فارسی
جمعه 30 فروردين 1398 - الجمعة 13 شعبان 1440
  2658
  1
  0

درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)

بسم الله الرحمن الرحیم

عامل اصلی شقاوت و سعادت انسان

همان طور که در مباحث قبل به طور کامل توضیح داده شد، خداوند در وجود انسان نعمت ها و سرمایه هایی قرار داده است که زمینه برای شناخت حضرت حق هستند. به عبارت دیگر این سرمایه ها موجب شناخت حق و پذیرش حق برای انسان می شود.. این نعمت ها شامل فطرت، عقل و وجدان است - در بیان قرآن وجدان، نفس لوامه معرفی می شود -  از طرف دیگر نزول کتب آسمانی، بعثت انبیاء، امامت امامان و وجود عالمان ربانی نیز به انسان این آمادگی را می دهند که حق را بشناسد و آن را بپذیرد.

این سرمایه ها و نعمت های الهی عطا شده، همراه با آزادی و اختیار انسان است. در مباحث قبل اثبات شد که انسان مجبور به پیروی از ضلالت و هدایت نیست، بلکه با وجود آن سرمایه ها و اختیار، پذیرش یا دفع هدایت و ضلالت بر عهدۀ انسان قرار گرفته است. البته هدایت گری بر عهدۀ انسان نیست بلکه بر عهدۀ خداوند است که از طریق نزول کتب آسمانی، بعثت انبیاء و امامت امامان انجام می گیرد اما قبول یا رد هدایت و ضلالت بر عهدۀ انسان است. اگر انسان با وجود این نعمت ها و سرمایه ها هدایت را بپذیرد، شایستۀ پاداش است و اگر هدایت را نپذیرد و ضلالت را قبول کند، مستحق کیفر است.

با توجه به این مطالب، نکته ای در قسمت آخر آیۀ مورد بحث - ﴿وَ ما يُضِلُ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقين[1] - روشن می شود. یعنی انسانی که به طور دائم گناه می کند و در مقابل حق، کبر می ورزد، دچار ضلالت می شود. ضلالت را بعضی به معنای «واگذاشتن به خود»، معنا کرده اند. زمانی که طبیب مشاهده می کند که درمانش فایده ندارد و بیمار دستورات او را قبول نمی کند، او را رها می کند؛ ضلالت و فسق بعد از خروج طاعت و انسانیت است. به عبارت دیگر تحمیل ضلالت ابتدائی از جانب پروردگار قابل تصور نیست که بتوان آن را تصدیق کرد. پس ﴿وَ ما يُضِلُ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقينزمانی اتفاق می افتد که انسان با اختیار خود، تمام مجرای رحمت را به سوی خود مسدود کند و هدایت را از طریق انبیاء و ائمه: نپذیرد.

آیاتی از سورۀ هود به تأیید مباحث گذشته می پردازد  و دارای نکات مهمی است که بیان می شود.

 ﴿يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعيد[2]؛ روزى كه چون فرا رسد، هيچ كس جز به اجازه او سخن نمى گويد؛ پس برخى تيره بخت و برخى نيك بخت اند. منظور از «یوم» در این آیه، اشاره به روز قیامت است. «من» تبعیضیه است یعنی گروهی شقی و گروهی سعید هستند. در آیات بعد به شرح حال این دو گروه می پردازد. در بیان عاقبت انسان های سعادتمند می فرماید: ﴿وَ أَمَّا الَّذينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّة[3]؛ اما نيك بختان [كه به توفيق و رحمت خدا سعادت يافته اند] در بهشت جاودانه اند. و در بیان عاقبت افراد شقی می فرماید: ﴿فَأَمَّا الَّذينَ شَقُوا فَفِي النَّار[4]؛ اما تيره بختان [كه خود سبب تيره بختى خود بوده اند] در آتش اند.

 نکتۀ مهمی که تأیید مباحث گذشته را می کند، در دو آیه اخیر مشهود است. فعل «سُعِدُوا»، فعل مجهول است و فعل «شَقُوا»، فعل معلوم است. به عبارت دیگر «أَمَّا الَّذينَ سُعِدُوا» یعنی کسانی را که به سعادت راهنمایی کردند،  نه این که خود آن ها سعید شدند، زیرا بدون قرآن، انبیاء و ائمه:، سعادت معنی ندارد و انسان به تنهایی نمی تواند باعث سعادت خود شود، بلکه خداوند باعث سعادت انسان می شود. پس پروردگار از باب لطف و رحمت تمام زمینه های سعادت را به وسیله انبیاء و ائمه: ارائه داده است. «فَأَمَّا الَّذينَ شَقُوا» ولی کسانی که شقی شدند، کسی آن ها را شقی نکرده است بلکه عامل و فاعل شقاوت، خود فرد است. پس پروردگار عالم زمینه ساز سعادت است که با ارسال کتب و بعثت انبیاء آن را محقق می نماید و انسان با اختیار خود متمسک به عوامل سعادت می شود، ولی عامل شقاوت هر کسی، خود فرد است.

خداوند کسی را مجبور به ضلالت نمی کند چون گمراه کردن قبیح است و فعل قبیح از پروردگار صادر نمی شود. به عبارت دیگر اگر پروردگار عبدی که مختار نیست، گمراه کند و بعد به او امر و نهی کند ـ به طور مثال ربا و دروغ و... را مرتکب نشود ـ این یک تضاد است و کاری قبیح است چون امر و نهی در زمانی که اجبار باشد، معنایی ندارد. ولی اگر کسی با انتخاب خود، شقاوت را انتخاب کند، مستحق کیفر است و در قیامت دچار حسرت و اندوه می شود. در قرآن در شرح حال این افراد می فرماید:﴿يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللَّهِ وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرين [5] ؛ دريغ و افسوس بر اهمال كارى و تقصيرى كه دربارۀ خدا كردم، و بى ترديد [نسبت به احكام الهى و آيات ربّانى ] از مسخره كنندگان بودم.

«فَرَّطْتُ» یعنی کوتاه آمدن، تقصیر داشتن، کسی که به امر و نهی خداوند توجه نمی کند. «جَنْبِ اللَّهِ» یعنی حقوق خداوند که همان حلال و حرام است که در تأویل «جَنْبِ اللَّهِ»، ائمه (ع) فرموده اند: منظور در یک بطن و تأویل آیه، حضرت امیرالمؤمنین (ع) است یعنی درباره ی حق امامت، امر و نهی حضرت علی (ع) و حق خلافتشان بسیار مقصر بودم. دربارۀ این تاویل روایتی بسیار زیبا است که انسان را اندوهگین می کند ولی این امور اتفاق افتاده است. این روایت در جلد چهارم تفسیر نورالثقلین، حدیث چهل و یکم  آمده است[6] که حضرت امیرالمؤمنین (ع) می فرماید:

 «فانا الذكر الذي عنه ضل ، و السبيل الذي عنه مال، و الايمان الذي به كفر، و القرآن الذي إياه هجر، و الدين الذي به كذب، و الصراط الذي عنه نكب[7]؛ من همان ذکرم که از آن گمراه شدند و راهی هستم که از آن منحرف شدند و ایمانی هستم که به آن کفر ورزیده شد. من قرآنی هستم که متروک ماند و دینی هستم که مورد تکذیب واقع شد. کلمۀ  «ذکر» در بسیاری از آیات و روایات به معنای علم و حکمت است. در این حدیث به معنای این است که «متذکر این حقایق نمی شوند». حضرت علی (ع) در قسمتی از خطبۀ شقشقیه می فرماید: «يَنْحَدِرُ عَنِّى السَّيْلُ»[8]، سيل دانش از وجودم همچون سيل سرازير مى شود. یعنی تمام ارزش ها و کمالات برای تربیت انسان از افق وجود حضرت علی (ع) دائم بر افراد سراریز می شود ولی به گفتۀ خود حضرت (ع) این منبع علم و معرفت فراموش شده است. در بین تمام انسان های کرۀ زمین به جز شیعیان، علم و امامت و خلافت حضرت (ع) به فراموشی سپرده شده است که این بزرگترین جنایت بعد از رحلت پیامبر (ص) است.

عدم ظلم خداوند به مخلوقات

نتیجۀ تمام مباحث گذشته - از اول آیۀ بیست و شش تا این جا -  این است که خدای رحمان و حکیم در قرآن ظلم را از خود دفع کرده و به بندگان هشدار داده است که متوجه شوند که خداوند ظالم نیست و به اندازۀ یک ارزن و کمتر از آن به کسی ظلم نمی کند و نیز کسی را مجبور به قبول هدایت و یا ضلالت نمی کند. خداوندی که از زشتی و معصیت بیزار است و به بندگان خود می گوید: ﴿وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْر[9]، شایسته نیست کسی را از ابتدا گمراه کند.

عدم ظلم خداوند بر بندگان در آیات قرآن

﴿إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّة وَ إِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَ يُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظيماً [10]؛ به يقين خدا به اندازه وزن ذرّه اى [به احدى ] ستم نمى كند، و اگر [هم وزن آن ذرّه ] كار نيكى باشد، آن را دو چندان مى كند، و از نزد خود پاداشى بزرگ مى دهد. انسانی که با انتخاب و اختیار خود، و همچنین با به کار بردن نعمت عقل، هدایت را قبول کرده، مستحق پاداش عظیم است.

﴿إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُون[11] ؛ يقيناً خدا هيچ ستمى به مردم روا نمى دارد، ولى مردم [با روى گردانى از حق ] بر خود ستم مى ورزند. کلمۀ «شیء»، کلمۀ نکره ای است که مصداق آن هر چیزی می تواند باشد.

﴿فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُون [12]؛ در حقّ هيچ مؤمنى رعايتِ [پيوندِ] خويشاوندى و پيمانى را نمى كنند؛ و آنان هستند كه متجاوزند. به عبارت دیگر خداوند می فرماید به کسی ظلم نمی کند و اگر ظلمی واقع شود، از جانب خودشان است.

﴿ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْديكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبيد[13]؛ اين به سبب گناهانى است كه مرتكب شده اند و گرنه خدا نسبت به بندگانش [حتى به كمترين چيزى از ستم ] ستمكار نيست . اگر در دنیا به انسان، بلا و رنج واقع می شود که جنبۀ کیفر دارد، محصول کارکرد انسان است. بلاهایی که انبیا الهی در مسیر تبلیغ خود آن را متحمل می شوند، باعث پاداش و ترفیع درجه آن ها می شود.

برخی از عوامل گمراهی در آیات قرآن

با توجه به آیات قبل، اثبات شد که خداوند ظلمی به بندگان خود نمی کند. گمراه کردن انسان، نوعی ظلم است. حضرت صادق (ع) در تاؤیل این آیه می فرماید:﴿مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَميعا[14] هركس گمراهى را هدايت كند، ثوابش مانند اين است كه تمام بنى آدم را هدايت كرده و در مقابل هركس انسانى را گمراه نمايد، گويى تمام انسان ها را گمراه كرده است![15]

بعد از این که از طریق آیات اثبات شد که خداوند ظلمی به بندگان خود نمی کند؛ از طریق چند آیه به برخی از عوامل گمراه کنندۀ انسان می پردازیم.

﴿أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَني آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبين * وَ أَنِ اعْبُدُوني هذا صِراطٌ مُسْتَقيم * وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثيراً أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُون [16]؛ اى فرزندان آدم! آيا به شما سفارش نكردم كه شيطان را مپرستيد كه او بى ترديد دشمن آشكارى براى شماست؟ و سفارش نكردم كه مرا بپرستيد چون اين راهى است مستقيم. و همانا شيطان گروه بسيارى از شما را گمراه كرد، آيا تعقّل نمى كرديد [كه پيروانش به چه سرنوشت شومى دچار شدند؟].

بعضی افراد این آیه را - «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ» - به اشتباه به صورت استفهام انکاری معنا کرده اند که ترجمۀ آن به این صورت می شود: «آیا از شما پیمان نگرفتیم؟!». با توجه به این ترجمه، این سؤال پیش می آید که خداوند در کجا از انسان پیمان گرفته است. جوابی که برای قانع کردن به این سؤال می دهند این است که در عالم ذر از انسان پیمان گرفته شده است. با دقت بیشتر در می یابیم که این ترجمه اشتباه است و معنای درست آیه این است که اگر کلمۀ «عهد» با «إلی» بیاید، به معنای سفارش کردن و موعظه کردن است و معنای «پیمان گرفتن» برای این کلمه درست نیست.

پس این آیه بیان می کند یکی از عوامل گمراه کنندۀ انسان، شیطان است.

﴿وَ أَضَلَ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدى [17]؛ فرعون قومش را گمراه كرد و راهنمايى ننمود.

﴿قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِي [18]؛ [خدا] گفت: اى موسى! ما به راستى قوم تو را پس از آمدن تو امتحان كرديم و سامرى آنان را گمراه كرد.

پس از این آیات نتیجه می گیریم که خداوند کسی را گمراه نمی کند و اگر کسی را به حال خود رها می کند، بعد از فاسق شدن و خارج شدن از انسانیت است، نه این که از ابتدا کسی را به حال خود رها کند. و کسی که انسان را به گمراهی می کشاند از جمله شیطان و فرعون و سامری و ... هستند که می توانند مصداق های دیگری داشته باشند.

 



[1]. بقره (2) : 26.

[2]. هود (11) : 105.

[3]. هود (11) : 108.

[4]. هود (11) : 106.

[5]. زمر (39) : 56.

[6]. مؤلف: «این تفسیر، تفسیری مأثور است یعنی با روایت اهل بیت: توضیح داده شده است که مرحوم علامه طباطبایی مقدمه ‎ای بر این تفسیر دارند که از آن به نیکی و خیر یاد کرده اند.»

[7]. تفسیر نورالثقلین: 4/12؛ کافی: 15/81.

[8]. نهج البلاغه، خطبه 3، ص 58.

[9]. زمر (39) : 7.

[10]. نساء (4) : 40.

[11]. یونس (10) : 44.

[12]. توبه (9) : 70؛ روم (30) : 9.

[13]. آل عمران (3) : 182؛ أنفال (8) : 51.

[14]. مائده (5) : 32.

[15]. کافی: 3/535؛ بحارالأنوار: 2/16؛ «عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن خالد، عن عثمان بن عيسى، عن سماعة: عن أبي عبد الله عليه السلام، قال: قلت له: قول الله عز و جل: من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا و من أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا؟قال : من أخرجها من ضلال إلى هدى فكأنما أحياها، و من أخرجها من هدى إلى ضلال فقد قتلها».

[16]. یس (36) : 62-60.

[17]. طه (20) : 79.

[18]. طه (20) : 85.


منبع : پایگاه عرفان
  2658
  1
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

آخرین مطالب

      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و یکم (درس 17 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصتم (درس 16 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هفتم (درس 13 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و ششم (درس 12 سال 93)

بیشترین بازدید این مجموعه

      تفسیر قرآن ـ جلسه اول
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و چهل ششم (درس 1 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و چهل هفتم (درس 2 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و دوم (درس 8 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و هشتم (درس 14 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصتم (درس 16 سال 93)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و دوم (درس 18 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و سوم (درس 19 سال 94)
      درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و شصت و چهارم (درس 20 سال 94)
      جلسه یکصد و شصت و پنجم (درس 21 سال 94)

 
نظرات کاربر
سمندري
با سلام و احترام در سايت دارالعرفان در بخش [درس تفسیر قرآن - جلسه یکصد و پنجاه و نهم (درس 15 سال 93)] اومده: پس از این آیات نتیجه می­گیریم که خداوند کسی را گمراه نمی­کند و اگر کسی را به حال خود رها می­کند، بعد از فاسق شدن و خارج شدن از انسانیت است، نه این که از ابتدا کسی را به حال خود رها کند. و کسی که انسان را به گمراهی می­کشاند از جمله شیطان و فرعون و سامری و ... هستند که می­توانند مصداق­های دیگری داشته باشند. سؤال: خب  نميشه كه بگيم خدا رها ميكنه يا رها كرده، مگه همون بد ها توان اينو دارن كه جون انسان بگيرن فرضا بگيم بله كيتونن خب انسان بد ، جون انسان بد رو هم بگيره كه بازم خدا آفريدگار هردوتاشونه، پس رها كردن انسان ( واگذاشتن انسان به حال خودش از سوي خدا) يعني چي؟ خيلي از آدم ها هستن كه خودشون، سدّ راه امام زمانند، و البته آدم هاي خوب هم هستند اما طبق قرآن كم هستند اون افرادي كه دنباله راه ايشون هستند. نميفهمم كه خدا گمراه ميكنه يعني چي؟ آخه فاسق، فاسقه، گمراه كردن نداره كه خدا بياد فاسقش كنه، اصلا از مطلق خوبي ها محال هست كه اين كار ( يضل به الا الفاسقين) سر بزنه، درست فهميدم اين بخش پاياني رو كه بهتون گفتم؟؟ سپاس
پاسخ
0     0
5 شهريور 1396 ساعت 12:16 صبح
پر بازدید ترین مطالب سال
پر بازدید ترین مطالب ماه
پر بازدید ترین مطالب روز