فارسی
يكشنبه 26 خرداد 1398 - الاحد 12 شوال 1440

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ   

« بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ »

شروع دعاى شريف كميل با منبعِ نورى بى نهايت چون « بسم اللّه » احتمال دارد به سبب چند دليل باشد .

1 ـ اميرالمؤمنين (عليه السلام) از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) و رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) از پروردگارِ جهانيان روايت كرده است كه : پروردگار فرمود :

كُلّ أَمر ذِى بال لا يُذكَر بِسمِ اللّهِ فِيهِ فَهُوَ أَبتَرُ(1) .

« هر كار بزرگى كه در آن نام خدا ياد نشود ، تباه و ضايع است و به محصول و نتيجه نمى رسد » .

2 ـ مرحوم طبرسى در كتاب پرقيمت « مكارم الاخلاق » از حضرت موسى بن جعفر (عليه السلام)روايت مى كند :

مَا مِن أَحد دَهَّمَهُ أَمرٌ يَغُمُّهُ أَو كَرَّبَتهُ كُربَةٌ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قالَ ثَلاثَ مَرّات : بِسمِ اللّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ إِلاّ فَرَّجَ اللّهُ كُربَتَهُ وَأَذْهَبَ غَمَّهُ إِن شآءَ اللّهُ تَعالى(2) .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ تفسير امام عسكرى : 25 ، الافتتاح بالتسمية . . . ; وسائل الشيعه : 7/170 ، باب 17 ، حديث 9032 .

2 ـ مكارم الأخلاق : 346 ، فى المهمات ; بحار الانوار : 92 / 159 ، باب 15 .


صفحه 40


« هيچ كس نيست كه او را غم و غصه اى فرا گيرد و سر خود را به آسمان بردارد و سه بار « بسم اللّه الرحمن الرحيم » بگويد مگر اين كه خدا ناراحتيش را برطرف كند و غصه اش را از ميان بردارد ، اگر خداى متعال بخواهد » .

3 ـ در حديث بسيار مهمّى آمده :

لا يُرَدُّ دُعاءٌ أوَّلُهُ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ(1) .

« دعايى كه ابتدايش « بسم اللّه الرحمن الرحيم » باشد مردود درگاه حق نمى شود » .

4 ـ رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) زبانيه هاى آتش دوزخ را نوزده عدد شمرده اند و فرموده اند ، كسى كه بخواهد خداى تعالى او را از اين نوزده زبانيه رهايى بخشد اشتغال به خواندن « بسم اللّه الرحمن الرحيم » كه نوزده حرف است پيدا كند ، تا خداى مهربان هر حرفى از آن را سپر و حائلى از آن نوزده زبانيه قرار دهد .

5 ـ از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) روايت شده است كه : هرگاه آموزگارى « بسم اللّه الرحمن الرحيم » را به كودكى بياموزد ، خداى تعالى براى آن كودك و پدر و مادر و آموزگارش برات آزادى از دوزخ را ثبت كند .

6 ـ از پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله وسلم) روايت شده است كه : امّتم را در قيامت به جايگاه محاسبه ى اعمال نگاهدارند و اعمالشان را به ترازوى سنجش نهند ، خوبيهايشان بر بديهايشان سنگينى كند ، امّت هاى گذشته فرياد برآورند كه : با خوبيهاى اندكشان چرا كفّه ى خوبيها از بديها سنگين تر آمد ؟ پيامبرانشان پاسخ گويند : براى اين كه ابتداى گفتارشان سه نام از نام هاى حق بوده : « اللّه » ، « رحمن » ، « رحيم » ، كه اگر آن نام ها را در كفّه اى نهند و ديگر حسنات و سيّئآت بنى آدم را در

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ مستدرك الوسائل : 5 / 304 ، باب 16 ، حديث 5929 .


صفحه 41


كفّه اى ، كفّه ى آن سه نام سنگين تر آيد .

7 ـ از حضرت رضا (عليه السلام) روايت شده : « بسم اللّه الرحمن الرحيم » به اسم اعظم حق از سياهى چشم به سپيدى آن نزديك تر است(1) .

بدون شك اگر دعا ـ بخصوص دعاى كميل ـ با اسم اعظم حق شروع شود ، يقيناً به اجابت مى رسد و خواننده اش همراه با خواسته هايش مورد پذيرش حق قرار مى گيرد .

« بسم اللّه » شراب طهورى است كه وقتى كام جان و گلوى قلب از دست ساقى عشق سركشد ، وجد و حال و نشاط و شورى بيرون از توصيف پيدا مى كند و مجذوب جاذبه ى معشوق مى شود و تا رسيدن به وصال محبوب سر از پا نشناخته بدون خستگى و مستى راه را طى مى كند .

از مى عشق مست خواهم شد *** وز نگاهى ز دست خواهم شد

پيش بالاى سرو بالايى *** خواهم افتاد و پست خواهم شد

غمزه ى يار اگر بود ساقى *** باده ناخورده مست خواهم شد

گر از اين دست باده اى خواهد *** مى كش و مى پرست خواهم شد

در ره او ز پاى خواهم ماند *** رفته رفته ز دست خواهم شد

گرچه در عشق نيست گشتم « فيض » *** باز از عشق مست خواهم شد(2)

دورنمايى از اشارات و لطايف بسم اللّه

كلمه « اسم » بنا به اعتقاد بزرگان علم صرف و نحو برگرفته ى از « سمّو » به معناى رفعت و بزرگى و بلندى و برترى است .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ روايات 4 تا 7 در تفسير فاتحة الكتاب موجود است .

2 ـ ديوان فيض كاشانى : 2 / 836 ، غزل 424 .


صفحه 42


خداى مهربان لفظ « اسم » را با اتصال به حرف « با » در اين كلام نورانى و اثربخش آورد تا انسان به هنگام جارى كردنش بر زبان توجه داشته باشد ; مى خواهد با ذكر اسم دوست به حضرت دوست متوسل شود و بداند كه توسل به دوست با جارى كردن اسم او فقط به زبان ميسر نمى شود ، بلكه تا صفحه ى دل را از آلودگيهاى اخلاقى و آيينه ى جان را از ناپاكيهاى معنوى پاك نكند و زبان را به آب استغفار از سخنان ياوه و بيهوده و ذكر اغيار نشويد ، روح توسّل و زمينه ى جلوه ى محبوب بر باطن وجود فراهم نگردد و به اين معناى مهم و حقيقت اهمّ عنايت داشته باشد كه بدون طهارت دل و پاكى جان و اخلاص در نيت و توجّه به فقر ذاتى خود و بى نيازى حضرت دوست ، جارى كردن نام مباركش بر زبان ، كمال بى ادبى و گستاخى است :

هزار بار بشويم دهان به مشك و گلاب *** هنوز نام تو بردن كمال بى ادبى است

حضرت حق در برترين مراتب پاكى و تقدّس است و انسان خاكى در پست ترين مقام تعلّق و تدنّس و اين پست ترين مقام بدون واسطه و سبب از مرحله ى رذالت به اوج عزت و جلالت ترقى نمى كند ، به همين خاطر خداى مهربان « بسم اللّه » را بين خود و انسان وسيله و واسطه قرار داد تا انسان با اتصال به معنا و مفهوم اين كلام عرشى و تجلى دادن حقايق آن در جان فرشى ، قدم همت بر نردبان رفعت نهد و زمينه ى جلوه ى قابليّت مشاهده ى جمال و جلال از روزنه ى غيب بر او فراهم آيد .

عارفى عاشق و صاحبدلى آگاه گفته : حرف « با » اشاره به بدايت و شروع حركت و سلوك است و از « با » تا حرف « سين » كه رمزى از سرّ معرفت است بيابانى بيكران و باديه اى بى پايان است . محو شدن « الف » اسم در بيابان بيكران و باديه ى بى پايان بين « با » و « سين » اشاره به اين دارد كه سالك اين راه تا انانيّت


صفحه 43


و منيّت و خودى و خوديّت را در پرتو انوار توحيد محو نكند و در آتش عشق و محبت دوست نسوزاند و جز حال تسليم و بندگى از او باقى نماند به سرّ معرفت نرسد و در عرصه ى نورانى « ميم » مراد راه نيابد .

گروهى از اهل حال برآنند كه « با » اشاره به برّ و نيكى او به همگان است و اغلب به عوام از مردم تعلق دارد كه اهل نفوسند و « سين » عبارت از سرّ او به خواص است كه ارباب قلوبند و « ميم » نشانه ى محبت اوست كه نصيب اخصّ الخواص است كه اصحاب اسرارند .

در كتاب شريف « كافى » و « توحيد صدوق » و « معانى الاخبار » و « تفسير عيّاشى » از حضرت صادق (عليه السلام) روايت شده كه : هر حرفى از اين حروف سه گانه اشاره به اسمى از اسماء حسنى است : « با » بهاى الهى ، « سين » سناى الهى است كه به معناى بلندى و رفعت نور اوست و « ميم » مجد و بزرگوارى حضرت حق است .

جمعى از مجذوبان عاشق گفته اند : « با » اشاره به « بصير » ، و « سين » كنايه از « سميع » ، و « ميم » گوياى كلمه « مُحصى » يعنى شماره كننده است .

گويا قرائت كننده ى « بسم اللّه » به اين معانى آگاهى داده مى شود كه :

بصيرم ، پس ظاهر و باطن همه ى اعمال و كارهايت را مى بينم و سميعم ، در نتيجه همه ى گفته ها و دعاهاى تو را مى شنوم ، مُحصيم ، نهايتاً نفَس هايت را شماره مى كنم ، بنابراين در سايه ى بصيرتم از ريا و خودنمايى در عمل اجتناب كن تا تو را لباس پاداش ابدى بپوشانم و در سايه ى سميعى ام از گفتار بيهوده و باطل بپرهيز ، تا تو را خلعت فيض و صفا و غفران و اصلاح دهم و در سايه ى محصى بودنم يك نفَس غافل مشو تا عوض آن حضور لقايت بخشم .

عارفان عاشق و سالكان مجذوب و سوختگان آتش محبّت محبوب ، مى گويند : از معانى و مفاهيم ملكوتى و عرفانى و عرشى « بسم اللّه » كسى بهره مند شود كه : بر بلاى دوست صبر كند ، و سرّ و باطن خود را به سلوك در صراط


صفحه 44


مستقيم مشغول سازد ، تا به فضاى نورانى « ميم » مشاهده برسد .

تا به دامان تو ما دست تولاّ زده ايم *** به تولاّى تو بر هر دو جهان پا زده ايم

تا نهاديم به كوى تو صنم روى نياز *** پشت پا بر حرم و دير و كليسا زده ايم

درخور مستى ما رطل و خم و ساغر نيست *** ما از آن باده كشانيم كه دريا زده ايم

همه شب از طرب گريه ى مينا من و جام *** خنده بر گردش اين گنبد مينا زده ايم

تا نهاديم سر اندر قدم پير مغان *** پاى بر فرق جم و افسر دارا زده ايم

جاى ديوانه چه در شهر ندادند « هما » *** من و دل چند گهى خيمه به صحرا زده ايم

كلمه ى مبارك « اللّه » اسم جامع و نام كاملى است براى ذات مقدسى كه مستجمع همه ى صفات كمال ، جمال و جلال است .

گفته اند : سه معنا در « اللّه » مندرج است :

1 ـ دائم ازلى و قائم ابدى و ذات سرمدى است .

2 ـ عقول و اوهام در معرفت او متحير و سرگردانند و ارواح و افهام در طلب او سرگشته و ناتوانند .

3 ـ مرجع رجوع و بازگشت همه ى خلايق و موجودات است .

اصحاب لطايف و اشارات گفته اند : « اللّه » اسم اعظم است و اساس توحيد بر آن است و كافر به سبب گفتن اين كلمه ـ در صورتى كه نيت صادقانه ى دلش گفتار زبانش را بدرقه كند ـ از پستى كفر به اوج ايمان انتقال مى يابد .

كافر با گفتن اين كلمه از دنياى غفلت و ناپاكى و از عرصه ى تنهايى و وحشت به دايره ى هوشيارى و پاكى و انس و امنيت درآيد . اگر به جاى « لا إله إلاّ اللّه » ،
« لا إله إلاّ الرحمن » يا نام ديگر گويد ، از كفر بيرون نيايد و وارد دايره ى اسلام نشود . رستگارى و فلاح بندگان در گرو ذكر اين نام نورانى و كلمه ى طيّبه و اسم
عرشى است .


صفحه 45


منقبت كمال ذاكران به شرف اين اسم ، كامل و تمام است ; شروع و ابتداى هر كار به آن درست آيد و پايان و اختتام ، به آن انتظام يابد . استحكام قواعد رسالت به اوست كه : « محمد رسول الله » و استوارى و تأييد پايه هاى ولايت به آن است كه : « على ولىّ الله » .

از خواص اين است آن است كه : چون « الف » آن را حذف كنند « للّه » باقى مى ماند كه : ( . . . لِلّهِ الأمرُ مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ . . . )(1) و اگر « لام » اول را بيندازند « له » باقى خواهد ماند كه : ( . . . لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ . . . )(2) و اگر « لام » دوم را بيندازند « هو » باقى ماند كه دلالت بر ذات دارد : ( قُل هُو اللّهُ أَحَدٌ )(3) ; پس نامى كه اين همه ويژگى دارد اسم اعظم است .

خوشا آن سر كه سوداى تو دارد *** خوشا آن دل كه غوغاى تو دارد

ملَك غيرت برد افلاك حسرت *** جنونى را كه شيداى تو دارد

دلم در سر تمناى وصالت *** سرم در دل تماشاى تو دارد

فرود آيد به جز وصل تو هيهات *** سر شوريده سوداى تو دارد

دلم كى بازماند چون به پرواز *** هواى قاف عنقاى تو دارد

چو ماهى مى طپم بر ساحل هجر *** كه جانم عشق در پاى تو دارد

دل و جان را كنم مأواى آن كو *** دل و جان بهر مأواى تو دارد

نهم در پاى آن شوريده سر كو *** سر شوريده در پاى تو دارد

فدايت چون كنم بپذير جانا *** چرا كاين سر تمناى تو دارد

چگونه تن زند از گفت و گويت *** چو در سر « فيض » هيهاى تو دارد(4)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ روم : 4 .

2 ـ تغابن : 1 .

3 ـ اخلاص : 1 .

4 ـ ديوان فيض كاشانى : 2 / 754 ، غزل 305 .


صفحه 46


كلمه ى « رحمن » ريشه و پايه اش لغت « رحمت » است . و بنا به عقيده ى بزرگان علم نحو و صرف و آگاهان لغت شناس ، صيغه ى مبالغه است و دلالت بر كثرت دارد . و نزد دانشمندان دين و متخصصان معارف الهيه ، به معناى :« بخشنده ى رحمت عام بر همه ى موجودات و مخلوقات ، بى سابقه ى خدمت و عبادت » است . و در زبان اهل كشف و يقين به معناى : « افاضه ى وجود و كمالات ، به كلّ ذرات به حسب مقتضاى حكمت و تحمل قابليت » است ، كه اگر اين افاضه نبود ، نه از وجود خبرى بود نه از كمال اثرى !

و اهل بصيرت گفته اند : معناى « رحمن » : « اراده ى حق به رساندن خير و دفع شر از همه ى موجودات است » .

همه ى نعمت هاى ظاهرى و باطنى از جهتى جلوه ى رحمانيت حق است و گوشه اى از اين جلوه ى رحمانى در آيات سوره ى مباركه ى « الرحمن » بيان شده است .

اوّل دفتر به نام ايزد دانا *** صانعُ پروردگارُ ، حىُّ توانا

اكبر و اعظم خداى عالم و آدم *** صورت خوب آفريد و سيرت زيبا

از در بخشندگى و بنده نوازى *** مرغ ، هوا را نصيب ماهى دريا

قسمت خود مى خورند منعم و درويش *** روزى خود مى برند پشه و عنقا

حاجت مورى به علم غيب بداند *** در بُن چاهى به زير صخره صمّا

جانور از نطفه مى كند شكر از نى *** برگ تر از چوب خشك و چشمه زخارا

شربت نوش آفريد از مگس نحل *** نخل تناور كند زدانه ى خرما

از همگان بى نياز و بر همه مشفق *** از همه عالم نهان و بر همه پيدا

پرتو نور سرادقات جلالش *** از عظمت ماوراى فكرت دانا

خود نه زبان در دهان عارف مدهوش *** حمد و ثنا مى كند كه موى بر اعضا

هركه نداند سپاس نعمت امروز *** حيف خورد بر نصيب رحمت فردا


صفحه 47


بار خدايا مهيمنى و مدبّر *** وز همه عيبى مقدّسى و مبرّا

ما نتوانيم حق حمد تو گفتن *** با همه كرّوبيان عالم بالا

« سعدى » از آنجا كه فهم اوست سخن گفت *** ورنه كمال تو وهم ، كى رسد آنجا(1)

كلمه ى « رحيم » به عقيده ى اربابان علوم عربيت صفت مشبهه است ، از اين جهت دلالت بر ثبات و دوام دارد ، يعنى : خدايى كه رحمت و مهربانيش هميشگى و ثابت است .

اهل دين گفته اند : رحمت رحيميه ويژه ى مردم مؤمن و صاحبان يقين است كه به سبب پذيرش هدايت و رعايت حلال و حرام حق و آراسته بودن به حسنات اخلاقى و سپاسگذارى در برابر نعمتها سزاوار و شايسته ى آن شده اند .

در آثار اسلامى آمده : رحمت رحمانيه به معناى : « روزى بخشيدن به عموم موجودات و همه ى انسانها چه مؤمن و كافر و چه نيك و بد » است و رحمت رحيميه به معناى : « افاضه ى كمالات معنوى به نوع انسان » و به معناى : « آمرزش اهل ايمان در دنيا و آخرت » است .

در « رحمانّيت » و « رحيميّت » معناى عافيت مندرج است : يكى عافيت دنيوى و ديگر عافيت أخروى . و رحمت رحيميه شامل مطيعان است به قبول حسنات و عبادات ، و شامل عاصيان از اهل ايمان است به آمرزش و محو سيّئآت . نيكان و نيكوكاران به سبب بندگى ، به انتظار نزول رحمتند و بدان وبدكاران به علّت نيازمندى ومفلسى وبيچارگى وشرمندگى، اميدوار اين موهبتند.

ابن مبارك گفته : « رحمان » آن است كه : چون از او درخواست كنى دست گيرد ، و « رحيم » آنكه : اگر چيزى از او نطلبى خشم گيرد !

عارفى فرموده : خداى متعال رحمان است به روزى دادن به جانداران و رحيم

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ سعدى شيرازى ، ديوان اشعار ، شماره ى 1 .


صفحه 48


است به آمرزش سيئآت اهل ايمان . در رزق و روزى به رحمانيتش اعتماد كن نه به كسب و تجارت خويش ، ولى كسب و تجارت را از دست مگذار كه خلاف شرع و عقل است ; و در آمرزش گناهان به رحيميتش تكيه كن نه بر عمل خود ، ولى عمل را ترك مكن كه خلاف خواسته ى حق و همراهى با شيطان است .

گروهى از اهل سِرّ گفته اند : بنده را سه حالت است :

اوّل : حالت معدومى كه نياز به هستى داشت .

دوم : حالت هستى و موجوديّت كه محتاج به اسباب بقاست .

سوم : حالت حضور در قيامت و احتياج به آمرزش و مغفرت ; و اين سه حال در اين سه اسم مندرج است :

« اللّه » يعنى : مستجمع همه ى صفات كمال اوست ، انديشه كن كه چگونه تو را از ديار نيستى و عدم ، به عرصه ى هستى و وجود آورد .

« رحمان » اوست ، بنگر كه چگونه اسباب و ابزار بقا و زندگيت را فراهم آورد .

« رحيم » اوست ، باش تا فرداى قيامت ببينى كه تو را در پناه رحيميّت آورد و پرده ى آمرزش بر گناهانت فرو پوشد .

اربابان بصيرت و صاحبان درايت و عاشقان حقيقت گفته اند : انسان را قلب و نفس و روح است ، نفس را هواى رزق و احسان است ، و قلب را تمناى معرفت و ايمان ، و روح را درخواست رحمت و رضوان ، و هر يك از آنها به اسمى از اين اسما نصيب خود گيرند ، قلب از نام « اللّه » ذوق معرفت و ايمان يابد و نفس از اسم « رحمان » به رزق و احسان رسد و روح از اثر « رحيم » پوشيده به رحمت و رضوان شود .

كسى كه قلب و جانش با مفاهيم اين سه نام مبارك درآميزد ، از بندگى و عبادت هر معبودى جز خدا خلاصى يابد و نسبت به بندگان خدا منبع بخشايش و بخشندگى شود و همه را از لطف و مهربانى خود بهره مند كند .


صفحه 49


ذكر اين كلام نورانى و گنجينه ى فيض ربانى ، در تمام اوقات بيدارى و ابتداى هر كارى مطلوب و محبوب است ; و گوينده چون با توجّه به معانى آن و با خلوص نيت و به قصد توسّل به حضرت حق و به خاطر تصفيه ى باطن از كدورات ماديات و تعلقات بيجا و رفع تألّمات و مشكلات گويد ، از آثار عظيمه و فايده هاى ارزنده ى آن بهره مند شود .

از رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) روايت شده است كه : هر كس روزى ده بار « بسم اللّه الرحمن الرحيم » و « لا حول ولا قوّة إلاّ باللّه العلى العظيم » گويد ، از گناهان پاك گردد و خداى متعال او را از هفتاد بلا كه از آن جمله برص و جذام و فلج است
حفظ كند .

و نيز از آن حضرت روايت شده است كه : هركس « بسم اللّه » را بخواند ، حق تعالى به عدد هر حرفى از آن چهار هزار حسنه براى او نويسد و چهار هزار سيّئه از او محو كند .

در روايت آمده : هركس هنگام غذا خوردن « بسم اللّه » بگويد ، شيطان هم غذاى او نشود و اگر مشغول غذا خوردن شود و از خواندن آن غفلت ورزد شيطان رفيق او گردد(1) .

اى كرمت هم نفس بى كسان *** جز تو كسى نيست كس بى كسان

بى كسم و هم نفس من تويى *** رو به كه آرم كه كس من تويى

اى ز جمال تو جهان غرق نور *** نور به طوق تو حجاب ظهور

جز تو كسى نيست به بالا و پست *** ما همه هيچيم تويى هرچه هست

اى دو جهان محو تماشاى تو *** جز تو كسى نيست شناساى تو

* * *

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ شرح و تفصيل حقايق و اشارات و لطايف مربوط به بسم اللّه الرحمن الرحيم را مى توانيد در كتابهاى كافى ، معانى الاخبار ، توحيد صدوق ، وسائل الشيعه ، بحر الحقايق ، مفاتيح الغيب و تفسير فاتحة الكتاب كه تأليف يكى از دانشمندان پس از عصر فيض كاشانى است ملاحظه كنيد .




پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز