Azəri
Friday 6th of August 2021
798
1
نفر 0
0% این مطلب را پسندیده اند

MÖ᾿TƏZİLƏ (1)

YARANMA TARİXİ

 

 

1. ᾿təzilə firqəsi necə yaranmışdır?

2. ᾿təzilə məzhəbinin ideoloji əsasları hansılardır?

 

 

᾿təzilə məzhəbi Hicri tarixi ilə ikinci əsrin əvvəllərində Vasil ibni Ətanın (80-131 H.q.) vasitəsilə ᾿sis olunmuşdur. Bu məzhəbin özündən əvvəlki əqidəvi məktəblərlə müqayisidə ən səciyyəvi xüsusiyyəti budur ki, onlar əqlə, əqli dəlillərə əqli yolla nəticə almağa üstünlük verir, xəbər rəvayətlərin məfhum məzmunlarının qəbul olunmasını əqlin qəbul olunması ilə şərtləndirirlər.

Vasil ibni Əta, Həsən Bəsrinin şagirdi idi. Onun barəsində nəql edirlər ki, bir gün ustadlardan birinin hüzurunda bir şagird ayağa qalxdı ustada xitab edərək dedi: Bizim dövrümüzdə bir dəstə yaranıb ki, böyük günahlara mürtəkib olanları kafir İslam dinindən çıxmış hesab edirlər (onun məqsədi xəvaric idi). Başqa bir dəstə belə şəxslərin qurtuluşuna ümid bəsləyir inanırlar ki, həqiqi imanın kəbirə günahla ziddiyyəti yoxdur. Bu dəstə (onun məqsədi mürciə firqəsi idi) əməli, imanın bir hissəsi hesab etmir inanırlar ki, ibadətin kafirə heç bir faydası olmadığı kimi, günahın da ᾿minə heç bir ziyanı yoxdur. Sizin nəzəriniz nədir?

Həsən Bəsri azacıq fikirləşdi; cavab vermək istədikdə Vasil ibni Əta ayağa qalxıb dedi: Mənim əqidəmə görə, böyük günah edən bir şəxs mütləq şəkildə kafir mütləq şəkildə ᾿mindir. O, imanla küfr arasında yerləşən bir məqamdadır. «Mənzilətun beynəl-mənziləteyn» (iki mənzilin arasında olan bir mənzildə) qərar tutur.

Vasil bu sözü deyib məscidin bir küncünə çəkildi (onun ustadı da orada idi) ustadın ətrafına yığışan bir dəstə şagird üçün öz əqidəsini bəyan etdi. Əvvəllər qəza-qədərə inanan, ilahi sifətləri inkar etməkdə Vasil ilə eyni fikirdə olan Əmr ibni Ubeyd ona qoşuldu. Bu zaman Həsən Bəsri Vasilə nəzər salıb dedi: «Kənara çəkil bizdən uzaqlaşBundan sonra Vasil ibni Əta onun ardıcılları ᾿təzilə (yəni kənara çəkilənlər) adlandırıldı.

᾿TƏZİLƏ DÜŞÜNCƏSİNİN BÜNÖVRƏ ƏSASLARI

Həsən Bəsrinin dərsində baş verən hadisə ᾿təzilə firqəsinin yaranmasına genişlənməsinə səbəb oldu. Amma bu cərəyanın yaranması o demək deyildi ki, ᾿təzilə təfəkkürünün əsası «mənzilətun beynəl-mənziləteyn»dir. Çünki ᾿təziləçilərin ondan əvvəlki sair İslami firqələrin əqidələri ilə fərqlənən başqa e᾿tiqadları da var ili. Bu ixtilafların ən ümdəsi əqidəvi bəhslərdən araşdırmalardan yaranırdı. İslam aləmində fəlsəfi, əqli bəhslərin yayılması nəticəsində ᾿təzilə mütəfəkkirləri arasında yeni təfəkkür tərzi meydana gəlmişdir. ᾿təzilə firqəsi yaranmazdan əvvəl, rəsmi məzhəblərin e᾿tiqad təfəkkürünün əsasını rəvayətlər xəbərlər təşkil edirdi. Bu dövrdə təkcə Peyğəmbərdən (s) nəql olunan səhih hədislərə istinad edilmirdi; hədis sahəsində heç bir səriştəsi olmayan şəxslər vasitəsilə İslam cəmiyyətində minlərlə hədis yayılmışdı onlar fikri-e᾿tiqadi, fiqhi fətvaların mənşəyi sayılırdı.

Buna əsasən, ᾿təziləçilər inanırdılar ki, hər hansı bir xəbər rəvayətin doğruluğu ona əməl edilməsinin məqbul sayılması onun əqli yolla isbatının mümkünlüyündən asılıdır. Əks təqdirdə, onların heç bir əhəmiyyəti olmayacaqdır.

᾿təziləçilər həmin üslubdan Qur᾿an təfsirində istifadə etdilər. Belə ki, hər yerdə Qur᾿an ayələri əqli dəlillər vasitəsi ilə araşdırılıb isbat oluna bilirdisə, onların zahirinə əməl edirdilər, belə olmadıqda isə həmin ayələri ᾿vil edirdilər.

᾿TƏZİLƏ FİRQƏSİNİN TANINMIŞ ŞƏXSİYYƏTLƏRİ

1. Vasil ibni Əta;

Qeyd olunduğu kimi, ᾿təzilə firqəsinin banisi Vasil ibni Əta idi. O, Mədinədə doğulmuş, Bəsrə şəhərində böyüyüb boya-başa çatmışdır.

Deyilənlərə görə o, çox gözəl söz ustası idi. Onun sözləri hamının qəlbinə nüfuz edirdi. Vasil, Həsən Bəsridən əlavə, Əbu Haşim Əbdüllah ibni Məhəmməd ibni Hənəfiyyənin şagirdi idi. (Məhəmməd Hənəfiyyə Əli ibni Əbi Talib (ə)-ın oğludur.)O, imamət məsələsində onunla müxalifətçilik edirdi.

Vasil ibni Əta aşağıdakı üç kitabı yazaraq öz e᾿tiqadını bəyan etmişdi: (Bu kitabları Həsən Bəsridən ayrıldıqdan sonra yazmışdır.)

1. «Əl-mənzilətun beynəl-mənziləteyn»;

2. «Əl-fütya»;

3. »Ət-tohid».

Şəhristani «Əl-miləl vən-nihəl» kitabında Vasil ibni Ətanın düşüncələrinin aşağıdakılardan ibarət olduğunu deyir:

1. Allah-taalanın sifətlərinin inkar edilməsi;

2. İnsanın yaxşı ya pis işləri seçməkdə ixtiyar sahibi olması;

3. Böyük günahları görən şəxslər üçün «mənzilətun beynəl-mənziləteyn» e᾿tiqadına malik olmaq;

4. «Cəməl» «Siffeyn» müharibələrində iştirak edən iki dəstədən, eləcə üçüncü xəlifə ilə onun qatilləri arasında çarpışan iki düşmən tərəfdən qeyri-müəyyən olaraq birinin hökmən xətakar fasiq olmasına e᾿tiqadlı olmaq.

2. Əmr ibni Əbid;

O, Vasil ibni Ətanın köməkçilərindən idi 144- ildə vəfat etmişdir. Əslən iranlı idi Həsən Bəsrinin dərslərində iştirak edirdi. O, öz dövründə ᾿təziləçilərin başçısı əmriyyə firqəsinin rəhbəri olmuşdur. Onun tərcümeyi-halında qeyd olunur ki, o, çox abid zahid bir şəxs idi; həmişə vaxtını ibadət, zikr dua etməklə keçirərdi.

Əmr ibni Əbid təfvizə qədərin inkar olunmasına inanırdı. O, ᾿təzilənin beş məşhur əqidəsini, ᾿ni tövhid, ədl, ᾿d vəid, əl-mənzilətun beynəl-mənziləteyn əmr be ᾿ruf nəhy əz münkəri ᾿sis bəyan etmişdir.

3. Əbul Hüzeyl Əllaf;

O, ᾿təzilə firqəsinin məşhur kəlam alimlərindən biridir ki, 226- Hicri ilində vəfat etmişdir. O, xitabə münazirə fənlərində çox məharətli idi. Deyirlər o, münazirə yolu ilə üç min nəfəri müsəlman etmişdi. Əbul Hüzeyl ilahi sifətləri Allahın zatından ayrı deyil, Onun zatı ilə eyniyyət təşkil etdiyinə əqidə bəsləyirdi. Onun nəzərincə, Allah-taala zatla eyniyyət təşkil edən elm ilə alim, qüdrətlə qadir, diriliklə diridir s. Onun digər bir nəzəri ilahi iradə barəsindədir. O, belə deyir: İlahi iradə məhəlli olmayan bir iradədir. Əbul Hüzeylin ardıcıllarına hüzeyliyyə deyirlər.

4. Əbu İshaq İbrahim ibni Səyyar; (Nəzzam adı ilə məşhurdur).

O, ᾿təzilə firqəsinin digər böyük şəxsiyyətlərindən, Əbul Hüzeyl Əllafın şagirdi nəzzamiyyə firqəsinin başçısıdır ki, 231-ci Hicri ilində vəfat edib. Əbu İshaq yunan fəlsəfəsində mühüm araşdırmalar apararaq, ondan ᾿sirlənmiş bu fəlsəfənin İslami düşüncələrlə qarışmasında mühüm rol oynamışdır. Nəzzamın əqidəsinə görə, Allahın günah şər görməyə heç bir qüdrəti yoxdur. Nəzzamın bu nəzəriyyədə sair ᾿təzilə alimləri ilə ixtilafı var idi. Çünki, sairləri Allahın şər işlər görməyə qüdrətini inkar etmir, sadəcə olaraq, Allahın bu qüdrəti şər işdə işlətmədiyinə inanırdılar.

5. Bişr ibni ᾿təmir;

O, Əbu İshaq Nəzzamın məşhur tələbələrindən idi Hicri tarixi ilə 210-cu ildə vəfat etmişdi. Bişr ibni ᾿təmir ᾿təzilə məzhəbində «tovlid» nəzəriyyəsini irəli sürən ilk şəxs idi. ᾿təzilə firqəsi insanın ixtiyari işlərinə inandığından, insanın özünü ixtiyari işlərin xaliqi hesab edir deyirdilər ki, bunların ᾿zisi birbaşa insan tərəfindən icad olunur. ᾿ni insanın birbaşa istək iradəsinə bağlıdır. ᾿zi işlər isə onun ixtiyari fe᾿llərinin zəruri qaçılmaz nəticəsidir. Misal üçün, insanın daşı suya atması birbaşa fe᾿l suyun üzərində dalğa yaranması isə həmin ixtiyari fe᾿lin zərurətidir. Çünki, həmin şəxs suyun üzərində dalğa yaranmasını iradə etməməsinə baxmayaraq, bu dalğalar zəruri olaraq icad olunur. O, ikinci qismdən olan fe᾿lləri «tovlid» adlandırmışdır.

6. Müəmmər ibni Əbbad Əsləmi;

O, Məhəmmədiyyə firqəsinin rəisi, həmçinin ᾿təzilə firqəsinin böyük şəxsiyyətlərindən idi 228-ci ildə vəfat etmişdir. Onun iki əqidədə sair ᾿təzilə alimləri ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə ixtilafı var idi:

1. İlahi sifətlər barəsində bəhs;

2. İlahi iradənin inkar edilməsi.

Onun əqidəsinə görə, ilahi sifətlərə e᾿tiqad onların isbat olunması ilahi zatın çoxluğu ᾿nasınadır. Buna görə o, bütün sifətləri inkar edirdi. İradə barədə inanırdı ki, insanın öz iradəsindən başqa heç bir işi yoxdur.

7. Səmamət ibni Əşrəs Numeyri;

O, səmamiyyə firqəsinin rəhbəri ᾿təzilə alimlərindən biridir 213- ildə vəfat edib. İbni Əşrəsin əqidəsinə görə, Allahı tanımaq əqli nəzərdən vacibdir, hətta əgər peyğəmbərlər bizi bu işə ᾿vət etməsəydilər belə, əql onu bizə vacib edərdi. Çünki Allah xeyirdir xeyirlə şər zəruri olaraq əql vasitəsilə bizə ᾿lum olur.

Səmamət həm inanırdı ki, aləm Allahın icad etməsi ilə yarandığından, Allah kimi əzəli əbədidir. O, Bişr ibni ᾿təmərin tovlid nəzəriyyəsini qəbul etmir deyirdi ki, əgər hər hansı bir əməlin insanın vəfatından sonra yaranmasını fərz etsək, onda ölü insanı bu əməlin faili hesab etməliyik. Digər tərəfdən Allahı bu fe᾿llərin faili hesab etmək olmaz. Çünki, fe᾿llərdən ᾿ziləri şərdir şər Allaha aid edilməz.

8. Əmr ibni Bəhr; (Cahiz adı ilə məşhurdur).

O, Müəmmərin müasirlərindən Nəzzamın şagirdlərindən idi; 255-ci Hicri ilində vəfat etmişdir. Əmr ibni Bəhr ᾿təzilənin məşhur rəhbərlərindən idi cahiziyyə firqəsinin rəisi sayılırdı. Cahiz Nəzzam kimi yunan fəlsəfəsindən çox istifadə etmişdi. Belə ki, yunan fəlsəfsi onun təfəkkürünün formalaşmasında əsas rol ifa etmişdir.

Cahiz inanırdı ki, günahkarlar cəhənnəmdə əbədi qalmayacaq, təbii olaraq atəşə döndəriləcəklər. Həmçinin inanırdı ki, Allah heç kəsi Cəhənnəmə göndərməyəcək; öz təbiəti ilə günahkarları özünə tərəf çəkən məhz cəhənnəmdir.

9. Əbu Əli Cəbai.

O, məşhur ᾿təzilə alimlərindəndir 235-ci Hicri ilində vəfat etmişdir,. Əbu Əli, Əbul Həsən Əş᾿ərinin ustadı idi. Əş᾿əri uzun illər Əbu Əlinin hüzurunda elm öyrənmişdi. Amma onunla ustadı arasında baş verən mübahisə nəticəsində ustadı cavab verməkdən aciz qalmış bu zaman Əş᾿əri ondan uzaqlaşaraq əşairə məzhəbini yaratmışdır.

Adları qeyd olunanlar ᾿təzilə firqəsinin ən məşhur tanınmış alimlərindəndir ki, onların hər biri ᾿təzilə məzhəbində müstəqil bir firqə yaratmışdır. Bu məzhəblər ümumi şəkildə Bəsrə Bağdad məktəbi kimi iki yerə bölünür. Bu iki məktəb ümumi prinsiplərdə fikri üslublarda müştərəkdir, amma e᾿tiqadi məsələlərin ᾿zilərində bir-biri ilə ixtilafları var. Belə ki, Bağdad məktəbi imamiyyə məktəbinə uyğundur, ᾿zən onunla tam müvafiqdir.


source : الشیعه
798
1
0% (نفر 0)
 
نظر شما در مورد این مطلب ؟
 
امتیاز شما به این مطلب ؟
اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی:

latest article

"Təkvir" surəsi
Yaxşılıq haqqında hədislər
QEYBƏTİN NÖVLƏRİ
Bu qadınlarla ailə qurmayın?!
Tərəzidə aldatma!
Məhdilik bəhslərinin irəli çəkilməsinin zərurəti
İmam Əli (ə) barədə nazil olan ayələr
İmam Hüseyn (ə) haqqında hədislər
Rəhmət haqqında rəvayətlər
İMAM ƏLI (Ə)IN SONRA, HƏSƏN (Ə) A YAZDIĞI VƏSIYYƏTLƏRINDƏNDIR (1)

 
user comment
Tommy
I'm relaly into it, thanks for this great stuff!
پاسخ
0     0
2011-09-13 02:17:19