فارسی
چهارشنبه 12 آذر 1399 - الاربعاء 16 ربيع الثاني 1442

  157
  0
  0

تفسیر قرآن ـ جلسه چهل و سوم

 بسم الله الرحمن الرحيم الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی جمیع الانبیاء و المرسلین و الائمة المعصومین علیهم السلام.
پیش از آنکه دنبالۀ بحث عبادت مطرح بشود لازم است مقدمه ای را که تلفیقی از قرآن و نهج البلاغه است عنایت کنید.
در جنگ جمل یکی از چهره های وابسته به امیر مؤمنان از حضرت درخواست کرد که با اصحاب جمل به وسیله قرآن کریم احتجاج بشود. امام نپذیرفتند چون جای احتجاج به قرآن نبود. باید یک مقدماتی طی مي‌شد زمینه فراهم می‌شد که بشود به قرآن احتجاج کرد. ما طلبه‌ها گاهی یک مطلبی را طرفمان به آن تکیه کند می‌خواهد با ما احتجاج کند به عنوان دلیل نمی‌پذیریم، می‌گوئیم خود این که مي‌گوئی اول الکلام، اول ما باید نسبت به این مطلب قانع بشویم تا دلیل بودنش ثابت بشود تا بپذیریم.
امام یک جمله بسیار جالبی را فرمودند به این بزرگوار که قرآن کریم حمال است. حمال یعنی چه؟ یعنی گُردۀ هر آیه ای تحمل معانی مختلفی را دارد ممکن است الان شما بروید با یک آیه با اصحاب جمل احتجاج کنید و آنها نسبت به همان آیه یک معنای دیگری را علم بکنند. نه با قرآن احتجاج نکنید مگر اینکه زمینه آماده باشد. ما با یک بی دین مي‌خواهیم نسبت به حقیقتی احتجاج کنیم، بگوئیم که خدا اینگونه فرموده است. مي‌گوید من خدا را قبول ندارم، پیغمبر يا امام معصوم این گونه گفته، می‌گوید: من نبوت را قبول ندارم، من امام معصوم را قبول ندارم. آنجا باید به یک صورت دیگر وارد احتجاج شد. حالا یک نمونه اش را من برای شما عرض مي‌کنم که خیلی هم زیبا و محکم است.
نوشته اند که یک سنی مذهب که قرآن مجید در طول آیات توحید را رد مي‌کند. سببیت را که عالم در جریاناتی که دارد تحت دو اراده باشد، تحت دو حاکمیت باشد. مثلاً خدای حیات خدایی و خدا مرگ هم خدایی، خدای نور خدایی، خدا ظلمت هم خدایی. اما قرآن مجید مي‌گوید ]خلق الموت والحياة[‌  یعنی هر دوی آنها در سیطره یک اراده است. اما حالا ما روبرو هستیم با کسی که اصلی‌ها را قبول ندارد از این رو ابتدا قانعش بکنیم آن اعتقاد باطلش را از او بگیریم و در آن مسلکش که دارد بی مسلکش بکنیم، زمینه پذیرش حق را به او بدهیم، بعد برویم سراغ آثار حق که دیگر نتواند بگویم که من اصلش را قبول ندارم.
یک سنی مذهب می‌آید مدینه، هشام بن حکم نشسته بود داشت پیراهنش را می‌شست، نمی‌شناخت هشام را. آدرس خانه امام صادق را از هشام پرسید، هشام گفت: برای چی مي‌خواهی ایشان را ببینی. گفت من سنی مذهب هستم شنیدم که ایشان قائل به وحدانیت نیرو در این عالم است مي‌خواهم بروم با او احتجاج کنم. گفت: قبل از اینکه برویم پیش امام صادق اگر مایل هستی یک مقدار من با تو حرف بزنم. گفت: این دو قدرت و دو حاکمیت و دو ولایتی که بر جهان هستی شما اعتقاد دارید هیچ کدامشان در قدرت نقصی ندارند، کمبودی ندارند. گفت: نه. گفت: هر دو مي‌توانند آفتاب را طلوع بدهند، هر دو مي‌توانند غروب بدهند، هر دو مي‌توانند برویانند، هر دو مي‌توانند بچرخانند، هر دو مي‌توانند زنده کنند، هر دو مي‌توانند بمیرانند. گفت: بله. گفت: یکی از آنها که دارد این کارها را مي‌کند ما به یکی دیگر نیازی نداریم. آن آدم فهمیده ای بود، فهمید هشام چگونه او را مجاب کرد. گفت حالا آدرس امام صادق را بدهم. گفت نه، نمی خواهد آدرس بدهی.
اینکه امیرالمؤمنین فرمودند: حمال حقیقت هم همین است در مقدمه بحث عبادت من یک آیه ای را مي‌خواهم بخوانم که حمال ذووجوه است ]والبلد الطيب يخرج نباته باذن ربه[ (اعراف: 58) بلد طیب در اینجا یک وجه اش قطعه زمینی است که از هر گونه مانع روئیدن پاک است. اینجا طیب به معنای پاک بودن زمین از مجموع موانع رویاندن گیاه است مثلاً زمین شوره‌زار نیست، خاک بی قابلیت نیست، خاک استعداد خوبی دارد، خاک به آب نزدیک است، خاک حشرات موذی ندارد، خاک موانع دیگر را ندارد. این مي‌شود بلد طیب.
]والذی خبث[ اما سرزمینی که آلوده است یعنی آلودۀ به نمک است، آلودۀ به سنگلاخ بودن است، آلودۀ به سختی زیر چند سانتی خاک است که ریشه نمی تواند در آنجا جای خودش را محکم کند. ]لا يخرج الا نکدا[ نکدا که در قرآن مجید به کارگرفته شده یعنی یا چیزی اصلاً نمی دهد بیرون، ممتنع است روئیدنی در این زمین، یا اگر بدهد کم مي‌دهد و در این کم هم بدی هست حالا گیاهی که اصلا به درد خوردن نمی خورد و قابل استفاده نیست عرب گاهی شتر ماده ای که اصلاً شیر نمی دهد به او مي‌گوید ناقه نکدا. نمی تواند آن زمین روئیدنی بدهد نمی تواند آثار مثبتی مانند زمین های دیگر داشته باشد. این یک وجه دیگر والبلد الطیب یعنی سرزمین پاک.
یک وجه دیگر آیه یعنی باطن پاک. ]الطيبات للطيبين[ و باطن خبیث ]والخبيثات للخبيثين[ آدمی که دین ندارد، آدمی که آلوده زشتی های باطنی است ]لايخرج الا نکدا[ چیزی که از او ظهور مي‌کند بد، بی فایده، ناگوار، غیر قابل قبول است مثل آثار وجود کفار که در آیات دیگر هم ملاحظه کرده اید که در مورد این مردم خبیث که در قرآن مجید هم به خبیث تعبیر شده اند ]والخبيثات للخبيثين[ این مردم خبیث آنچه را که از خودشان ظهور می‌دهند که ضروری است که یک سلسله فعالیت هایی دارند، قدم‌هایی دارند، پول‌هایی را در می‌آورند. در قرآن مجید می‌گوید اگر تمام کرۀ زمین را فرض کنید قیامت طلا بدهند به خدا یعنی این ظرف کره را از طلا پر کنند که این کره آن زمان که قیامت است به این صورت نخواهد بود. در سورۀ ابراهیم مي‌فرماید ]يوم تبدل الارض غير الارض والسّموات[‌  همین کره است اما شکلش عوض مي‌شود و به این قیافه وارد قیامت نخواهد شد آسمان‌ها هم همینطور ]و برزوا لله الواحد القّهار[ (ابراهیم: 48) به غیر این شکل. حالا در قیامت آقای خبیث مالک این کره زمین باشد، ظرفش باشد، بتواند این ظرف را از طلا پر کند به پروردگار بگوید فدیه و عوض اینکه خدا او را به عذاب نبرد. از او پذیرفته نمی شود که جبران آن آثار خباثت وجودش را بکند.
افکار انسان، عقاید انسان، اخلاق انسان، نفس انسان همه اینها وجوه همین آیه شریفه اند، بلدند حالا یا بلد طیبند یا بلد خبیثند. حالا اگر بلد طیبند ]يخرج نباته باذن ربه[ یک نفر است اما پاکی‌ها او را احاطه کرده ]لمسجد اسس علی التّقوی من اوّل يوم أحقّ ان تقوم فيه رجال يحبّون ان يتطهّروا‌ [ یتطهروا از ثلاثی مجرد طهر رفته در باب مزید که دلالت نوعی دارد هم طهارت باطنی، هم طهارت فکری دارند، هم طهارت اعتقادی دارند، هم طهارت نفسی دارند. به قول خود قرآن، نفسشان نفس زکیه است، اولوالالباب اند و وجودشان پاک است ]يطهرکم تطهيرا[ آن بلد آن که مي‌رویاند باذن ربه است، از این بلد یک ثمری مانند نهج البلاغه روئیده مي‌شود ثمری مانند حسن و حسین و زینب کبری و قمر بنی هاشم روئیده مي‌شود، ثمری مانند فعالیت های مثبتی که بعد از پیغمبر هموزنش را کسی نداشته است «لضربة علی يوم الخندق افضل من عبادة الثقلين»  همین شمشیر، همین آهن، همین حرکت دست برای ابن ملجم هم بود آنهم دست داشت، پنج تا انگشت داشت، آهن همان معدن را برداشته بود، داده بود شمشیر کرده بودند این خبیث شمشیر مي‌زند اشقی الاشقیاء مي‌شود آن پاک همین آهن را مي‌زند «لضربة علی يوم الخندق افضل من عبادة الثقلين» مي‌شود از نظر فیزیکی فرقی با هم نداشت برنامه شان، دست امیرالمؤمنین هم دست بشری بود همین گوشت و عصب و استخوان و مفاصل، دست او هم همین جنس بود، جنس خاک بود که به صورت دست آفریده شده بود آهن هم که همان آهن معدن بود. حرکت دست هم همان حرکت بود از نظر فیزیکی فرقی با هم نداشت نه حرکتشان و نه خلقت دستشان. ولی حرکت دست امیرالمؤمنین همان روئیدنی طیب بود ]و البلد الطيب يخرج نباته باذن ربه[ حرکت دست پسر مرادی ]والذی خبث لا يخرج الا نکدا[ یک کار شوم، بد، ناگوار و غیر قابل قبول، مردود، مطرود، ملعون. این هم یک وجه در بلد طيب و بلد خبيث اما وجه دیگرش خود عبادت یک سرزمین است که این سرزمین به دو صورت تصور دارد. «عبادة الله و عباده غيرالله» غیرالله دیگر هر چیزی مي‌خواهد باشد هر کسی مي‌خواهد باشد حالا گاو در هند باشد، درخت در اصحاب رس باشد، گوساله در بنی اسرائیل باشد، بت در عربستان باشد، دلار در جهان امروز باشد، فرقی نمی کند عبادت، یا عبادت الله یا عبادت غیرالله است.
اگر عبادت، عبادت الله باشد انسان خودش را در یک سرزمین پاکی قرار داده است که از این زمین بچۀ 1 -12 که شروع مي‌کند به بندگی خدا، نهایتاً مي‌شود شجره طیبه، مي‌شود علامه حلی، مي‌شود علامه مجلسی، مي‌شود شیخ طوسی، مي‌شود شیخ مفید، مي‌شود آیت الله العظمی بروجرودی، مي‌شود حضرت امام، مي‌شود اولیاء خدا، اینها از عبادت یعنی از تسلیم بودن به پروردگار و اطاعت در آن دایره تسلیم به اين مقامات رسيدند.
چون منافقین هم عبادت مي‌کنند اما تسلیم خدا نیستند تسلیم هوای نفس هستند یعنی عبادتشان خباثت است، ریا است، نفاق است، جنایت است. آنها در آن سرزمین که مي‌خواهند سر مردم را کلاه بگذارند آثار بدی از وجودشان ظهور مي‌کند فکر بکنید هفتاد میلیون انسان در یک قرن در هشتاد سال، در پنجاه سال، در یک مملکت مرد و زنشان، جوانشان وقتی وجودشان در سرزمین عبادت کاشته بشود و این سرزمین طیب ]يخرج نباته باذن ربه[ همه چی از آب در مي‌آیند اما وقتی مواظبت نکنند از بچه‌ها در خانه، در مدرسه، در دانشگاه، در محیط در مساجد و منابر، نهایتا اینها در سرزمین خبیث یعنی بندگی غیر خدا کاشته مي‌شوند. آنوقت ]لا يخرج الاّ نکدا[ اینکه قرآن مجید خواندن حمد و شبانه روز ده بار به نماز گزاران واجب کرده که بیایند بگویند ایّاک نعبد که راست بگویند «ايّاک نعبد» معنای لطیفی دارد چون ایّاک نعبد سؤال ضمیری مقدم است یعنی من فقط تو را بندگی مي‌کنم در دلش است نه غیر تو را، چون اگر نعبد ایاک بود این معنا بیشتر آشکار بود که من هم تو را گوش مي‌دهم هم تسلیم به تو هستم، هم حرف غیر تو را که ضد تو است.
آخر ما یک غیر تو داریم که فرستادۀ خودش است و جعل خودش است آن یک واحد اطاعت است از سه تا اطاعت نیز من الله و من الرسول و من اولوا الامر چون ]و من يطع الرسول فقد اطاع الله[‌  آن یک واحد اطاعت است اگر نعبد ایّاک مي‌گفتند یعنی از من بپذیر من تو را اطاعت مي‌کنم و هم غیر تو را ]اياک نعبد[ یعنی تو را عبادت مي‌کنم نه غیر تو را. این نه غیر تو را در دل ]ايّاک نعبد[ قرار دارد، اگر درست خوانده بشود و درست به آن عمل بشود که این انحصار شکسته نشود، چون اگر انحصار را بشکنم مي‌شوم مشرک، من باید تا آخر عمرم حافظ این انحصار باشم و حفظ این انحصار به این است که یک دستم به جانب پروردگار عالم باشد که فقط تو را عبادت مي‌کنم و فقط از تو یاری مي‌خواهم و با یک دست هم با بیداری مواظب باشم هر غیر خدا که مرا به بندگی خودش بکشاند دفع بکنم. در حقیقت ]ايّاک نعبد[ من یک صلح و سازش است صد در صد با پروردگار و به جنگ و مبارزه صد در صد با غیری که ضد پروردگار است و مي‌خواهد من را در کمند بندگی خودش بيندازد.
وسایل جلد 11 صفحۀ 7 دو نوع چاپ شده یک بار زمان آقای بروجردی چاپ شده که 20 جلد است و یک بار نیز بوسیلۀ آل بیت چاپ شده 30 جلد است. روایت را من از جلد 11 چاپ قدیم نقل مي‌کنم باب جهاد و امر به معروف و نهی از منکر. امام باقر(ع) عبادت را اینجور معنی می‌کنند جنگ شیطان با خداست بر سر عبادت و ولایت و اطاعت حق اینکه حضرت مي‌فرماید مأموریت لشکر اسلام اگر لشکر باشد یکوقت ارتش ارتش دولت است یک وقت ارتش جند الله است، حزب الله است، ولی نظام دادنش دست دولت است، یک وقت یک ارتشی است که می‌خواهد خانواده و دربار را حفظ کند و با ملّت خودش بجنگد یک وقت یک ارتشی است که می‌خواهد دین جامعه، فرهنگ و حکومت صحیح یک جامعه را حفظ بکند.
هدف ورود ارتش اسلام را که در زمان طالوت اینگونه بود در زمان یوشع بن نون اینگونه بود در زمان رسول خدا(ص) در هشتادو چهار یا سه جنگ اینگونه بود چرا اینها این همه زحمت را تحمل مي‌کنند شهید مي‌دهند، دست مي‌دهند، پا مي‌دهند، چشم مي‌دهند، مجروح مي‌دهند هدف این است. «الدّعاء الی طاعة الله عَزَّوَجَلَّ من طاعة العباد» اینها مي‌آیند که مردم را، ملت را، انسانها را، جامعه را فقط به اطاعت از خدا و به بندگی خدا دعوت بکنند به جای اطاعت از بندگان یعنی از دست فرعون و فرهنگ او. ]لنجّنی من فرعون و عمله[ نجات بدهند «الدعاء الی طاعة الله عَزَّوَجَلَّ من طاعة العباد و الی عبادة الله من عباده العباد».
می آیند مردم را بیدار بکنند که فرعونها، نمرودها، جان داران ضعیف و فقیر و محتاجی مثل خودتان هستند، دلیلی ندارد که شما تسلیم فرهنگ اینها بشوید، بتهای بی جان که آثاری ندارند.
«و الی ولاية الله من ولاية العباد»  اینکه مردم و جامعه‌ها را از حکومت زورگویانه و ظالمانه بندگان بر وجودشان به زیر پرچم خدا ببرند و در ولایت پروردگار که ولایت علم و ولایت عدل و ولایت حکمت و ولایت پاداش است قرار بدهند. خدای نکرده اگر عبادات این را نداشته نباشد یعنی نفی غیر خدا، طرد غیر خدا و مبارزه با غیر خدا، و جنگ با غیر خدا، نه دیگر این عبادت عبادت نیست، زمینه رشد انسان هم نخواهد بود، نماز باید«تنهی عن الفحشاء و المنکر»  باشد. ولی اگر تنهی عن الفحشاء و المنکر نباشد، نماز نیست.
اینکه حالا یک رباخور که در سورۀ بقره، پروردگار مي‌فرماید از طرف من و پیغمبر به او اعلام جنگ بدهید بعضی‌ها هم عکس معنی مي‌کنند این آیۀ را که به رباخور بگویید که به خدا و پیغمبر اعلام جنگ بدهد رباخور که دارد می‌جنگد، اعلام جنگ نمی خواهد. آیه باید از آن طرف معنی بشود ]فأذنوا بحربٍ من الله[‌  یعنی من جانب الله و الرسول یعنی من جانب الرسول یعنی ما دو تا در مقابل تو جبهۀ سختی گرفته ایم و محکومت هم مي‌کنیم و شکستت مي‌دهیم.
حالا یک رباخور سوار یک اتوموبیلش شده روز 29 فروردین است مي‌خواهد برود پیش چهل نفر ربای این برجش را بگیرد، ممکن است توی ترافیک گیر بکند، پشت چراغ قرمز گیر کند، یک مقدار بی حوصله بشود یک هیجانی به او رخ بدهد، پشت فرمان در حال خستگی هی لااله الاّ الله، چرا چراغ سبز نمی‌شود خوب این لا اله الاّ الله واقعاً شعار توحید است که آن آقا مي‌گوید!!
 تو الان گیر هوای نفسی و گیر حکومتهای مادی، مادی گران جهان هستی در اشل کوچکتر، کار بانک های خارجی را مي‌کنی که بر مبنای رباست، بانکهای خارجی فرهنگ طاغوت است، فرهنگ ضد خدا است واقعاً این شعار، شعار درستی است، در حالی که در وجود او اصلاً تحقق ندارد آن کسی که نماز مي‌خواند روزه مي‌گیرد حج مي‌رود ولی در زندگیش نفی طاغوت وجود ندارد جنگ با شیطان وجود ندارد، طرد ضد خدا وجود ندارد. اینکه دیگر ]اياک نعبد[ نیست، نعبد ایاک است.
سفیر انگلستان یک وقتی وارد بغداد شد. آمدند دنبالش که او را ببرند در سفارت انگلیس متمرکزش بکنند و جایش بدهند. در راه که داشت مي‌رفت خورد به دوازده ظهر، هوا هم گرم بود شیشه های ماشین هم پائین بود آن روزگار هم ماشین‌ها کولردار نبود، از هر خیابانی که ماشین پیچید، دید که یک صدای مشابهی مي‌آید صدا هم صدای اذان بود، الله اکبر الله اکبر اشهد ان لااله الا الله به مترجمش گفت این صدای یکنواخت در همه خیابان چیست.
به سفیر انگلیس گفت اذان است. گفت اذان یعنی چه؟ گفت: اعلان که ملت بروند در مساجد مثل شما که کلیسا دارید نماز بخوانند. گفت این اذان را برای من ترجمه کن ببینم يعني چه؟ اذان را برایش ترجمه کرد به انگلیسی، خدا بزرگتر از این است که وصف شود. شهادت مي‌دهم که حاکمی، خالقی، معبودی، مربی‌ای، ربی غیر از الله وجود ندارد، هر چی دیگر رب و معبود است باطل است قابل طرد است، بی خاصیت است، مضر است همه را ترجمه کرد. به او گفت که چند بار اینها را مي‌گویند روی این گلدسته ها. گفت: صبحها مي‌گویند، ظهر هم مي‌گویند، غروب هم مي‌گویند. گفت: این مجموع با کارهای بعد از این مجموعه یعنی نماز و مسجد رفتن برای دولت بریتانیای کبیر ضرری ندارد گفت: نه گفت: هر چه مي‌خواهند بگویند بجای سه دفعه شش دفعه بگویند هشت دفعه بگویند دائم بگویند تا بیدارند.
اما وقتی که حقیقی باشد مثل الله اکبر قبل از انقلاب خوب این کاربرد دارد، در آن نفی طاغوت وجود داشت، البته یک موحدی مثل امام مسئله را داشت هدایت مي‌کرد و الله آن الله اکبر که قبل از انقلاب هم مي‌گفتند، مردم و کلمات مثل توکّل صبر بر زبان جاری مي‌کردند. نتيجه بحث: بندگی یعنی تسلیم صد در صد به خدا و عبادت کردنش است.
2 آیاتی که عبادت به این معنا را نسبت به غیر خدا به هر شکل و صورتی، شرک و ارتداد و کفر و ضدگرفتن و ندگرفتن موجب بدبختی دنیا و آخرت انسان مي‌داند که به آن ناحیه این آیات عبادت جریان داده، آیاتی که دلائل منطقی انحصار بندگی و بندگی نسبت به پروردگار ارائه مي‌دهد که خدا را مي‌شناساند، بت‌ها می‌شناساند، منطقی ثابت مي‌کند که بندگی منحصراً باید برای او انجام بگیرد مثل آیات سورۀ مبارکۀ نمل که به صورت سؤال مطرح است «امنَّ» که همزه همزۀ استفهامیه است.
یکی دیگر هم در همان مجموعه آیات که بتها به داد شما مي‌رسند وقتی مضطر بشوید و گره به کارتان بیافتد. ]أمَّنْ يجيب المُضطرَّ إذا دعاهُ و يکشف السّوء[‌  یا کسی که مضطر اجابت مي‌کند که در ضمن مردم خیلی ما را وادار مي‌کنند پایان سخنرانی هایمان برای حل مشکلاتشان پنج یا ده تا امن یجیب بخوانید که این آیه اصلاً جنبۀ دعایی ندارد، آیه جنبۀ استفهامی دارد، اوضاع بتها و طاغوتها را شرح مي‌دهد، در یک طرف هم مسائل الهی از حق مردم، هر دو طرف را دارد سؤال مي‌کند.
چهارم: آیاتی که فرمانهای بسیار سخت و شدید به اجتناب از بندگی بتها و آدمکهایی که خودشان بندۀ نفس و شهوت هستند صادر مي‌کند.
دستۀ پنجم آیاتی که این معنا را نشان مي‌دهد که تن دادن به فرهنگ غیر خدا و اطاعت از فرعونیان روزگار یقیناً مانع تحقق عبادت واقعی نسبت به پروردگار عزیز عالم هستند. ما بتوانیم از طریق منبرهایمان معنای صحیح عبادت را در جامعه به جریان بیاندازیم و اینکه در عبادة الله دو حقیقت لحاظ است، انحصار کردن عبادت به او و نپذیرفتن عبادت ضد او، قطعاً برای مرد و زن و جوانها خیلی مفید خواهد بود مخصوصاً اگر آثار عبادة الله را از آیات و آثار نحس عبادت ضد خدا را از آیات، برای مردم توضیح بدهیم.
نتیجه بحث ]والبلد الطّيّب[ یک وجهش عبادة الله است ]يخرج نباته باذن ربّه والذی خبث[ یک وجهش عبادت غیر خدا و تسلیم بودن به فرهنگهای بیگانه و فرعونیان روزگار است که آثار شومی دارد و ]لا يخرج الاّ نکدا[‌
 


منبع : روابط عمومی و امور بین الملل مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان الشیعی
  157
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)
درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
درس تفسیر قرآن ـ جلسه صد و بيست و پنجم
درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و بیست و شش
درس تفسیر قرآن- جلسه یکصد و چهل و چهارم
تفسیر قرآن ـ جلسه هفتاد و ششم
تفسیر قرآن ـ جلسه شصت و چهارم
درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و یکم (درس 17 سال 93)
تفسیر قرآن ـ جلسه شصت و دوم

بیشترین بازدید این مجموعه

تفسیر قرآن ـ جلسه چهل و ششم
درس تفسیر قرآن ـ جلسه صد و هفدهم
درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز