فارسی
پنجشنبه 01 فروردين 1398 - الخميس 14 رجب 1440
  2758
  0
  0

درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و یکم (درس 17 سال 93)

 

بسم الله الرحمن الرحیم

حقایق نامحدود در آیات قرآن

طبق فرمایشات پیامبر اکرم (ص) و ائمه طاهرین:، قرآن مجید دارای معانی و حقایق گسترده ای است. به عبارت دیگر قرآن مجید مانند دریای بی ساحل و عمیقی است که مطالب عظیمی را می توان از آن برداشت کرد. علاوه بر این هر آیه از آیات قرآن مجید نیز  این خصوصیت را داراست که برخی از مفسرین به این مطلب اشاره کرده اند. مرحوم علامه طباطبایی در آیه مربوط به روزگار سلیمان در بحث هاروت و ماروت، مسأله ای بیان می کنند که می توان یک میلیون مطلب و حقایق از این آیه استفاده کرد. همچنین فخررازی در تفسیر خود در آیه ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمين [1]، به مطلبی اشاره می کنند که خود ایشان بیان می کنند که یک میلیون مطلب را می توان از آن برداشت کرد. نویسندۀ تفسیر بیان السعاده نیز در یکی از آیات به مطلبی راهنمایی می کنند که بیش از چند میلیون می توان از آن برداشت کرد. پس این مطالب علاوه بر سخنان معصومین:، دلالت می کنند بر این که آیات قرآن دارای معانی و مفاهیم گسترده ای هستند.

معنای لغوی نقض

در بحث قبل ویژگی های افراد فاسق بیان شد. افراد فاسق از اطاعت خدا سرپیچی کرده و راه و روشی را طی می کنند که غیر از راه و روشی است که خداوند آن را بیان کرده است. آنان با اعمال خود، عقل را پایمال کرده و بر فطرت خود حجاب های ظلمانی افکنده و قلوب شان، مانند قلب حیوان شده است که این امور باعث شده است که دچار خصلت های خطرناکی شوند. هر یک از ویژگی های افراد فاسق به تنهایی می تواند آنان را به عذاب ابدی الهی دچار کند.

همان طور که بیان شد، اولین ویژگی افراد فاسق، نقص عهدالله است. اهل لغت برای کلمه نقض چند معنا را ذکر کرده اند و از جمله آن ها «شکستن»،  «پاره کردن» و «واتاباندن» است. کلمۀ «واتاباندن» یعنی رشته ای که خود ریسنده، آن را تبدیل به پنبه کند و این عملی بیهوده است. در قرآن مجید نیز همین معنا استفاده شده است. ﴿وَ لا تَكُونُوا كَالَّتي نَقَضَتْ غَزْلَها[2]؛ و مانند آن [زنى ] كه پشم هاى تابيده خود را پس از استحكام وامى تابانيد نباشيد. ظاهراً در زمان نزول این آیه، پیرزنی که دارای اختلال روانی بود، زندگی می کرد. او پشم و پنبه را می ریسید و زمانی که دوک نخ ریسی کامل می شود، آن را وامی تاباند و تمام رشته های ریسیده شده را پنبه می کرد. به عبارت دیگر منظور این است که اعمالی را انجام ندهید که تمام تلاش هایتان از بین رود.

از زبان حال آیۀ مورد بحث استفاده می شود که کلمۀ نقض در این جا به معنای عدم وفا به عهدالله است. اگر معنای کلمۀ «نقض» را «شکستن» در نظر بگیریم، باید از آن معنای وفا نکردن را استفاده کنیم چون عهد، قراردادی است که جزء مسائل اعتباری است. پس معنای ظاهری شکستن برای آن بی معنا و بی ارتباط است و از شکستن عهد، باید همان بی توجهی و عمل نکردن به عهد را لحاظ کرد.

انواع پیمان گیری خداوند

هنگامی که پروردگار مهربان با انسان عهد و قرارداد منعقد کرد، تمام انسان ها تسلیم آن پیمان گیری شدند و به آن جواب مثبت دادند،﴿ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [3]؛ آيا من پروردگار شما نيستم؟ [انسان ها با توجه به وابستگى وجودشان و وجود همه موجودات به پروردگارى و ربوبيّت حق ] گفتند: آرى .

 پیمان گرفتن خداوند به چند صورت می تواند قابل تصور باشد:

یکی از صورت های قابل تصور در پیمان گیری توسط خداوند به وسیلۀ انبیاء و کتب آسمانی است. این نوع پیمان گرفتن مربوط به عقل و خرد می شود. به عبارت دیگر عقل به این حقیقت اقرار می کند و به این پیمان جواب مثبت می دهد. در واقع زبان حال عقل در مقابل این حقایق، این است که آن ها را تأیید می کند. البته این نوع اقرار عقل به حقانیت، نیازی به تأیید زبانی ندارد. عقل با اقرار به این حقایق، باید به لوازمی پایبند باشد از جمله این که  باید حق، ایمان، اخلاق، حلال و حرام و... را قبول کند و با اجراء کردن این قبیل امور، وفادار به عهد با پروردگار باشد.

صورت دیگری که برای پیمان گیری توسط خداوند قابل تصور است، عهد تکوینی است. به عبارت دیگر خداوند میل و کششی در وجود انسان قرار داده که از آن به فطرت تعبیر می شود. این کشش توحیدی به پیمان گیری خداوند در باطن انسان، جواب مثبت می دهد.

انسان برترین مخلوقات

نکتۀ دیگری که در کلمۀ «عهدالله» باید به آن اشاره کرد، این مطلب است که پیمان گیری خداوند مختص به انسان است و خداوند از هیچ موجود دیگر به غیر انسان پیمان نگرفته است. زیرا پیمان گیری مربوط به تکالیف است و چون انسان فاعل مختاراست، خداوند با او پیمان بسته است و انسان در باطن خود این پیمان را قبول کرده است. خداوند در قرآن کریم فقط از انسان پیمان گرفته است. یکی از آیاتی که می تواند این مطلب را تأیید کند، آیۀ هفتاد و دو سورۀ احزاب است که البته بحث از پیمان گرفتن نیست بلکه بحث از امانت است. ﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولا[4]؛ يقيناً ما امانت را [كه تكاليف شرعيه سعادت بخش است ] بر آسمان ها و زمين و كوه ها عرضه كرديم و آن ها از به عهده گرفتنش [به سبب اينكه استعدادش را نداشتند] امتناع ورزيدند و از آن ترسيدند، و انسان آن را پذيرفت بى ترديد او [به علت ادا نكردن امانت ] بسيار ستمكار، و [نسبت به سرانجام خيانت در امانت ] بسيارنادان است .[5]

پس عهد و قراردادی که خداوند با انسان منعقد کرده با هیچ موجود دیگری انجام نداده است. با بیان این مطلب، اثبات می شود که انسان از تمام موجودات عالم، برتر است به طوری که قابلیت پیدا کرده است تا خداوند با او قرارداد و پیمان منعقد کند. آیات قرآن مجید نیز این مطلب بیان می کنند که انسان موجودی مادون پروردگار و مافوق مخلوقات است یعنی انسان موجودی بین خدا و مخلوقات است. ﴿هُوَ الَّذي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَميعا[6]؛ اوست كه همه آنچه را در زمين است براى شما آفريد. از باطن این آیه برداشت می شود که تمام مخلوقات باید فدای انسان شوند و انسان باید جهت گیری اش عبادت الله باشد نه این که انسان خود را فدای مخلوقات کند،﴿وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون [7]. پس هر آنچه که در زمین است باید هزینه انسان شود تا او دارای قدرت و توان برای جهت گیری به سوی عبادت الله شود.

و همچنین خداوند در سوره اسراء بیان می کند:﴿وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَني آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً [8]؛ به يقين فرزندان آدم را كرامت داديم، و آنان را در خشكى و دريا [بر مركب هايى كه در اختيارشان گذاشتيم ] سوار كرديم، و به آنان از نعمت هاى پاكيزه روزى بخشيديم، وآنان را بر کل آفريده هاى خود برترى كامل داديم . لغت «کثیر» در همه جا به معنای «بسیار» نیست بلکه گاهی به معنای «کل» نیز اطلاق می شود. قرآن دربارۀ شیاطین می فرماید: ﴿وَ أَكْثَرُهُمْ كاذِبُون [9]. اگر «اکثر»  را به معنای «بسیار» لحاظ کنیم، این گونه برداشت می شود که عده ای از شیاطین راست گو هستند که این امر باطلی است. زیرا شیاطین که مجمع شرورند، نمی تواند راست گو باشد. پس «اکثر» در این جا با توجه به وضع و حال شیطان، به معنای «کل» است.

امام رضا (ع) دربارۀ برتری انسان نسبت به دیگر مخلوقات، روایتی از پیامبر اکرم (ص) بیان می کنند: «إن المؤمن عند الله عز و جل أعظم من ملك مقرب »[10]؛ انسان مؤمن از ملک مقرب بالاتر است. البته انسان مؤمن زمانی که به عهدالله وفادار باشد به این مقام می رسد، ﴿كَلاَّ إِنَّ كِتابَ الْأَبْرار[11]ِ لَفي عِلِّيِّين [12]؛اين چنين نيست [كه اين سبك مغزان درباره نيكان مى پندارند] بلكه پرونده نيكان در عليّين است ؛ و اگر وفادار نباشد و نقض عهد کنند در ﴿أَسْفَلَ سافِلينَ[13] قرار می گیرند. کسی که نقض عهد می کند، پست تر از هر پستی است.

حضرت امام حسین (ع) بعد از شنیدن خبر شهادت قيس بن مسهر صيداوى این آیه را قرائت کردند -يعنى قيس از مصاديق اين آيه است-: ﴿مِنَ الْمُؤْمِنينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْديلا[14]؛ از مؤمنان مردانى هستند كه به آنچه با خدا بر آن پيمان بستند [و آن ثبات قدم و دفاع از حق تا نثار جان است ] صادقانه وفا كردند، برخى از آنان پيمانشان را به انجام رساندند [و به شرف شهادت نايل شدند] و برخى از آنان [شهادت را] انتظار مى برند و هيچ تغيير و تبديلى [در پيمانشان ] نداده اند.

حرف «من»، تبعیضیه است یعنی افراد مؤمن از نظر ایمان یکسان نیستند. برخی دارای ایمان ضعیف و بعضی متوسط و بعضی قوی هستند. «رجال» یعنی انسان های بزرگ[15]. «بَدَّلُوا تَبْديلا»، این قسمت مهم آیه است که وفاداران به عهدالله در هیچ شرایطی و مرحله ای، وفاداریشان را به بی وفایی تغییر ندادند. به عبارت دیگر نقض عهد نمی کنند. ﴿إِنَ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا[16]، بى ترديد كسانى كه گفتند: پروردگار ما خداست؛ سپس [در ميدان عمل بر اين حقيقت ] استقامت ورزيدند.

 

پس انسان مؤمنی که به عهدالله پایبند است، از ملک مقرب برتر است. به طور خلاصه عهدالله را می توان به عهد به توحید، عهد به نبوت، ولایت، دینداری، عهد قبول اوامر و نواهی بیان کرد.

همچنین در تأیید این مطلب که انسان برتر از تمام مخلوقات است، می توان این آیه را ملاحظه کرد:﴿إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّة[17]؛ مسلماً كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده اند، بهترين مخلوقاتند.

مصداق اتم و اکمل این آیه طبق بیان روایات، وجود حضرت امیرالمؤمنین (ع) هستند. «هم» ضمیر فصل است و در این آیه اختصاص را بیان می کند. «خیر» افعل تفضیل است. به عبارت دیگر خداوند می فرماید مؤمن واقعی از تمام جنبدگان در عالم چه فرشته مقرب و چه مخلوقات عادی برتر است.

پس مؤمن واقعی مادون پروردگار و مافوق موجودات عالم است، هم بالقوه و هم بالفعل که بالفعل شدنش به اختیار خود انسان است.

 

پی نوشت ها: 

 

 



[1]. فاتحه (1) : 2.

[2]. نحل (16) : 92.

[3]. اعراف (7) : 172.

[4]. احزاب (33) : 72.

[5]. مؤلف : « امر جامعی از تفاسیر و روایات در معنای امانت در این آیه نمی توان برداشت کرد. اگر منظور از امانت، اطاعت از فرامین الهی لحاظ شود، این امر باطلی است. زیرا که آسمان و زمین و.... از فرامین الهی به طور مطلق اطاعت می کنند. ﴿ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعين [5]؛ آن گاه آهنگ آفرينش آسمان كرد، در حالى كه به صورت دود بود، پس به آن و به زمين گفت: خواه يا ناخواه بياييد. آن دو گفتند: فرمانبردار آمديم . پس منظور از امانت در آیه را نمی توان امر و نهی خداوند لحاظ کرد. البته برداشت صحیح معنای واقعی امانت در این آیه، بسیار دشوار است.».

[6]. بقره (2) : 29.

[7]. ذاریات (51) : 56.

[8]. اسراء (17) : 70.                                            

[9]. شعراء (26) : 223.

[10]. صحيفة الإمام الرضا (ع): 46؛ بحارالأنوار: 57/299.

[11]. مؤلف: « منظور از «كِتابَ الْأَبْرارِ»، زندگی، روش و کردار ابرار است. در سوره مریم نیز چندین بار کلمۀ «کتاب» بیان شده است از جمله: ﴿وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ كانَ رَسُولاً نَبِيًّا﴾.در این آیه کتاب نیز به معنای زندگی اسماعیل است.پس کتاب به معنای کتاب زندگی، کتاب عملی و روش و کردار است.

[12]. مطففین (83) : 18.

[13]. تین (95) : 5.

[14]. احزاب (33): 23.

[15]. مؤلف : « در تفسیر روح البیان در ذیل آیۀ دوم سورۀ یونس - ﴿أَ كانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُم [15]-  رجولیت به دارندۀ صفات کمال و حسنات اخلاقی و مثبت، معنا شده است.».

[16]. فصلت (41) : 30؛ احقاف (46) : 13.

[17]. بینه (98) : 7.


منبع : پایگاه عرفان
  2758
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و یکم (درس 17 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصتم (درس 16 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هفتم (درس 13 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)

بیشترین بازدید این مجموعه

      تفسیر قرآن ـ جلسه اول
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و چهل ششم (درس 1 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و دوم (درس 8 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصتم (درس 16 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)

 
نظرات کاربر
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز