فارسی
چهارشنبه 04 خرداد 1401 - الاربعاء 24 شوال 1443
قرآن کریم مفاتیح الجنان نهج البلاغه صحیفه سجادیه
2104
0
نفر 0

دو گونه تنفس

ابتدا ما تنفس را به دو مرحله متمايز تقسيم مى كنيم :
1 . تنفس خارجى
2 . تنفس داخلى
تنفس خارجى شامل ، حركت هوا به داخل ريه ها و بالعكس است ، انتقال اكسيژن از ريه ها به خون و انتقال انيدريد كربنيك از خون به ريه ، وسايلى كه اكسيژن توسط آن به سلّول ها مى رسد و وسايلى كه توسط آنها انيدريد كربنيك از سلّول ها به طرف ريه برگردانده مى شود . تنفّس داخلى با استفاده از اكسيژن و توليد انيدريد كربنيك ، توسط سلّول ها سر و كار دارد و اغلب تنفّس سلّولى ناميده مى شود . تنفّس داخلى در كتاب هاى شيمى شرح داده مى شود و ما از ذكر آن در اين جا خوددارى مى كنيم .
تنفّس خارجى ، تحت عناوين زير مورد بحث قرار مى گيرد :
1 . حركات تنفسى
2 . كنترل تنفّس
3 . شيمى تنفّس
حركات تنفسى : دو حركت اصلى در تنفّس وجود دارد كه عبارتند از ، عمل دم كه در جريان آن هوا به داخل ريه ها آورده مى شود و عمل بازدم كه در جريان آن هوا از ريه ها بيرون رانده مى شود .
عمل دم ، توسط انقباض ديافراگم و عضلات بين دنده اى خارجى شروع مى شود ، اين انقباض توسط امواج عصبى دستگاه عصبى مركزى كه توسّط اعصاب فرنيك به ديافراگم و توسّط اعصاب بين دنده اى به عضلات دنده اى برده مى شود برقرار مى گردد .
انقباض ديافراگم ، سبب مى شود كه اين عضله به طرف پايين حركت كند و اين امر ، قفسه سينه را از بالا به پايين بزرگ مى كند . عضلات شكمى به تدريج كه ديافراگم پايين مى آيد شل مى شوند . انقباض عضلات بين دنده اى ، دنده ها را بالا كشيده و در همان زمان آنها را كمى چرخش مى دهد و به اين ترتيب
استخوان جناق را به جلو مى راند ، اين عمل ، قفسه سينه را از طرفين و هم چنين از جلو به عقب ، بزرگ مى كند . بزرگ شدن حجم قفسه سينه ، يك كاهش فشار در اين محفظه توليد مى كند ، به طورى كه فشار در ريه ها كم تر از فشار جو مى شود و در نتيجه هوا به داخل ريه ها هجوم مى برد . جريان هوا به داخل ريه ها آن قدر ادامه مى يابد تا فشار در ريه ها برابر با فشار جو گردد .
جريان هوا به داخل ريه ها بستگى به اختلاف بين فشار جو و فشار هواى داخل حبابچه ها داشته و هم چنين به مقاومت مجارى هوايى در برابر جريان هوا نيز بستگى دارد . بيش ترين مقاومت در برابر جريان هوا ، در بينى وجود دارد !!
عمل بازدم در تنفّسِ آرام ، يك عمل غيرفعّال يا پاسيو است ؛ به اين معنى كه در نتيجه رفع انقباض عضلات دمى و بازگشت ارتجاعى ، ريه ها كشيده شده حادث مى شود و حجم قفسه سينه به تدريج كه به حجم استراحت باز مى گردد ، كاهش مى يابد . يك انقباض ، همزمان عضلات شكمى احشا را به طرف بالا رانده و به اين ترتيب به بالا رفتن ديافراگم كه در هنگام رفع انقباض انجام مى شود كمك مى كند . فشار هوا در ريه ها بر اثر اين اعمال از فشار جو بيش تر مى شود ، چون ريه ها به طور آزاد با محيط خارج ارتباط دارند ؛ لذا هوا آن قدر از ريه ها خارج مى شود ، تا فشار دوباره با فشار جو برابر گردد و به اين ترتيب ، عمل بازدم كامل مى شود و بازدم عميق ، احتياج به انقباض پُر قدرت عضلات تنفّسى دارد . بر اثر حركات عادّى تنفّسى ، قسمتى از هواى موجود در ريه ها با هر عمل دم ، تجديد شده و هواى مانده در هر عمل بازدم خارج مى گردد ، به اين ترتيب ، هوا در داخل حبابچه ها به طور نسبى تازه نگاه داشته مى شود . «خوانندگان عزيز ، ملاحظه كنيد براى يك نفس كه به نظر ما چيزى نيست ، چه اعمال عجيب و غريب و مراحل شگفت انگيز انجام مى گيرد ؟ راستى ، كدام انسان است كه بتواند از عهده شكر يك نفس برآيد ؟
انقباض عضلات تنفّسى در هنگام دم ، موفّق به بزرگ كردن حفره سينه مى شود و اين امر سبب جريان هوا به داخل ريه ها مى گردد . هنگامى كه عضلات دمى شل شده و قفسه سينه حجم استراحت خود را باز مى يابد ، هوا به طرف خارج جريان پيدا مى كند ، جريان هوا بستگى به اختلاف فشار بين جو و سينه دارد .
دو ناحيه در سينه وجود دارد كه در آنها تغييرات فشار حادث مى شود ، يكى در فضاى داخل جنبى و ديگرى در ريه ها ، شرح بيش تر اين تغييرات فشار ، به درك چگونگى حركت هوا به داخل ريه ها و بالعكس كمك خواهد كرد .
فشار داخل جنبى ، فشارى است كه بين دو لايه جنب يا بين جدارهاى قفسه سينه و ريه ها وجود دارد ، فشار داخل جنبى در تنفّس عادى هميشه كم تر از فشار جو است ؛ زيرا قفسه سينه از ريه ها كه هميشه به علّت خاصيّت ارتجاعى شان تمايل به روى هم خوابيدن دارند بزرگ تر است . اين عمل بازگشت ارتجاعى ريه به طور دايم كششى روى جدارهاى سينه اعمال مى كند ، به تدريج كه قفسه سينه در هنگام دم ، بزرگ مى شود ، فشار داخل جنبى بيش تر منفى مى گردد ؛ زيرا جدار سينه از ريه ها بيش تر دور مى گردد ؛ اما ريه ها بايد از حركت رو به خارج جدارهاى سينه تبعيّت كند و در نتيجه متسع مى شوند فشار داخل جنبى به تدريج كه ريه ها از هوا پر مى شوند كم تر منفى مى گردد .
ناحيه دوّمى كه در آن تغييرات فشار حادث مى شود ، مجارى هوايى و حبابچه هاى ريه ها هستند . اين فشار موسوم به فشار داخل ريوى است ، هنگامى كه هيچ گونه جريان هوا به داخل ريه يا بالعكس وجود ندارد ، فشار در حبابچه ها برابر با فشار جو است .
در هنگام عمل دم ، فشار داخل ريه در نتيجه اتساع ريه ها به تبعيّت از بزرگ شدن حجم قفسه سينه از فشار جو كم تر مى شود و هوا آن قدر به درون ريه ها جريان مى يابد تا فشار داخل ريه مجددا با فشار جو برابر گردد ، به تدريج كه حجم قفسه سينه بر اثر انقباض عضلات دمى ، كاهش مى يابد و ريه هاى ارتجاعى روى هم مى خوابند ، فشار داخل ريه از فشار جو بيش تر مى شود و هوا آن قدر به خارج جريان مى يابد تا فشار داخل ريه مجددا با فشار جو برابر گردد و در اين جا دوره تنفسى تكميل مى شود . عاملى كه در پر كردن ريه ها از هوا اهميّت زيادى دارد ، كشش سطحى است . هر دو سطح مرطوب به علت كشش سطحى به طور محكم به يك ديگر مى چسبند ، كشش سطحى سبب مى شود كه دو لايه جنب (لايه اى كه ريه را مى پوشاند و لايه اى كه قفسه سينه را مفروش مى كند) هنگام بزرگ شدن قفسه سينه از يك ديگر جدا نشوند و بنابراين ريه ها را وادار به اتساع مى كند ؛ يعنى ريه ها بايد از حركات قفسه سينه پيروى كنند . كشش سطحى هم چنين در سطوح مرطوب داخلى ريه ها اعمال مى شود و در نتيجه اين سطوح تمايل پيدا مى كنند كه به يكديگر چسبيده و اتساع حبابچه ها را محدود كنند . از اثر اين چسبندگى توسّط وجود يك ماده ليپوپروتئينى موسوم به ماده كاهش دهنده فشار سطحى يا سرفكتنت كه كشش سطحى بين سطوح مرطوب بافت ريه را كاهش داده و به اين ترتيب اجازه مى دهد حبابچه ها با سهولت نسبى متسع شوند جلوگيرى مى شود .هدف نهايى دستگاه تنفّس ، رساندن هواى تازه به حبابچه ها براى انتقال اكسيژن آن به خون از يك طرف و خارج كردن هواى مصرف شده از طرف ديگر است .
مبادله هوا در سطح حبابچه اى ، تهويه آلوئولى ناميده مى شود ، البته تمام هوايى كه وارد مجارى تنفسى مى شود به حبابچه ها نمى رسد و قسمت بزرگى از آن فقط مجارى تنفسى را كه براى انتقال هوا و نه براى مبادله گازها بين هوا و خون به وجود آمده اند ، پر مى كند . يك همگامى زياد براى انجام انقباض عضلات تنفّسى در زمان مناسب و به ميزان متناسب براى برآوردن احتياجات متغيّر بدن به اكسيژن مورد لزوم است .
يك مركز تنفّسى ، لازم است تا فعّاليت عضلات تنفّسى را با يك ديگر مربوط سازد و چنين مركزى شامل قسمت هاى دمى و بازدمى در پياز مغز تيره قرار گرفته است .
مركز تنفّسى ، مى تواند تحت تأثير امواج عصبى قسمت هاى مختلف دستگاه عصبى و امواج عصبى صادره از هر نقطه بدن و هم چنين توسّط تركيب شيميايى و درجه حرارت خونى كه از آن مى گذرد قرار گيرد ، به عبارت ديگر ، تنفّس ، هم توسط عوامل عصبى و هم توسط عوامل شيميايى كنترل مى شود .
مى توان كنترل عصبى تنفس را به عنوان يك عامل تنظيم كننده در نظر گرفت ؛ زيرا دستگاه تنفّس را قادر مى سازد كه احتياجات متغيّر بدن را برآورده سازد ، از طرف ديگر مى توان كنترل شيميايى را به عنوان يك پايه اصلى در نظر گرفت ؛ زيرا شخص را مجبور مى سازد كه با وجود كوششى كه براى كنترل تنفّس به طور ارادى به عمل مى آورد ، به تنفس ادامه دهد و اين عامل حتى هنگامى كه كنترل عصبى مثلاً در هنگام خواب به حداقل مى رسد ، تنفّس را ادامه دهد . مدت زيادى فيزيولوژيست ها تصوّر مى كردند ، يك مركز تنفّسى در پياز مغز تيره وجود دارد كه مسؤول ارسال ريتميك امواج عصبى از راه اعصاب حركتى عضلات تنفّسى است و بنابراين مركز كنترل تنفّس است .
امروزه ما مى دانيم كه مراكز مهم ديگرى كه با مركز تنفّسى پياز مغز تيره مربوط هستند نيز براى تنفّس طبيعى ، ضرورى اند .
امروزه اين موضوع مورد قبول عموم است كه سه مركز عمده وجود دارند كه مى بايستى براى همگام كردن انقباض و انبساط عضلات تنفّسى با يك ديگر همكارى كنند و به اين ترتيب تجديد هواى تازه و دفع هواى مانده از ريه ها را تأمين مى كنند .
اين سه مركز عمده عبارتند از :
1 ـ مركز پياز مغز تيره كه مى تواند حركات دمى و بازدمى را به طور ريتميك با توالى مناسب پيش ببرد ، اگرچه اين حركات ، نمودار آنچه ما حركات طبيعى مى ناميم نيستند .
2 ـ مركز آپنوستيك كه در پل مغزى قرار داشته و در صورتى كه تحت تأثير ساير مراكز قرار نگيرد سبب اسپاسم دمى مداوم يا آپنوز مى گردد .
3 ـ مركز پنوموتاكسيك كه آن نيز در پل مغزى قرار گرفته و با همراهى اعصاب واگ براى قطع دوره اى امواج عصبى صادره از مركز آپنوستيك عمل مى كند . اعصاب واگ ، نقش زيادى در عمل تنفّس دارند ، به اين ترتيب كه امواج عصبى مركز توليد شده در ريه ها توسّط اعصاب واگ به مركز تنفّسى پياز مغز تيره انتقال مى يابند . غشاى مخاطى كه مجارى تنفّسى را مفروش مى كند ، محتوى گيرنده هايى است كه به موادّ محرّك ، حساس هستند . يك مادّه محرك از قبيل ؛ فلفل در بينى توليد يك عطسه مى كند ، وجود يك تكه كوچك نان در حنجره يا ناى سبب يك حمله سرفه مى شود ، رفلكس هايى كه توسّط تحريك گيرنده هاى مخاط مجارى تنفّسى ايجاد مى شوند از نوع حفاظتى بوده و تمايل دارند جسم محرك را از بدن خارج كنند .
اعمال مكانيكى تنفس را كه چگونگى حركت هوا را به داخل ريه ها و بالعكس تعيين مى كنند و نيز كنترل حركت عضلات تنفّسى توسّط دستگاه عصبى مركزى از راه رفلكس هايى كه توسط گيرنده هاى فشارى و گيرنده هاى شيميايى شروع مى شوند مى توان به طريق زير خلاصه كرد :
مركز تنفّس پياز مغز تيره ، امواج عصبى را از راه اعصاب حركتى به عضلات بين دنده اى و ديافراگم مى فرستند ، ميزان تخليه مركز پياز مغز تيره تحت تأثير مراكز مجاور در پل مغزى موسوم به مركز آپنوستيك و مركز پنوموتاكسيك و هم چنين تحت تأثير گيرنده هاى حسى موجود در ريه ها و سينوس هاى سباتى و آئورتى و نيز گيرنده هاى شيميايى موجود در پياز مغز تيره و اجسام سباتى و آئورتى قرار مى گيرد.
امواج عصبى مركز بر اين گيرنده ها كه تعداد و دامنه تنفّس را تعيين مى كنند ، توسط احتياجات متغيّر بدن ، به اكسيژن و نيز دفع انيدريدكربنيك تغيير مى كند .
كنترل كننده هاى متعدّد ميزان اكسيژن و انيدريدكربنيك در خون و بافت ها براى نگاهدارى مقادير مناسب از اين گازها در بدن با يك ديگر همكارى مى كنند .
خوانندگان عزيز ! اين گوشه بسيار مختصرى از دستگاه با عظمت تنفس بود كه خداوند مهربان از باب لطف و محبّت ، به انسان عطا كرده و كم ترين اختلالى در اين دستگاه باعث زحمت فوق العاده بشر و رنج و مرارت او خواهد شد . آيا براى هر نفسى شكرى واجب نيست ؟ يا به فرموده امام صادق عليه السلام براى هر نفسى هزار شكر يا بيش تر واجب و ضرورى است ؛ اما مسئله نعمت هوا كه مورد نياز دستگاه تنفس است ، حقيقتى است كه انسان با معرفت به آن غرق در اعجاب گشته و اگر اهل انصاف باشد ، با كمال عشق حاضر مى گردد با تمام هستى در برابر عظمت خالق عالم ، صورت ذلّت به خاك عبادت بگذارد .


منبع : برگرفته از کتاب عرفان اسلامی استاد حسین انصاریان
2104
0
0% (نفر 0)
 
نظر شما در مورد این مطلب ؟
 
امتیاز شما به این مطلب ؟
اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی:
لینک کوتاه

آخرین مطالب

عبرت آموزى امیر تیمور
هفهاف بن مهند راسبى
قدردانی استادانصاریان از خادمین سیدالشهدا علیه ...
تحمّل شیخ جعفر کاشف الغطاء در برابر همسرش
ديدگاه قرآن پيرامون عالمان فاسد
عید فطر؛ نوروز پاکان و توبه‌کنندگان
چهار عنصر وجود انسان
انديشه در عاقبت كار
راه مبارزه با نفس ظلمانى
ثنا و ستايش الهى قبل از دعا

بیشترین بازدید این مجموعه

نصیحت عارفان
خود را به اولیاء خدا نزدیک کنیم
عبرت آموزى امیر تیمور
جمال دل
چاپ دعای شریف عرفه با ترجمه استاد حسین انصاریان
شهوت شكم يا تنور جهنم
سخنراني مهم استاد انصاريان در روز شهادت حضرت ...
كربلا و اجابت دعا
كعبه و تمايل بين مردم‏
عروق و اعصاب زبان‏

 
نظرات کاربر

پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز



گزارش خطا  

^