نزول
با کرامتحضرت معصومه(س) در شهر قم رحمتي بود از جانب پروردگار که ساکنان اين شهر
را تا به امروز نورباران ساخته است. شيعيان شيفته اهل بيت(ع) در اين شهر به پاس اين
رحمت در شادي و سوگ آن اهل بيت آفتابي شعرها سروده و کتابها نگاشتهاند. در اين
نوشتار، رسالهها، کتابها و مقالات مستقلي که به زندگاني حضرت معصومه(س)، تاريخچه حرم و ذکر احاديث و زيارات آن حضرت نگارش يافته را براي
شما شيفتگان معارف آلالله به معرفي مينشينيم.
تاريخچه
زندگاني حضرت معصومه(س)
حضرت
فاطمه معصومه(س)، دختر امام موسي بن جعفر(ع)، بنا به گفته معروف اول ذيقعده
سال173 ق چشم به جهان گشود. تاريخ تولد آن حضرت براي اولين بار در کتاب وسيلة
المعصوميه، ص 65 به نقل از کتاب نزهة الابرار نسب اولاد الائمة الاطهار ذکر شده
است. رشد و بالندگي آن حضرت در مدينه بوده تا آنکه در سال 201 ق که برادر
بزرگوارشان حضرت امام رضا(ع) در خراسان بسر ميبرد، مسافرت تاريخي خود را براي
ديدار آن حضرت آغاز ولي در نيمه راه در شهر قم بيمار شد و در 12 ربيعالثاني 201 ق
به نداي رب لبيک گفت.
کتابهايي
که در باره تاريخچه زندگاني آن حضرت به ترتيب تاريخ منتشر شده عبارتند
از:
احوالات
حضرت فاطمه معصومه(س)
از:
شيخ محمدحسين بنمحمدحسن قمي متخلص به مفلس و ملقب به اردشير، (متوفاي1367ق)از اين
کتاب اطلاعي در دست نيست و مؤلف در مقدمه کتاب تحفة الفاطميين في احوال القم و
القميين خود در ذکر آثارش از آن ياد نموده است. مرحوم خياباني صاحب علماي معاصرين
کتاب تحفة الفاطميين را ملاحظه کرده و در کتاب ذخاير الاسفار خود بخش کوتاهي از آن
را نقل نموده است.
در
اين بخش چند قصيده و غزل در مدح حضرت معصومه(س) از جمله اين قصيده از شاعري به نام
زکي باغبان اهل قم و معاصر شاه سلمان صفوي نقل شده است:
اين
گنبد رفيع که دائم منور است اين بارگاه دختر موسيبن جعفر است خاک درش از تربت پاکش
معطر است عمش يقين بدان که علي بنجعفر است يا رب بود به روز جزا حملهدار قم خاک
فرج که مدفن اولاد مرتضي است اينجا حريم خواهر سلطان دين رضاست خاک درش به چشم
خلايق چو طوطياست شاهي که خشت گنبد با رفعتش طلاست چندين حديث گفته به وصف ديار قم
هستند چهار صد و چهل و چار از شرف مدفون به امر حق همه چون در در اين صدف اولاد
مرتضي علي آن شاه لوکشف فرقي مدان ميان قم و کعبه و نجف جان ميدهند اهل خرد در
نثار قم روزي که حشر و نشر قيامتبپا شود ايمان و کفر و نيک و بد از هم جدا شود بهر
حساب خلق چو ميزان بپا شود بر اهل قم محاسبه در قبرها شود خوشدل کسي که دفن شود در
مزار قم هر جا که موج فتند تو را در ميان گرفت طغيان نمود ظلم تمام جهان گرفت فصل
بهار زندگيت را خزان گرفت بايد که پند از «زکي باغبان» گرفت خود را کشيد و رفتبه
قم يا جوار قم
وسيلة
المعصوميه
از:
حکم مير ابوطالب، مشهور به بيوکآقا واعظ حسيني تبريزي.
اين
کتاب را تا به حال به عنوان اولين کتاب مستقل در باره حضرت معصومه(س) شناخته
ميشود، مؤلف در يک مقدمه و هفت فصل تنظيم کرده است. عنوان مقدمه و فصول آن عبارتند
از:
مقدمه:
در فوائد توسلفصل اول: وصف دارالامان قمفصل دوم: اجر و ثواب زيارت آن حضرتفصل
سوم: کرامات آن حضرتفصل چهارم: عبادت آن مخدرهفصل پنجم: مصائب آن جليلهفصل ششم:
فضل زيارت حضرت عبدالعظيم حسني و حضرت امامزاده حمزه و امامزاده طاهرفصل هفتم در
فضايل زيارت عموم سادات
خاتمه:
در توسل به حصرت حجت(عج)
مؤلف
در اين کتاب به نقل از کتاب نزهة الابرار في نسب اولاد الائمة الاطهار نقل نموده
است که ولادت حضرت معصومه(س) در اول ذيقعده173 و وفاتش در 12 ربيعالثاني209
واقع شده و در هنگام رحلت27 سال عمر داشتند. متاسفانه کتاب نزهة الابرار در هيچ جايي
معرفي نشده و مؤلف آن نيز مجهول است.
مؤلف،
کتاب ديگري به نام وسيلة الزائرين دارد که در تبريز به چاپ رسيده است.
-
چاپ سنگي، تهران، کاتب احمد زنجاني، ربيعالمولود 1371ق،
قطع رقعي،106ص.
حضرت
معصومه(س) و شهر قممحمد حکيمي، مشهد، آستان قدس رضوي، 1365ش.
زندگاني
حضرت معصومه(س) و تاريخ قم
سيد
مهدي صحفي، قم، کتابفروشي صحفي
سيدة
عش آل محمدسيد ابوالحسن هاشم، قم، مطبعه علميه،1416ق، وزيري،137صاين کتاب در ده
فصل با اين عناوين تنظيم شده است:
1
- ولادتها و نشاتها 2 - القابها3 - هل تزوجت السيدة
المعصومة عليها السلام؟ 4 - معاناتها 5 - هجرتها6 - الجنة لمن زارها7 - يا فاطمة
اشفعي لي في الجنة 8 - المعصومة تحدثنا9 - معجزاتها و کراماتها 10 - الشعراء في
رحاب السيدة المعصومة. خاتمه: زيارة السيدة المعصومة.
فاطمة
بنت الامام موسي الکاظم
محمدهادي
الامينياين کتاب با اين عناوين تنظيم شده است:
1
- المدخل 2 - بواعث تاليف الکتاب3 - بنات الامام موسي
الکاظم(ع) 4 - فاطمة المحدثة 5 - فاطمة تتحسس عن اخيها6 - وفاة فاطمة و مدفنها7 -
زيارة مشهد فاطمة 8 - مزار السيدة فاطمة عليها السلام 8 - کرامات فاطمة9 - في جوار
فاطمة 10 - مصلي فاطمه 11 - وقفة مع اين واضح يعقوبيقم، مطبعة مهديه،1393 ش /
1405ق، قطع وزيري، 160ص.
نگين
قم (آشنايي با شخصيتحضرت معصومه عليها السلام)
از:
جواد محدثي (فارسي)
اين
کتاب براي آشنايي جوانان و زائران با زندگاني حضرت معصومه عليها السلام نوشته و در
يازده بخش کوتاه با اين عناوين تنظيم شده است:
قم
حرم ائمه(ع)، کريمه اهل بيت، در سايه تربيت رضوي، فاطمه راوي حديث، رحلت، فضيلت
زيارتش، سازندگي زيارت، ادب و آداب زيارت، زيارتنامه حضرت معصومه(س)، ترجمه
زيارتنامه، نگين قم (شعر) از مؤلف.
قم،
نشر معروف، چاپ اول، پاييز 1374ش، قطع پالتوي کوچک، 48ص.
کريمه
اهل بيت عليهم السلام (فارسي)
از:
علياکبر مهديپورکتاب بدون فصلبندي است و اهم مطالب آن عبارتند از:
دارالايمان
قم، شخصيت و القاب حضرت معصومه(س)، احاديثي که حضرت معصومه(س) روايت نمودهاند،
احاديث در فضيلت زيارت حضرت معصومه(س)، حرکت تاريخي حضرت معصومه(س)، تاريخچه حرم
حضرت، کرامتهاي حضرت، سيماي تابناک حضرت در ادب فارسي، چهل حديث پيرامون قم، مسجد
جمکران و تاريخ و آداب آن، ازدواج نکردن حضرت معصومه، نامه امام هشتم به حضرت
معصومه،
کتابشناسي
قم و حضرت معصومه.
اين
کتاب در قطع رقعي در53 ص در قم توسط مؤسسه نشر و مطبوعات حاذق در 1414ق / 1374ش به
چاپ رسيده است.
زندگاني
حضرت معصومة عليها السلام (حيات الست)
از:
مهدي منصوريقم، کتابفروشي صحفي، 1380ق، رقعي، 32ص.
حضرت
معصومه فاطمه دوم (فارسي)
از:
محمد محمدي اشتهاردياين کتاب در3 فصل بدين ترتيب تنظيم شده است:
1
- تاريخچه قم و برخاستگان آن و حوزه علميه 2 - زندگينامه
حضرت معصومه(س) از آغاز تا شهادت - چند کرامت از ديدگاه حضرت معصومه(س) - سير
تاريخي بارگاه حضرت معصومه(س) به طور کوتاه3 - مسجد جمکران، امامزادگان و مکانهاي
ديدني قم
چاپ:
قم، انتشارات علامه، تابستان 1375ش، قطع رقعي،236ص.
همچنين
تلخيصي از اين کتاب در96ص به قطع جيبي در قم چاپ شده است.
چکامه
شرح مسافرت حضرت معصومه(س) از مدينه تا قم (شعر فارسي)
از:
عباسخان افشار متخلص به پريشانشرحي استبه نظم از آغاز حرکت تاريخي حضرت
معصومه(س) از مدينه تا رحلت در قم. اين منظومه در حدود سيصد بيت است.
نسخهاي
که به حرم حضرت معصومه(س) تايپ شده، اصل است که توسط مؤلف به کتابخانه حرم در
اربعين سال 1375ق / 1335ش اهدا شده است. قطع
رقعي،23ص، هر صفحه 14 سطر.
آغاز
چکامه به اين صورت است:
فراقنامه
نويسان راه دور دراز حکايت غم هجران چنين کنند آغاز محرران اساطير دفتر عشاق بنوک
خامه چنين کردهاند شرح فراق
پايان
چکامه:
شکر
خدا که قصر بهشتيتساخته هر بيت و هر قصيده که انشاء ميکنم ذاتيست است آه و ناله
پريشان به طبع من من طبع خود به ناله نه معتاد ميکنم
حيات
حضرت معصومه قم
از:
سيد حيدر مهديحيدرآباد پاکستان،1983م، قطع جيبي، 100ص.
در
حريم حضرت معصومه(س)از: علياکبر مهديپورقم، 1415ق.
زندگاني
حضرت معصومه(س)از: محمد شيرين کلامچاپ قم.
حضرت
معصومه را بهتر بشناسيماز: علياکبر مهديپورمقاله: مکتب اسلام، سال 30ش، 2 چاپ،
1410ق.
فاطمه
بنت الامام موسي بنجعفراز: سيد محمدباقر ابطحياين کتاب از مستدرکات جلد17 عوالم
است.
قم،1409ق،
40 صفحه وزيريب: احاديثحضرت معصومه (س)حديثهاي گهرباري که از حضرت نقل شده
متاسفانه تعداد اندکي از آنها بدست ما رسيده است که تعدادشان از پنج عدد تجاوز
نميکند. در باره احاديث آن حضرت اين کتابها تاليف شده است.
مسند
فاطمه معصومه(س)
از:
سيد عليرضا سيدکباريمؤلف در اين کتاب با تلاش در خور تقدير پنجحديث را که از
طريق فاطمه بنت موسيبنجعفر عليها السلام روايتشده نقل نموده و کاوشهايي پيرامون
متن احاديث و روايات آنها نموده است.
قم
- انتشارات زائر ، 1375 ش، قطع رقعي، 108 ص.
همچنين
در کتاب کريمه اهل بيت ص 65 -77 روايات نقل شده از طريق آن حضرت تحت عنوان محدثه آل
طاها (سه روايت) نقل شدهاند.
ج:
زيارت و تعزيه و مدايح حضرت معصومه(س)
زيارت
حضرت معصومه(س) و فضيلت زيارتش اولين بار در کامل الزيارات از امام رضا(ع) و امام
جواد(ع) نقل شده است.
تعزيه
حضرت معصومه(س)
از
صادق همايونيمقالهايست که در مجله کاوه شماره 41 و 42 (چاپ 1351 ش) در مونيخ به
چاپ رسيده است.
زيارتنامه
حضرت معصومه
تا
کنون جزوات و کتابهاي متعددي به اين نام منتشر شده است.
در
حريم حضرت معصومه(س) يا زيارتنامه کريمه اهل بيتاز: علي اکبر مهديپورقم - 1415
ق.
لمعات
عشقاز: حيدر آقا تهراني متخلص به معجزهشامل مدايح و قصايدي که در باره حضرت
معصومه(س) سروده شده است.
قم
-1369 ش، قطع خشتي، 131 ص.
وديعه
آل محمد فاطمه معصومه
از:
محمد صادق انصاريقم -1413 ق، قطع وزيري، 32 ص.
د:
بارگاه حضرت معصومه(س)
مزار
فيض آثار حضرت هميشه مورد توجه اهل دل و دردمندان بوده و به همين جهتشيعيان هميشه
تمام سعي و تلاش خود را در آبادي و تزيين آن به کار بردهاند و در هيچ زماني با
مرور ايام و تکرار حوادث مرقد منور آن حضرت بدون بارگاه نبوده است. در تاريخچه
بارگاه آن حضرت اين کتابها نگاشته شده است.
کتابهاي
حرم مطهر حضرت معصومه(س) و خطيرههاي اطراف آن(فارسي)
از:
دکتر منوچهر ستودهدر اين کتاب، کتيبهها و کتابهاي مربوط به ضريح حضرت معصومه(س) و
درهاي آن و مسجد بالاسر و ايوانها و صحنهاي اطراف حرم و مقبرهاي خانوادگي داخل
صحنها همراه با 92 عکس از کتيبهها معرفي شده است.
قم
- کتابخانه حضرت آيةالله العظمي مرعشي نجفي، 1375 ش، قطع وزيري بزرگ، 188
ص.
بارگاه
حضرت معصومه(س)
بيژن
سعادتچاپ ايتاليا، فلورانس چاپ1977 ماين کتاب در سه جلد تنظيم شده: 1 - تاريخچه
حرم مطهر و بناهاي وابسته 2 - همان مطالب به زبان انگليس3 - عکسهايي رنگي از حرم و
آستانه حضرت معصومه.
بارگاه
حضرت معصومه(س)
نشريه
شهرداري قمشامل تاريخچه حرم مطهر و زيارتگاه قم همراه با تصاوير.
تربت
پاکان
از:
سيد حسين مدرسي طباطبايياين کتاب در دو جلد است و در آن تاريخ آستانه مقدسه،
بناهاي تابعه، اسناد، مدارک وقفنامهها و ... معرفي شدهاند.
قم
- 1355 ش، دو جلد، 1228 ص.
راهنماي
قمبه قلم گروهي از دبيران و صاحبنظرانشامل تاريخچه قم، توصيف حرم و ابنيه
وابسته، نفايس آستانه، آييننامه داخلي حرم، تاسيسات جديد و قدم و اسامي مدفونين
اطراف آستانه، شامل 64 عکس و يک نقشه با مقدمهاي از رشيد ياسمي استاد دانشگاه
تهران.
تهران،
چاپخانه مجلس، قطع رقعي، 172 ص + 64 ص عکس.
کتيبههاي
آستانه مقدسه قم
از:
منوچهر ستودهمقاله: در مجله معارف اسلامي نشريه سازمان اوقاف ش 2 (مسلسل16) منتشر
شده است.
نشريه
آستانه مقدسه قم
شامل
گزارشي از گذشته و حال حرم و بقاع تابعه با تعدادي عکس و تفصيلاتقم -1347 ش، 48 ص،
قطع وزيري.
ه:
کتابخانه حضرت معصومه(س)
در
کنار مزار مبارک آن حضرت هميشه کتابخانهاي داير بوده که کهنترين سند آن
وقفنامهاي است هم اکنون در يکي از قرآنهاي حرم موجود است و طبق آن، قرآن را در سال
594 ق بر مرقد منور آن حضرت وقف نمودهاند. کتابخانه فعلي حاصل تلاش چند تن از
شخصيتهاي مذهبي و ديني معاصر است و هم اکنون در آن قريب 400 قرآن نفيس خطي و 2000
نسخه خطي، 3400 نسخه چاپ سنگي و 65000 کتاب چاپي و آرشيو مجلات متعدد نگهداري و
مورد استفاده محققين است. در باره کتابخانه حرم تا بحال کتابهاي زير منتشر شده
است:
فهرست
نسخ خطي کتابخانه آستانه مقدسه قم
از:
محمد تقي دانشپژوهدر اين فهرستحدود سيصد جلد قرآن کريم دستنويس آستانه و 800
نسخه خطي معرفي شده و مقدمه مفصلي دارد در تاريخ قم.
قم
- 1355 ش، قطع وزيري بزرگ.
فهرست
نسخ خطي کتابخانه آستانه مقدسه قم جلد اول
از:
حسن نقيبيدر اين فهرست 400 نسخه از نسخههاي خطي که به کتابخانه آستانه افزوده
شدهاند معرفي شده است.
قم،
انتشارات زائر،1373 ش.
فهرست
نسخ خطي کتابخانه آستانه مقدسه قم جلد دوم
از:
علي صدرايينيادر اين فهرست 364 نسخه خطي از نسخههاي جديد کتابخانه آستانه معرفي
شده است.
نسخههاي
خطي دفتر پنجم (1346 ش) ص397 - 398، از انتشارات دانشگاه تهران. در آن کتابخانه
آستانه قم معرفي شده است.
گنجينه
هزار ساله (معرفي کتابخانه آستانه مقدسه) مقاله، مجله کوثر، ش 1.
ذخاير
الاسفار، مولا علي خياباني تبريزي، به تصحيح و تحقيق نگارنده، چاپ شده در ميراث
اسلامي ايران، سال سوم (1374 ش)، ص 621 -653، سال چهارم (1375
ش)، ص 81 - 130، قم، انتشارات کتابخانه حضرت آيةالله مرعشي نجفي.
-
کامل الزيارات، ابيالقاسم جفعر بنمحمد بنقولويه قمي
(متوفاي 368) قم، مؤسسه نشر اسلامي،1417 ق، ص536.