخرت دو دشمن یکدیگرند و دو راه جداگانه، پس آن‌که دوستی دنیا را در دل گیرد و بدان عشق ورزد، آخرت را دشمن داشته و بدان دشمنی ورزیده است».[42]

 

دنیا و آخرت جمع نمی‌شوند

 

«دنیا و آخرت در مثل، چون مشرق و مغربند و رونده میان این دو، هرچه به یکی نزدیک شود، از دیگری دور می‌شود».[43]

 

ندای فرشته مرگ

 

«خداوند را فرشته‌ای است که هر روز ندا می‌دهد: بزایید برای مردن و گرد آورید برای از بین‌رفتن و بسازید برای ویران شدن!»[44]

 

انسان در تیررس مرگ

 

«انسان، در دنیا هدفی است که تیرهای مرگ همواره به‌سوی او نشانه می‌روند و کالای بادآورده‌ای است که بلاها و مصائب در نابودی او می‌شتابند. همراه هر جرعه‌آبى، گلوگیر شدنی و با هر لقمه طعامى، بار اندوه و ماندن استخوانی در گلو همراه است».[45]

 

یاران مرگ

 

«ما آدمیان، یاران و یاوران مرگ هستیم و جان‌هامان در تیررس مرگ‌های ناگهانی است. پس از چه رو به هستی و بقای خود امید بندیم که این شب و روز چیزی را به شرف و برتری نرسانده‌اند مگر آنکه به ویرانی آنچه ساخته، یورش برده و جمع‌ها را پراکنده‌کرده‌اند».[46]

 

تلخی دنیا، شیرینی آخرت

 

«تلخی دنیا شیرینی آخرت را به دنبال دارد و شیرینی دنیا، تلخ‌کامی آخرت را در پی می‌آورد».[47]

 

ج)‌امام حسن(ع)

 

بزرگ‌ترین شادی مؤمن

 

«مرگ، بزرگ‌ترین شادی است که به مؤمنان می‌رسد؛ زیرا از سرای رنج و بدبختی به نعمت جاویدان منتقل می‌شوند و بزرگ‌ترین هلاکتی است که بر کافران می‌رسد».[48]

 

د) امام سجاد(ع)

 

سخت‌ترین لحظه

 

«سخت‌ترین لحظه‌های آدمیزاد سه لحظه است: ‌لحظه‌ای که ملک‌الموت را می‌بیند و لحظه‌ای که از آرامگاهش برمی‌خیزد و لحظه‌ای که در برابر پروردگار خود می‌ایستد و سپس یا به‌سوی بهشت‌می‌رود یا به‌سوی دوزخ».[49]

 

راهوارترین مرکب‌ها

 

«مرگ برای مؤمن چون برکندن جامه‌هایی چرکین از تن است و ازهم‌گسستن غُل و زنجیرهای گران‌بار و جای‌گزین کردن فاخرترین و خوش‌بوترین جامه‌ها و راهوارترین مرکب‌ها و امن‌ترین منزل‌هاست و برای کافر به منزله برکندن جامه‌هایی فاخر از تن و منتقل شدن از منزل‌هایی امن و جای‌گزین کردن آنها به کثیف‌ترین و خشن‌ترین جامه‌ها و وحشتناک‌ترین منزل‌ها و بزرگ‌ترین عذاب است».[50]

 

بهترین مرگ

 

«بهترین مرگ این است که آدمی از ساختمان‌ها و خانه‌ها و کاخ‌هایش فارغ شده باشد؛ یعنی از گناهانش توبه‌کند و به کارهای نیک بپردازد و با چنین حالی بر خداوند وارد شود».[51]

 

ه ) امام صادق(ع)

 

سبک‌کردن سکرات مرگ

 

«هرکه دوست دارد خدای عزوجل سکرات مرگ را بر او سبک گرداند، باید به خویشانش رسیدگی و به پدر و مادرش نیکی کند. اگر چنین کند، خداوند عزوجل سختی‌های مرگ را بر او آسان می‌‌گرداند و در زندگی‌اش هرگز به ناداری نمی‌افتد».[52]

 

دنیای آباد، آخرت ویران

 

«ای مردم! چون شما دنیا را آباد کرده‌اید و آخرت را ویران، ازاین‌رو، خوش ندارید که از آبادی به ویرانه منتقل شوید».[53]

 

آمادگی برای مرگ

 

«مرگ، هول و هراسی است که نمی‌دانی چه وقت تو را فرا می‌گیرد. چرا پیش‌از آنکه ناگهان به سراغت آید، برایش آماده نمی‌شوی».[54]

 

فراوانی یاد مرگ

 

«مرگ را فراوان یاد کنید؛ زیرا هیچ انسانی مرگ را بسیار یاد نکرد، مگر اینکه به دنیا بی‌رغبت شد».[55]

 

خشک‌کننده ریشه غفلت

 

«یاد مرگ، خواهش‌های نفس را می‌میراند و کشتزارهای غفلت را ریشه‌کن می‌کند و دل را با وعده‌های خدا نیرو می‌بخشد و طبع را نازک می‌سازد و پرچم‌های هوس را در هم می‌شکند و آتش آزمندی را فرد می‌نشاند و دنیا را در نظر کوچک می‌کند».[56]

 

خوش‌بوترین بو

 

«مرگ برای مؤمن مانند خوش‌ترین بویی است که استشمام می‌کند و از بوی خوش آن خوابش می‌برد و رنج و درد، به کلی از او برطرف می‌شود و برای کافر چون گزش‌مارها و نیش عقرب‌هاست و بلکه دردناک‌تر».[57]

 

پاداش کامل مؤمن

 

«نعمت دنیا امنیت و سلامتی است و کمال نعمت در آخرت؛ ورود به بهشت است و نعمت برای کسی که هنوز به بهشت وارد نشده، کامل نشده است».[58]

 

و) امام کاظم(ع)

 

صافی گناهان

 

«مرگ، یک صافی است که مؤمنان را از گناهانشان پاک می‌کند و آخرین دردی است که به عنوان کفاره آخرین گناهی که در وجودشان است، به آنها می‌رسد و کافران را نیز از حسناتشان پاک می‌سازد و آخرین خوشی یا آسایشی است که به عنوان آخرین پاداش حسنه‌ای که دارند، به ایشان می‌رسد».[59]

 

4. سیره معصومان(ع) در یادآوری معاد (سیره عملی)

 

الف) سیره پیامبر اعظم(ص)

 

هیچ انسانی به مرتبه و منزله خاتم پیامبران، حضرت محمد(ص) در نزدیکی به خدا و شناخت پروردگار و گستره قدرت آن ذات مقدس نرسید و معرفتی به اندازه معرفت آن حضرت به مبدأ و معاد نداشت و ندارد. ازاین‌رو، هیچ سیره و روشی به اندازه سیره آن حضرت در برخورد با مقوله مرگ و معاد،‌آموزنده نخواهد بود. نکته‌های برجسته در سیره و روش آن حضرت در یادآوری معاد عبارتند از:

 

یک‌ طرح مسئله معاد در همه جا و همه شرایط، چه در مسجد و چه در مکان‌های دیگر،‌چه هنگام جنگ و چه زمان صلح... .

 

دو تلاوت آیه مبارکه «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ». (بقره: 156) در برخورد با هر رخداد بزرگ یا کوچکی که نشانه زوال بود.

 

سه‌ توجه به مبدأ و معاد و توجه و تکرار این معنا که محروم ماندن از توحید، سبب عذاب در قیامت خواهد شد.

 

چهار‌آن حضرت برای بیان حقانیت معاد، گاه دو انگشت سبّابه دو دست خود را کنار هم می‌گذاشت و می‌فرمود: «انا و السّاعة کهاتَیْن؛ من و قیامت مانند این دو انگشتیم»؛[60]‌یعنی من از قیامت دور نیستم و همیشه به یاد آن هستم. رسول‌اکرم(ص)‌با چنین توجهی به معاد، در همه صحنه‌های زندگی و همراهی و هم‌قدمی با آن حتی یک لحظه از جامعه و خدمت به خلق خدا و رهبری آنان غفلت نورزید و همواره بر این نکته تأکید داشت: «اگر نهالی در دست یکی از شماست و اجل شما در آستانه فرارسیدن است و می‌توانید آن را بکارید و بمیرید، حتماً بکارید که پاداش خواهید برد.»[61]و به گفته آیت‌‌الله جوادی آملى: «نباید حتی در لحظات پایانی عمر بگوییم چرا درخت بکاریم و دست از عمران و آبادانی زمین بکشیم. در این روایت غرس درخت، مثال است و هر کار سودمند به حال خلق و جامعه را دربرمی‌گیرد».[62]

 

ب) امامان معصوم(ع)

 

یک ‌‌امام علی(ع)

 

حضرت علی(ع) مشتاق‌ترین افراد به مرگ بود. آن حضرت می‌فرمود: «سوگند به خدا که فرزند ابوطالب اُنسش به مرگ بیشتر است، از انس کودک به سینه مادرش!»

 

علاقه و شوق حضرت علی(ع) به مرگ چنان است که وقتی شمشیر ابن ملجم مرادی به فرقش می‌نشیند، خود را رستگار می‌داند.

 

اصبغ بن نباته می‌گوید:

 

پس از ضربت خوردن حضرت علی(ع) که به خدمتش مشرف شدم، خود را روی پای مبارکش انداختم و گریستم. حضرت فرمود: «ای اصبغ برخیز! برای چه گریه می‌‌کنى؟ من راه بهشت در پیش دارم.» عرض کردم. می‌دانم تو عاشق لقای خدا هستی و راه بهشت را در پیش دارى. من بر فقدان و مهاجرت تو می‌گریم، من بر خود می‌نالم![63]

 

مرگ اگر مرد است گو نزد من آى

 

تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ

 

من ز او جانی ستانم پُربها

 

او زمن دلقی ستاند رنگ رنگ

 

دو ‌امام حسین(ع)

 

امام سجاد(ع) در وصف شوق و اشتیاق پدر بزرگوارش، امام حسین(ع) به مرگ در راه خدا در روز عاشورا چنین می‌فرماید:

 

چون روز عاشورا کار بر حسین بن علی(ع) بسیار سخت شد، برخی افرادی که با آن حضرت بودند، چون بر آن حضرت نظر کردند، ‌دیدند آن حضرت در حالات به خلاف آنهاست؛ چون حال آنها چنین بود که هر چه امر شدت می‌یافت، رنگ‌چهره‌ها متغیر می‌شد و بدن‌ها به لرزش در می‌آمد و دل‌ها به تپش می‌افتاد، ولی حال سیدالشهدا(ع) و بعضی از خواص آن حضرت که با او بودند، چنین بود که رنگ‌های صورت‌هایشان می‌درخشید و اعضایشان آرام می‌گرفت و نفس‌ها در سینه‌ها آرامش بیشتری می‌یافت. در این حال بعضی به یکدیگر می‌گفتند:‌ببینید! گویی این مرد هرگز باکی از مرگ ندارد!

 

حضرت سیدالشهدا(ع) نیز به آنها فرمود: «ای فرزندان عزیز و بزرگوار من، قدری آرام بگیرید، صبر و تحمل پیشه کنید! چون مرگ نیست مگر پلی که عبور می دهد شما را از گرفتاری‌ها و سختی‌ها به‌سوی بهشت‌های گسترده و نعمت‌های جاودانى. کدام‌یک از شما مکروه و ناپسند می‌دارید که از زندانی به قصری مجلل انتقال یابید؟[64]

 

ترجمه بخشی از اشعار حسین بن علی(ع) نیز درباره مرگ چنین است:

 

سوگند به خدا! اگر هرآینه زیبایی‌ها و چیزهای نفیس دنیا به حساب و شمارش درآید، پس خانه ثواب خدا بلند مرتبه‌تر و پرفیض‌تر خواهد بود و اگر بدن‌های افراد بشر برای مرگ آفریده شده است، پس کشته شدن با شمشیر در راه خدا افضل است و اگر برای روزهای مردم چیز معینی مقدر شده است، پس کمتر کوشیدن برای جلب روزی زیبا‌تر است و اگر جمع‌آوری اموال برای گذاردن و رفتن است، پس چرا انسان در انفاق چیزی که باید بگذارد، ‌بخل ورزد.[65]

 

سه امام سجاد(ع)

 

امام سجاد(ع) در مواردی به صراحت از مرگ خود خبر داده بود. شبی که ایشان از دنیا می‌رفت، به فرزند خود فرمود:

 

پسرم! امشب شبی است که باید به جدم رسول خدا(ص) ملحق گردم و نیز به جدم علی و به جده‌ام فاطمه و عمویم حسن و پدرم حسین که صلوات و رحمت خدا بر همه آنان باد، بپیوندم.[66]

 

آن حضرت در شب آخر عمرش فرمود:

 

سپاس خداوندی را که به ما وعده‌ای صادق داد. زمین را میراث ما گردانید، وارد بهشت می‌شویم و در آن قرار می‌گیریم و به هرگونه‌ای که خواستیم، در آن به سر می‌بریم. راستی پاداش عاملان چه نیکوست![67]

 

5. معاد در آیینه توحید (ادعیه)

 

گرچه پیامبران الهی و ائمه اطهار(ع) همواره خود را در محضر ذات ربوبیت الهی می‌دیدند، گذشته از لذت بردن از خلوت‌گزینی و مناجات عاشقانه با باری تعالى، وظیفه‌ای دیگر نیز بر عهده داشتند و آن نشر آموزه‌های الهی و تربیت الهی در قالب ادعیه و مناجات است. ازاین‌رو، بسیاری از آموزه‌ها چون چگونگی ارتباط انسان با خدا، با مردم و جامعه، چگونگی زیستن، عبودیت، معاد و تصویر صحیحی از روزهای پس از حیات انسان را به خوبی می‌توان از این ارتباط عاشقانه و عارفانه استخراج کرد. توجه برنامه‌سازان به معاد در ادعیه می‌تواند افق‌های جدیدی را به روی برنامه‌سازان بگشاید که در این بخش به برخی از این دعاها و فرازهایی از آن اشاره می‌کنیم.

 

الف)‌دعای ابوحمزه ثمالى

 

«الهى! عمرم را به تسویف و آرزوهای باطل از دست دادم و اینک به جایی رسیده‌ام که از خوبی و اصلاح نفس خود به کلی ناامیدم. وای اگر من با چنین حال منتقل شوم به جانب قبری که برای خوابگاه خود مهیا نکردم و با عمل صالح، فرشی در آن بستر نگستردم و چرا نگریم، در صورتی که نمی‌دانم مسیرم تا کجاست و به کجا می‌روم و اکنون می‌بینم که نَفْس با من خدعه می‌کند و روزگار با من مکر می‌ورزد، درحالی‌که عقاب مرگ برسرم پر و بال گشوده است. پس چرا نگریم، می‌گریم بر آن حالتی که از قبر برهنه و خوار بیرون آمده و بار سنگین اعمالم را بر پشت گرفته‌ام، گاهی به جانب راست خود می‌نگرم و گاهی به جانب چپ، در آن حال که خلایق، هر کسی به کاری غیر کار من مشغولند و هر شخص در آن روز نیازمند کار خویش است و از توجه به غیر بی‌نیاز. در آن روز گروهی روسفید و خندان‌لب و دل‌شادند و گروهی رخسارشان گردآلود و عصیان و در غبار خواری پنهان است. ای سید من! همه اطمینان و اعتماد من و تمام امید و توکلم به تو و علاقه‌ام به رحمت و لطف توست، تویی که هرکه را بخواهى، به رحمتت نائل می‌سازی».[68]

 

ب)‌فرازی از زیارت آل یاسین

 

«... و مرگ حق است و فرشته نکیر و منکر حق است و روز قیامت، روز نشر و برانگیختن مردگان و روز حساب حق است و صراط و میزان حق است و نعمت بهشت و آتش دوزخ حق است و وعده نعیم الهی و وعید قهر و عذابش در بهشت و دوزخ همه حق است».[69]

 

ج)‌مناجات حضرت امیرالمؤمنین علی‌(ع)

 

«پروردگارا! من از تو درخواست ایمنی می‌کنم، آن روز سختی که مال و فرزند هیچ سودی نبخشد و چیزی سود ندهد جز آنکه با قلب پاک و سالم [از شرک و کبر و کینه و حسد] به حضور خدا آید. ای خدای من! از تو درخواست ایمنی می‌کنم آن روز سختی که ستم‌کار از پشیمانی و حسرت انگشت به دندان می‌گزد و می‌گوید: ‌ای کاش من با رسول حق راه طاعت پیش می‌گرفتم و از تو درخواست ایمنی می‌کنم، آن روز سختی که گنه‌کاران به سیمایشان شناخته می‌شوند که [سیه‌رو و ارزق چشمند] پس موی پیشانی آنها را با پاهایشان بگیرند و در آتش دوزخ افکنند و از تو درخواست ایمنی می‌کنم، در روز سختی که نه پدری به جای فرزند و نه فرزندی به جای پدر جزا و کیفر شود و البته آن روز وعده خدا (بهشت و دوزخ) حق و حقیقت است و از تو درخواست ایمنی می‌کنم، در روز سختی که مردم ستمگر را عذرخواهی سود نبخشد و بر آنان لعن خدا و منزلگاه بد [در آتش دوزخ] است و از تو درخواست ایمنی می‌کنم، در روز سختی که هیچ‌کس را قدرت هر کس دیگر نیست و فرمان، در آن روز، خاص خداست و از تو درخواست ایمنی می‌کنم،‌در روز سختی که [از شدت هول و عذاب] هر شخص از برادر و مادر و پدر و زن و فرزندانش می‌گریزد که هر کس [از اهل قیامت] در آن روز توجه به کار خویش، از غیرش بی‌نیاز می‌سازد و از تو درخواست ایمنی می‌کنم، در روزی که کافر بدکار آرزو کند ای کاش! می‌توانست فرزندانش را خدای خود سازد و از عذاب برهد...». [70]

 

د) ‌فرازی از دعای کمیل

 

«چگونه شعله‌های دوزخ بر او [انسان] احاطه کند، با آنکه ضعف و بی‌طاقتی‌اش را می‌دانی یا چگونه در طبقات آتش به خود بپیچد و مضطرب بماند، با آنکه تو به صدق دعای او آگاهی».[71]

 

ه ) دعای امام سجاد(ع) در شب 27 رمضان

 

«بار خدایا! دوری گزیدن از خانه غرور و فریب دنیا را روزی من فرما و هم بازگشت به‌سوی خانه جاویدان آخرت و هم آمادگی برای مرگ را پیش از فرا رسیدنش روزی من گردان!» [72]

 

و) دعای حضرت زهرا(س) هنگام وفات

 

«بارالها! هنگام فرا رسیدن مرگ و آن‌گاه که مرا در خود فرو می‌برد و زمانی که جانم در میان استخوان‌های سینه‌ام قرار دارد و آن هنگام که به زیر گلویم می‌رسد و در آن حال که از دنیا بیرون می‌روم و در ساعتی که هیچ اختیاری از خود ندارم و هیچ سود و ضرر و نیز سختی و آسایشی را نمی‌توانم برای خود فراهم سازم، نسیمی از رحمت خود و بهره‌ای از خشنودی‌ات را به من عطا فرما. و پیش از آنکه جانم را بگیری و روحم را قبض کنی و فرشته مرگ را بر خارج ساختن جانم مسلط کنى، بشارتی از کرامت خود را به من ارزانی دار؛ بشارتی که تنها از جانب تو باشد تا قلبم را مطمئن گرداند و جانم را خشنود و دیدگانم را نورانی و چهره‌ام را مسرور سازد و رنگ رخسارم را درخشندگی عطا کند و جانم را آرامش بخشد. بشارتی که موجب آسودگی تمام اعضای بدنم گردد. تا هر مخلوقی از مخلوقاتت که مرا می‌بیند و هر بنده‌ای از بندگانت که توصیف مرا می‌شنود، بر آن غبطه خورد [؛بشارتی که] شدائد مرگ را بر من آسان گرداند و رنج آن را از من برطرف سازد و شدت آن را از من دور گرداند و بیماری آن را از من برطرف و هم و غم آن را از من دور سازد و مرا از بلاهای آن باز دارد و از شرّ آن و کسانی که در آن هنگام حضور دارند پناه دهد و از خیر آن و خیر کسانی که در آن زمان حاضر هستند و خیر آنچه پس از آن واقع می‌گردد، بهره‌مند کند.

 

و آن‌گاه که جانم گرفته شد و روحم از کالبدم خارج گردید، روحم را در میان ارواح پاک و جانم را در میان جان‌های صالح و جسدم را در میان جسدهای پاکیزه و عملم را در میان اعمال مقبول قرار ده و از جایگاه قبرم و محل پوشانده شدن بدنم، آنجا که گوشت‌هایم کوبیده شده و استخوان‌هایم دفن می‌گردد و تنها و بی‌کس رها شده‌ام و هیچ قدرتی بر خود ندارم...».[73]

 

6. گنج کلام (سخن بزرگان)

 

انسان از آغاز با فطرت درونی‌اش که او را همواره به جاودانگی فرا خوانده، درگیر بوده و همین امر موجب شده است به مرگ و معاد نگاهی ویژه داشته باشد. این نگاه را می‌توان در مقبره‌ها و گورها و نقش ‌برجسته‌ها و توتم‌ها جست‌وجو کرد. همین امر موجب شده است رسانه‌های جمعی جهان، تصویری از مرگ و معاد ارائه دهند که ریشه در فطرت‌های به انحراف کشیده یا مکاتب مشرکانه و نیهلیستی داشته باشد.

 

به تصویر کشیدن مرگ و معاد از دیدگاه اسلام و دانشمندان و دیگر افرادی که دیدگاه آنان به باور توحیدی نزدیک است، می‌تواند حرکتی باشد در برابر کوشش‌کسانی که مرگ و حیات پس از مرگ را به‌گونه‌ای دیگر به تصویر می‌کشند. در این بخش به برخی از این دیدگاه‌ها اشاره می‌کنیم.

 

الف) امام خمینی (ره)

 

زندگی دنیا،‌مقدمه زندگی آخرت

 

«عقل هر باشعوری می‌گوید غیر از این زندگی کودکانه، یک جهان بزرگی است که خدا کودکان طبیعت را برای زندگی آنجا آفریده و راهنمایان را برای راهنمایی ساز و برگ آن جهان فرستاده و قانون‌های خدایى، برای تهیه سازمان زندگی آن جهان است،‌گرچه برای این جهان و زندگی آن نیز قانون‌هایی گذاشته، لکن مقصود اصلى، تأمین زندگی بی‌پایان آن جهان است».[74]

 

تأثیر اعتقاد به معاد در زندگى

 

«اگر انسان باورش آمد که یک مبدئی است برای این عالم و یک بازخواستی برای انسان هست، در یک مرحله بعد مردن فنا نیست، ‌مردن انتقال از یک نقص به کمال است، ‌اگر انسان این را باور کند، این انسان را نگه می‌دارد از همه چیزها، از همه لغزش‌ها».[75]

 

مرگ سرخ شهادت، بهترین مرگ‌ها

 

«شهادت، موت نیست؛ یک حیات جاوید است و شهدا زنده هستند و در درگاه خدای تبارک و تعالی به روزی‌های معنوی نایل شده‌اند؛ چراکه آنچه از خدا بود، تقدیم کردند و آنچه داشتند و آن جان خودشان بود، تسلیم کردند... .شهادت در راه خداوند چیزی نیست که بتوان آن را با سنجش‌های بشری و انگیزه‌های مادی ارزیابی کرد؛ چراکه فهم ارزش عظیم آن معیاری الهی و دیدی ربوبی لازم دارد و نه تنها دست ما خاک‌نشینان از آن کوتاه است که افلاکیان نیز از راه یافتن به کنه آن عاجزند.»[76] و «بهترین نوع مردن‌ها، شهادت در راه خداست. در مکتب اسلام چنان ارزشی به شهید و شهادت داده شده که در هیچ مکتبی این‌گونه نبوده است».[77]

 

اعتقاد به معاد، مانع از گناه

 

«آیا ممکن است کسی وجود جهنم و خلود در نار را احتمال دهد، مع‌الوصف مرتکب خلاف شود؟ آیا می‌توان گفت کسی خداوند متعال را حاضر و ناظر دانسته، خود را در محضر ربوبی مشاهده کند و احتمال دهد که برای گفتار و کردار او جزایی باشد،‌حساب و عقابی باشد و در این دنیا هر کلمه‌ای که می‌گوید، هر قدمی که برمی‌دارد، هر عملی که مرتکب می‌شود، ثبت و ضبط گردیده، ملائکةالله مراقب او هستند و تمام اقوال و اعمال او را ثبت می‌کنند؛ در عین حال از ارتکاب اعمال خلاف باکی نداشته باشد؟»[78]

 

دلایل فراموشی سفر آخرت

 

«بدان که سفر، خیلی پرخطر است و این نسیان و فراموشی که در ماست، از مکاید نفس و شیطان است و این امیدها و آمال طولانی و دراز از دام‌های بز