فارسی
سه شنبه 29 بهمن 1398 - الثلاثاء 23 جمادى الثاني 1441

تهران/ حسینیهٔ سیدالشهدا/ دهه سوم جمادی‌الاول/ زمستان 1396ه‍.ش./ سخنرانی اوّل


نماز - شب اول شنبه (21-11-1396) - جمادی الاول 1439 - حسینیه سید الشهدا(ع) - 10.55 MB -

پیشینهٔ بحثوزن ملکوتی و بی‌چون‌وچرای امر پروردگارجهل انسان منشأ چون‌وچرای در دینانبیای الهی به‌دور از گسترهٔ خیانتدرک ربوبیت و رحمانیت پروردگار از بهترین حالات مؤمنینسرمایه‌گذاری ربوبیت و رحمانیت در پیکرهٔ نمازامر الهی، محافظت نماز از دستبردسفارش اکید بر حفظ نماز میانهحکایتی از آیت‌الله بروجردینماز بی‌ارزش در نظر خدافروتنی و خلوص، شرط قبولی نماز

 

بسم الله الرحمن الرحیم

«الحمدلله رب العالمین الصلاة و السلام علی سید الانبیاء و المرسلین حبیب الهنا و طبیب نفوسنا ابی القاسم محمد صلی الله علیه و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین المکرمین».

پیشینهٔ بحث

سال گذشته مطالبی را در رابطهٔ با معنویت نماز، به‌خصوص حقایقی که در حمد و سوره و رکوع و سجود و تشهد هست و آثاری که یک نماز درست و قرآنی بر زندگی انسان می‌گذارد، عرض کردم که البته هیچ‌کدام از این عناوینی که گفته شد، به توضیح و تفسیر لازم نرسید.

بحث را دربارهٔ این رکن عظیم اسلامی با توفیق پروردگار ادامه می‌دهم که در این ده‌شب منافع سنگین معنوی و فکری عاید ما بشود. ابتدا سه آیه قرآن برایت قرائت می‌کنم که هر کدام از سه آیه مطالبی را دربارهٔ این عبادت باحال، عارفانه، عاشقانه برعهده دارند.

وزن ملکوتی و بی‌چون‌وچرای امر پروردگار

پروردگار در آیهٔ اوّل امر می‌کند و می‌گوید؛ حتماً همهٔ شما که با منبر آشنا هستید، با پروردگار آشنا هستید، می‌دانید که امر خداوند از نظر وزنی وزن ملکوتی دارد و سنگین‌ترین امر است. امر او هم در دو وصفش ریشه دارد: یکی ربوبیت و یکی هم رحمانیت اوست. امری که ناشی از ربوبیت و رحمانیت است، اگر کسی معنای لطیف ربوبیت و رحمانیت را بداند، اصلاً قابل چون‌وچرا نیست. ربْ مالک و تدبیرکنندهٔ همهٔ امور مملوکش است که تدبیرش هم ناشی از رحمت و مهر فراگیر و گسترده‌اش است. تدبیر او نسبت به مخلوق یک تدبیر کاملاً عالمانه است و این تدبیر را هم براساس رحمانیتش تحقق می‌دهد؛ یعنی وقتی طرحی را به بنده‌ و عبدش می‌دهد، این طرح ناشی از ربوبیت و مالکیتش است و تدبیرش را از رحمانیتش به عبد انتقال می‌دهد که دیگر جای چون‌و‌چرا نه در دنیا و نه در آخرت نیست.

در اواخر سورهٔ نبأ که بین مردم به سورهٔ «عم یتسائلون» معروف است، می‌فرماید: «لا یملکون خطابا»، هیچ‌کسی دیگر آزاد نیست و اختیار ندارد که با من که رب و رحمان هستم، چون‌وچرا بکند. وقتی امر از مقام ربوبیت صادر شده و براساس رحمانیت هم این امر در وجود عبد تحقق پیدا می‌کند، چه جای چون‌وچرا در دنیا یا آخرت است؟!

جهل انسان منشأ چون‌وچرای در دین

امری قابل چون‌وچراست که منشأ آن جهل و کبر و فرعونیت باشد. انسان عاقل به امر ناشی از جهل ایراد دارد و با چنین امری چون‌وچرا دارد و درست هم هست؛ اما نسبت به ربوبیت و رحمانیت حق که تجلی در امرش دارد، چه جای چون‌وچراست؟! او می‌خواهد مرا رشد بدهد و رحمت فراگیرش هم می‌خواهد به این رشد من کمک بدهد، یعنی می‌خواهد جیب مرا در دنیا و آخرت پر کند، آیا جا دارد که با او چون‌وچرا کنم و ایراد بگیرم که چرا می‌خواهی مرا سیر کنی؟ چرا می‌خواهی مرا سیراب کنی؟ چرا می‌خواهی فقر مرا به غنا تبدیل کنی؟ چرا می‌خواهی دنیا و آخرت مرا آباد بکنی؟ چرا می‌خواهی مرا منبع ادب، وقار، متانت و انسانیت قرار بدهی؟ هیچ‌کدام از این چون‌و‌چراها درست نیست و باطل است؛ لذا شما از این 124هزار پیغمبر و دوازده امام و صدیقهٔ کبری نمی‌توانید سابقهٔ یک‌بار چون‌وچرای با پروردگار را بگیرید، چراکه همهٔ انبیا و ائمه در ربوبیت و رحمانیت حق غرق بودند و حس می‌کردند که وجود مقدس او در انسان بسترسازی می‌کند تا رحمانیتش را فراگیر به انسان برساند؛ لذا جای چون‌وچرا اصلاً برای آنها پیدا نمی‌شد.

انبیای الهی به‌دور از گسترهٔ خیانت

آیه‌ای در قرآن هست که علت نزول این آیه، این بود: پیغمبر در یکی دو جنگ فرمودند که غنائم جنگی را به یک‌جا بیاورید؛ یعنی هر کسی هر غنیمتی گرفت، به جیب نزند و برود، چون همهٔ نیروی اسلام در پدیدهٔ غنیمت شریک بودند. شما تمام غنائم -حالا اسلحه، پول، اسب یا شتر است- به یک‌جا بیاورید تا من بین جنگجویان در راه خدا تقسیم بکنم. تقسیم رسول خدا هم عادلانه بوده است. چرا؟ چون پیغمبر عدل بوده و نه عادل؛ عدل بوده، یعنی همهٔ وجودش در تصرف عدالت بود و یک سلول بدنش، یک زاویهٔ فکرش، یک زاویهٔ اعتقاد و عملش افراط و تفریط نداشت و عدل بود. مسلمان، تو که چندسال در مکه و چندسال در مدینه با او بوده‌ای، باید این را دیگر درک کرده باشی! ولی آنها آمدند و درِ گوشی به همدیگر گفتند که بیشتر غنیمت‌ها را می‌خواهد خودش به جیب بزند. پروردگار عالم این درِ گوشی حرف‌زدن‌ها را به خیانت تعبیر کرده و این آیه را نازل کرد: «ما کان لنبی ان یغل»، خیلی آیهٔ جالبی است! ترکیب آیه این را می‌گوید: اصلاً برای هیچ پیغمبری بستر خیانت نیامد؛ نه اینکه می‌توانست خیانت بکند و خیانت نکرد، بلکه اصلاً هیچ پیغمبری از پیغمبران من در این بستر قرار نگرفتند و اصلاً برایشان پیش نیامد.

درک ربوبیت و رحمانیت پروردگار از بهترین حالات مؤمنین

این خیلی هم برای ما ضروری است که ربوبیت و رحمانیت را در حد خودمان درک بکنیم؛ حالا نه در حد آنها که ما حد آنها نیستیم! وقتی درک کردیم، یک آدم بی‌چون‌وچرا نسبت به پروردگار می‌شویم؛ یعنی ربوبیت و رحمانیت حق، انتقاد را به‌طور‌کلی از ما گرفته و عقلاً راه را بسته است و شما هیچ بستری برای انتقاد به پروردگار ندارید. این حال یکی از بهترین حالات انسان مؤمن است.

من خودم از ایمان 72نفری که با ابی‌عبدالله بودند، در شگفت هستم و نمی‌توانم راحت درک بکنم. از مدینه تا مکه که تقریباً این زمان شش‌ماه طول کشیده است، تعداد اندکی با حضرت از مدینه به مکه آمدند. تعدادی از آنها که اهل‌بیت امام، یعنی برادر، پسر، دختر و خواهر بودند و چندتا هم از یاران بودند؛ تعدادی هم که به مکه برای حج آمده بودند، به حضرت ملحق شدند و تعدادی از بصره آمدند که تقریباً همه‌شان حضرت را درک کردند، الّا یکی از آنها که در عصر عاشورا رسید. حضرت شهید شده بود که او هم شهید شد؛ تعدادی هم از کوفه آمدند که دیگر از آن نخبه‌های اهل ایمان و انسان‌های کم‌نظیر و بی‌نظیر بودند. اینها چندروز با حضرت در سرزمین کربلا بودند؟ هشت روز! یکی از بزرگ‌ترین فقها، حکما و فلاسفهٔ شیعه کتابی را در شصت‌سال پیش در هفت جلد به‌نام «72تن و یک تن» نوشته است که بعد از شصت‌سال چاپ شده و دیگر نایاب بود. من یک جلد هم به او اضافه کردم و هشت جلد شده و دوباره چاپ کردم. تمام مدارک آن را هم در پاورقی آوردم، چون خود ایشان نیاورده بود. من حالات این 72نفر را کاملاً و خط به خط در این هشت‌روز که با ابی‌عبدالله بودند، در این کتاب خواندم.

جنگ نابرابر قابل‌انتقاد و قابل ایراد و اشکال است؛ یعنی همین امروز هم هیچ فرماندهٔ نظامی در کرهٔ زمین حاضر به شرکت در جنگ نابرابر نیست؛ حالا یا نابرابری برای تعداد و یا برای اسلحه است. کربلا نابرابری در اوج بود، هم در اسلحه و هم در نفرات؛ چون طرف مقابل حداقل سی‌هزار نفر بودند و هرکدام چند برابر اسلحه داشتند، نه به‌اندازهٔ خودشان! هم خیلی اسلحه آورده بودند و هم تعدادی چادر و آهنگری برای ساخت اسلحه در کربلا عَلَم کرده بودند.

از نظر اسلحه که کاملاً نابرابر بودند و در اوج نابرابری، از نظر تعداد هم خیلی نابرابر بودند؛ سی‌هزار نفر کجا و 72نفر کجا! اینها هم هشت‌روز، یعنی هشت‌تا 24ساعت با ابی‌عبدالله بودند. شما احوالاتشان را بخوانید! یک‌نفر به حضرت انتقاد یا سؤالی نکرد که آیا عاقلانه است این جنگ نابرابر انجام بگیرد یا نه؟ آیا درست است که وارد این جنگ نابرابر بشویم یا نه؟ حالا ما را قانع کنید! اینها این‌قدر به ابی‌عبدالله معرفت داشتند و واقعاً می‌دانستند که ابی‌عبدالله جلوهٔ ‌اتمّ ربوبیت و رحمانیت خداست، اصلاً جای انتقاد و بگومگو نبود. ایستادند و تسلیم بودند، به این علم داشتند که همه‌شان شهید می‌شوند، اما باز هم انتقاد و گفت‌وگویی نداشتند. آنجا که بحث ربوبیت و رحمانیت است، واقعاً چه جای ایراد و اشکال و انتقاد است؟

سرمایه‌گذاری ربوبیت و رحمانیت در پیکرهٔ نماز

شما همین پیکرهٔ نماز را ببینید؛ چقدر روی مسئلهٔ ربوبیت و رحمانیت در نماز سرمایه‌گذاری شده است؟ چه‌چیزی می‌خواهد به ما بگوید؟ کلمهٔ «رب» در حمد، کلمهٔ «ربی العظیم» در رکوع، کلمهٔ «ربی الاعلی» در سجده، واقعاً چه می‌خواهد به ما بگوید؟ و نزدیک همدیگر: «بسم الله الرحمن الرحیم؛ الحمدلله رب العالمین؛ الرحمن الرحیم»، این‌قدر رب و رحمان را در کنار هم ذکر کردن چه می‌خواهد بگوید؟ یعنی حداقل نماز به ما یاد می‌دهد که نسبت به پروردگار بی‌چون‌وچرا باش! در خلقتت، شکلت، بچه‌دار نشدنت، بچه‌دار شدنت، اقتصادت، جسمت، بیماری‌ات، حیاتت، مرگت، خوشی‌ها، مشکلات و و در زندگی دیگران بی‌چون‌وچرا باش. حداقل نماز این را به ما یاد می‌دهد که نسبت به طرح و تدبیر و ربوبیت و رحمانیت پروردگار -چه دربارهٔ خودت و چه دربارهٔ دیگران- سکوت کن؛ انتقاد نکن که همانا معصیت است. چون‌وچرا نکن که گناه است.

امر الهی، محافظت نماز از دستبرد

اینک به سراغ آیهٔ اوّل از سه آیه‌ای می‌رویم که بناست قرائت بشود. امر الهی است که این امر در ربوبیت و رحمانیت ریشه دارد. ربوبیت بسترسازی است؛ یعنی خدا به من بدن، روح، فطرت، عقل، قلب، وجدان و انسانیت داده و این‌جور مرا تدبیر کرده است. این ربوبیت بستر آماده است که به من امر بکند و حالا که امر می‌کند، امر او در رحمانیت ریشه دارد و می‌خواهد مرا با اجرای امرش در رحمانیت خودش غرق بکند که عطای منظم با حساب در دنیا و آخرت به من عنایت بکند. این حقیقت امر است، حالا در این امر چه می‌گوید؟ «حافظوا علی الصلوات» محافظت، نگهداری، از دستتان نرود و نپرد، با قدرت نگه دارید تا نگیرند و نبرند و غارتش نکنند، خواب به این امر من لطمه نزند، کسالت به این امر من لطمه نزند، سستی به این امر من لطمه نزند، جریانات تلخ دولتی و اجتماعی به این امر من لطمه نزند، همهٔ اینها معنی «حافظوا» است. امر مرا با چنگ و دندان نگه دارید! امر به چه‌چیزی دارم؟ «علی الصلوات»، امر بر نمازهای پنج‌گانه.

«صلوات» جمع صلاة است، یعنی شما را به این امر می‌کنم که نماز صبح، نماز ظهر، نماز عصر، نماز مغرب و نماز عشا را از دستبرد حفظ بکنید تا آن را نبرند و نگیرند؛ چون حالاتی مثل سستی هم در وجود خودت هست که امر مرا از تو می‌گیرد! خوابم می‌آید، حوصله ندارم، حال ندارمف امشب عروسی دخترم است، حالا فردا شب می‌خوانم؛ هم عامل غارت درونی داری و هم عامل غارت بیرونی داری. حالا عوامل غارت بیرونی که زیاد است؛ مثل ماهواره‌ها، سایت‌ها، سفسطه‌ها و وسوسه‌هایی چون اینهایی که نماز خواندند، به کجا رسیدند؟ به چه دردشان خورد و چه شد؟ اینها همه دور ما پرسه می‌زنند و خدا هم امر واجب می‌کند که «حافظوا»، همهٔ شما -مرد و زن و پیر و جوان- نگه دارید.

یک‌وقت امر می‌کند و می‌گوید نماز را بخوانید، اما این امر «حافظوا» خیلی نکته و حرف دارد. حالا ما که گوینده هستیم و باید خیلی دقت بکنیم که عمقی برای مردم بگوییم، اما خود مردم هم که اهل مطالعه هستند، باید محققانه در آیات قرآن مطالعه کنند که چرا اینجا «اقیموا» یا «اقرئوا» نمی‌گوید و چرا «حافظوا» می‌گوید؟ خدا می‌خواهد بگوید که عوامل غارتگر در وجود خودت و عوامل غارتگر بیرونی نسبت به این عبادت زیاد است و تو باید خیلی قوی باشی که این عبادت را نگه داری؛ با شل‌بازی و سستی نمی‌شود که تو را اهل نماز بگویم! اهل نماز از حافظان نماز هستند.

سفارش اکید بر حفظ نماز میانه

بر نمازهای پنج‌گانه حافظ باشید! آیه خیلی جالب است که پنج نماز را در این کلمهٔ «صلوات» گفته است؛ ولی بعد از گفتن پنج نماز، یکی از نمازها را هم با اینکه در کلمهٔ «صلوات» هست، جداگانه گفته است: «و الصلاة الوسطی»، آن نماز میانی را هم سفارش اکید برای حفظش دارم؛ اینکه جداگانه می‌گوید و با اینکه نماز میانه در خود آن «صلوات» گنجانده شده است. «صلوات» جمع است و پنج نماز را می‌گوید، ولی از این پنج نماز هم باز نماز میانی را جداگانه «حافظوا» می‌گوید. نماز میانه چیست؟ همان نمازی است که تقریباً بیشتر مردم، یا می‌گذارند قضا بشود یا نزدیک قضاشدن می‌خوانند. به فرمودهٔ پیغمبر مانند کلاغی می‌خواند که دانه از زمین جمع می‌کند و به قول قدیمی‌های تهران چَپَری نماز را می‌خواند که اصلاً نمی‌فهمی وضویش چه شد، حمد و سوره‌اش چه شد! «صلاة وسطی» یعنی نماز ظهر و عصر و زمانی که اوج کسب، اوج دفترداری، اوج کارخانه‌داری یا اوج وزارت و وکالت و ریاست توست، نماز ظهر و عصر مرا در این امواج و اوج‌ها بپا؛ یعنی نماز را دست‌کم نگیرید که این عبادتْ عبادتی خاص و فوق‌العاده‌ است.

حکایتی از آیت‌الله بروجردی

من دو نفر از کارگزاران کارهای مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی را دیده بودم؛ حالا خودشان هم دیده بودم و با ایشان هم نماز خوانده بودم. یکی دفتردارشان بود که از بروجرد همراه ایشان بود و آدم بسیار متدین و متشخصی بود. مرحوم آقای بروجردی به ایشان خیلی اعتماد داشت و اعتمادش هم درست بود؛ یکی هم خادم خانه بود که خرید بیرون را می‌کرد، کارهای منزل را انجام می‌داد، افراد را راهنمایی می‌کرد. آدم یک‌وقت در نماز تن صدای خودش به گوشش می‌رسد و لذت می‌برد و هیجان رغبتی و شوقی در روحش پیدا می‌شود، اما چون آدم نماز ظهر و عصر آهسته می‌خواند و صدای خودش را نمی‌شنود، یعنی نماز انگار افت دارد و کسل است.

خادم خانه می‌گفت: آقای بروجردی تا دو روز مانده به فوتشان که می‌توانستند سرپا بایستند و نماز بخوانند، من قبل از اذان یک پیراهن از بقچه‌شان تا کرده و درمی‌آوردم، پشت اتاق آماده بودم چون وقتی می‌خواستند نماز صبح یا نماز ظهر و عصر را بخوانند(دیگر نمی‌توانستند به مسجد اعظم بروند)، در را از پشت می‌بستند که کسی وارد نشود، من یک پیراهن آماده داشتم تا ایشان که سلام نماز عصر را می‌داد، این جلوی پیراهن از گریه خیس شده بود و باید عوض می‌کردند.

«و الصلاة الوسطی»، یعنی ما هفتادمیلیون نفر اگر واقعاً شیعهٔ کامل بودیم، سر ظهر همه باید یا در مسجد یا خانه یا کارخانه یا مغازه، نماز ظهر و عصرمان را می‌خواندیم و نمی‌گذاشتیم قضا بشود یا دیر بشود. دیگر آن نماز آخرِ آخرِ وقت نماز نیست و خود نمازخوان هم می‌داند که نماز نیست.

نماز بی‌ارزش در نظر خدا

دوست خیلی با محبتی داشتم که با مرحوم شهید نواب زندانی بود و خیلی هم مرحوم نواب به ایشان علاقه داشت. از وفاداران ایشان بودف خودش برای من تعریف کرد و گفت: من یک همسایهٔ مغازه‌ای داشتم که خیلی با محبت به او می‌گفتم اذان که گفتند، مسجد هم که نزدیک مغازه‌مان است، برویم و نماز را با جماعت بخوانیمغ اما او نمی‌آمد. نمازخوان بود و نمی‌آمد! بالاخره یک روز اعلام کرد که امروز حاضر هستم به نماز بیایم و با هم رفتیم. پیش‌نماز آن مسجد را هم من می‌شناختم، مجتهد جامع الشرائط بود، اما رساله نداشت و آدم خیلی وزین و فرهیخته و مؤلف فقه شیعه بود و الآن هم هست. ما رفتیم و نماز ظهر را اقتدا کردیم، دوتایی بغل هم در صف سوم یا چهارم نشسته بودیم؛ چون وقتی رفتیم، جا نبود. سلام نماز عصر را که امام جماعت داد، این رفیق من جای خودش را در جا عوض کرد، از صف اول بلند شد و به صف آخر رفت و به دیوار تکیه داد. وقتی جمعیت پراکنده شد و با هم بیرون آمدیم، گفتم: آقا سلام داد، یک تسبیحات حضرت زهرا می‌گفتی، یک وردی، یک یارب، یک یاالله می‌گفتی؛ چرا این‌جوری کردی؟ گفت: والله، من از آخوندها شنیده‌ام که وقتی بعضی از نمازها بعد از تمام‌شدن به جانب پروردگار برده می‌شود، خدا به ملائکه می‌گوید آن را برگردانید و در سر صاحبش بزنید، من هم سریع جایم را خالی کردم که اگر نمازم را برمی‌گردانند، به زمین بخورد و در سر خودم نخورد.

فروتنی و خلوص، شرط قبولی نماز

آن که آخر وقت نماز می‌خواند، می‌داند نمازش نماز نیست. به قول قرآن، «و انتم تعلمون»، همهٔ شما می‌دانید که چه‌کاره هستید و عبادتتان چه وضعی دارد.

اوّل می‌گوید پنج نماز را قوی نگه دارید، چون شما را تا آخر عمرتان دزد و غارتگر از درون و برون در محاصره دارند و سپس می‌گوید: لو الصلاة الوسطی» و نماز ظهر و عصر را حفظ کنید. آخر آیهٔ شریفه هم می‌فرماید: «و قوموا لله قانتین»، اگر می‌خواهید عبادت بکنید و این پنج نماز را به‌جا بیاورید، اولاً «لله» باشد و خلوص در نماز لحاظ بشود؛ ثانیاً عبادتتان در پیشگاه من فروتنانه متواضعانه باشد؛ یعنی این‌قدر به من توجه داشته باشید که عظمت من و کوچکی خودتان، شما را در یک حالت فروتنی و تواضعی نسبت به من غرق بکند. چه آیهٔ نورانی، پرحرف، پرمغز، پرمطلب و پرلطیفه‌ای است! «حافظوا علی الصلوات و الصلاة الوسطی»، نماز بین صبح و مغرب و عشا وسط روز، «و قوموا لله قانتین»، برای عبادت که برمی‌خیزید، «لله» بلند شوید و اصلاً از نمازتان توقع هیچ‌چیزی را نداشته باشید؛ بگذارید من آثار نماز را در وجودتان جاری بکنم. هیچ‌وقت نماز نخوان که خدا گره از کارم باز کند؛ هیچ‌وقت نماز نخوان که حالا پروردگار را از خودم راضی بکنم؛ بلکه نماز را خالصِ خالص و با فروتنی اقامه کن.

 

کلیپ های منتخب این سخنرانی
سخنرانی های مرتبط
پربازدیدترین
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز