Azəri
Friday 19th of April 2019
  602
  0
  0

QUR᾽ANIN ZAHİRİ MƏ᾽NALARININ HÖCCƏT OLMASINI İSBAT EDƏN DƏLİLLƏR

QUR᾽ANIN ZAHİRİ MƏ᾽NALARININ HÖCCƏT OLMASINI İSBAT EDƏN DƏLİLLƏR

Ərəb dili ilə tanışlığı olan hər bir şəxs ayələrin zahiri mə᾽nalarını asanlıqla başa düşür və bir çox şəriət məsələlərinin icrasında onlara istinad edir.

Ayələrin zahiri mə᾽nalarına istinad etmək, Qur᾽an elmləri terminologiyasında «Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının höccəti» adlanır. Bu səbəbdən də bir çox şər᾽i məsələlərin həyata keçirilməsində və irəli sürülən nəzəriyyələrin isbatında onlara istinad olunur. Çünki Qur᾽anın zahiri mə᾽nası ümumi kütlə tərəfindən istinad olunası ən mö᾽təbər mənbə və sənəd hesab olunur.

Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının höccət olmasına dair irəli sürülmüş nəzəriyyəni sübuta yetirəcək kifayət qədər hədislər vardır və burada diqqətinizi onlardan bir neçəsinə cəlb etmək istəyirik.

1. QUR᾽AN ÜMUMBƏŞƏRİ KİTABDIR

Mə᾽lum olduğu kimi, Peyğəmbər (s) ünsiyyətdə olduğu şəxsiyyətlərlə xüsusi davranış və ya danışıq tərzi seçməmişdir.

Qəbiləsinin bir üzvü kimi, o da başqalarının danışdığı kimi danışır və onlarla adət halını almış bir tərzdə rəftar edərdi.

Bu da hamıya mə᾽lumdur ki, Qur᾽an nazil olduqdan sonra belə, onun nazil olmuş ayələrini çox sadə, ərəb qəbilələrinin adət etdiyi bir tərzdə bəyan edər, həmçinin Qur᾽anın qadağan etdiyi və ya icra olunması vacib olan məsələləri onlara iqrar edərdi.

Qur᾽ani-Kərimin bir çox ayələrində bu məsələyə dəfələrlə işarə olunmuşdur.

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا

«Onlar Qur᾽an barəsində düşünməzlərmi? Yoxsa ürəklərinə kilid vurulmuşdur?» (Məhəmməd-24).

وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِن كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

«Biz bu Qur᾽anda insanlar üçün hər cür məsəl çəkdik ki, bəlkə öyüd-nəsihət qəbul etsinlər.» (Zumər-27).

وَإِنَّهُ لَتَنزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُّبِينٍ

«Şübhəsiz ki, bu [Qur᾽an] aləmlərin Rəbbi tərəfindən nazil edilmişdir!* Onu Cəbrail [Ruhuləmin] endirdi.* [Günahkarları Allahın əzabı ilə] qorxudan peyğəmbərlərdən olasan deyə, sənin qəlbinə [nazil etdi]* özü də açıq-aydın ərəb dilində.» (Şuəra 192-195).

هَـذَا بَيَانٌ لِّلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِّلْمُتَّقِينَ

«Bu, [belə əhvalatlar] insanlardan [xalqdan] ötrü [olub keçənlərə dair] bir xəbər, müttəqilərdən ötrü isə doğru yola göstəriş və nəsihətdir.» (Ali-İmran-138).

فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

«Biz Qur᾽anı [ümmətin üçün] ancaq sənin dilinlə asanlaşdırdıq. Bəlkə, anlayıb öyüd-nəsihət qəbul etsinlər.» (Casiyə-58).

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ

«And olsun ki, Biz Qur᾽anı [ondan] ibrət almaq, öyüd-nəsihət qəbul etmək üçün belə asanlaşdırdıq. Amma hanı ibrət alan, öyüd-nəsihət qəbul edən?!» (Qəmər-17).

أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا

«Onlar Qur᾽an barəsində [onun Allah kəlamı olması haqqında] düşünməzlərmi? Əgər o, Allahdan qeyrisi tərəfindən olsaydı, əlbəttə ondan çoxlu ziddiyyət [ixtilaf, uyğunsuzluq] tapardılar.» (Nisa-82).

2. QUR᾽AN PEYĞƏMBƏRLİYİ SÜBUTA YETİRƏCƏK DƏLİLDİR

Qur᾽an həzrət Məhəmmədin (s) peyğəmbərliyinin həqqaniyyətini sübuta yetirmək üçün nazil olmuşdur. Nazil olduğu ilk gündən öz müxaliflərini mübarizə meydanına çağırmış və onlara Qur᾽anın surələrinə oxşar heç olmasa bir surəni gətirmələrini təklif etmişdir.

Peyğəmbərin (s), müşriklərlə mübarizə meydanına çıxması Qur᾽anın ilahi mö᾽cüzə olduğunu bir daha sübuta yetirir. Buradan belə mə᾽lum olur ki, ərəblər Qur᾽anı asanlıqla başa düşüb və onun zahiri mə᾽nalarını olduğu kimi dərk edə bilirmişlər. Çünki əgər Qur᾽an ayələrinin başa düşülməsi çətin və müəmmalı olsaydı, əvvəla nə müşriklər mübarizə meydanına çağırılar, nə də onun ilahi mö᾽cüzə olduğu isbat olunardı. Və belə olduğu bir halda insanların haqq-ədalətə, imana də᾽vət olunmaları heç bir mə᾽na kəsb etməzdi.

3. QUR᾽AN, MÜSƏLMANLARIN MÜRACİƏT ETDİKLƏRİ ƏN BÖYÜK VƏ ƏN MÖ᾽TƏBƏR MƏNBƏDİR

Nəql olunmuş bir çox rəvayətlərdə müsəlmanların Peyğəmbərin (s) tövsiyə etdiyi «Səqələyn»ə (Qur᾽an və Peyğəmbərin (s) Əhli-beytinə) müraciət etmələri və bütün işlərini onlarla tətbiq etmələrinə tə᾽kid olunmuşdur. Bu isə Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının asanlıqla başa düşülməsini və həyata keçirilməsinin vacibliyini bir daha sübuta yetirir.

4. QUR᾽AN RƏVAYƏTLƏRİN MƏHƏK DAŞIDIR

Bir çox mütəvatir rəvayətlərdən bizə mə᾽lum oldu ki, nəql olunmuş rəvayətlər Qur᾽anla tətbiq olunmalı və bununla da onun mö᾽təbər olub-olmaması aşkara çıxarılmalıdır. Daha dəqiq desək, Qur᾽anla müvafiq olan rəvayətlər qəbul olunmalı, digər rəvayətlər isə kənara qoyularaq istinad olunmamalıdır.

Nəql olunmuş yüzlərlə mütəvatir rəvayət Qur᾽anın zahiri mə᾽nasının dəlil olmasını açıq-aşkar isbat edir. Çünki anlamı bir o qədər də asan və heç bir e᾽tibarı olmayan hər hansı bir mətnlə rəvayətləri tətbiq etmək düzgün olmazdı.

5. İMAMLAR QUR᾽ANIN ZAHİRİ MƏ᾽NALARINA İSTİNAD ETMİŞLƏR

1. Zürarə, İmam Sadiq (ə)-dan soruşur: Belə bir qənaətə necə gəlmisiniz ki, dəstəmaz alarkən məsh başın bütün hissəsinə deyil, yalnız bir hissəsinə çəkilməlidir? İmam (ə) sualın cavabında buyurur: Dəstəmaz ayəsində «Birüusikum» kəlməsində ön şəkilçi kimi işlənmiş «Ba» hərfindən. Bu halda ayənin zahiri mə᾽nasından belə bir qənaətə gəlirik ki, məshi başın hər tərəfinə deyil, yalnız bir hissəsinə çəkmək lazımdır.

2. Günlərin bir günündə bir nəfər İmam Sadiq (ə)-dan soruşur: “Adətən çox istirahət edirəm. Və istirahət etdiyim zaman qonşu həyətdən haram edilmiş musiqi sədası eşidilir. Halbuki, məqsədim həmin musiqiyə qulaq asmaq deyil, yalnız istirahət etməkdir. Bu haqda nə deyə bilərsiniz?” İmam (ə) buyurur: Qur᾽anın bu ayəsini nəzərə alaraq

إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولـئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً

«Çünki qulaq, göz və ürək – bunların hamısı [sahibinin etdiyi əməl, dediyi söz barəsində] - sorğu-sual olunacaqdır.» (İsra-36) sənin gördüyün bu işin haram olduğuna istinad etmək olar.

3. İmam Sadiq (ə) oğlu İsmayıla deyir: Mö᾽minlərdən bir neçəsi sənin yanında şəhadət verərlərsə, o zaman onların şəhadətini qəbul et. Çünki Allah-taala Qur᾽ani-Kərimdə bu haqda buyurur:

يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ

«Allaha da inanır, mö᾽minlərə də.» (Tövbə-61).

5. İmam Sadiq (ə), üç dəfə təlaq verilmiş və artıq ərinin onun üçün haram olduğu qadınlar haqda buyurur: Əgər həmin qadın başqa birisi ilə evlənib və sonra boşanarsa, yenidən əvvəlki əri ilə evlənə bilər. Allah-taala Qur᾽ani-Kərimdə bu haqda buyurur:

حَتَّىَ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ

«Ayrı bir kişi ilə nikah etməyincə...»

6. İmam Sadiq (ə) buyurur: Üç dəfə təlaq verilmiş qadın, başqa birisi ilə müvəqqəti evlənərsə (siğə edilərsə), əvvəlki ərinə halal olmaz. Allah-taala bu haqda buyurur:

طَلَّقَهَا فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يَتَرَاجَعَا

«Əgər sonrakı əri həmin qadını boşasa, əvvəlki ərlə ailə qurmağın eybi yoxdur.»

Ayələrin zahiri mə᾽nasından belə mə᾽lum olur ki, üç dəfə təlaq verilmiş bir qadın öz əri ilə yalnız o zaman yenidən evlənə bilər ki, bir başqasına ərə getmiş və ondan boşanmış olsun. Müvəqqəti evlənmədə isə təlaq olmadığı üçün qadının birinci əri ilə evlənməsinə icazə verilmir.

7. Dırnağı düşmüş bir şəxs, İmam Sadiq (ə)-dan dəstəmaz alarkən necə məsh çəkəcəyini soruşur. İmam (ə) sualın cavabında buyurur: “Soruşduğun bu sualın cavabı Qur᾽anda açıq-aşkar bəyan edilmişdir:

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

O [öz dini üçün] sizi seçdi və dində sizin üçün heç bir çətinlik yeri qoymadı.»

Sonra sözünə davam edərək buyurdu: Dəstəmaz alarkən yaranın üzərinə bağladığın tənzifin üzərindən də məsh çəkə bilərsən.

8. İmam Sadiq (ə)-dan bə᾽zi qadınlarla evlənmək barəsində soruşduqda buyurur: Allah-taala onlarla evlənməyi sizlərə halal etmişdir. Qur᾽ani-Kərimdə bu haqda deyilir:

وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَاء ذَلِكُمْ،

9. Əti halal olan bə᾽zi heyvanlar haqda isə bu ayəyə istinad etmişdir.

قُل لاَّ أَجِدُ فِي مَا أُوْحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ

«[Ya Rəsulum!] De ki: Mənə gələn vəhylər içərisində murdar olduqları üçün ölü heyvan, axar qan, donuz əti və ya Allahdan başqasının adı ilə [Bismillah deyilmədən] kəsilmiş heyvanlar istisna olmaqla, hər hansı bir kəsin yediyi yeməklər içərisində haram buyurulan bir şey görmürəm...» (Ən᾽am-145).

10. İmam Sadiq (ə)-dan kölə və kənizlərin, sahiblərinin icazəsi olmadan evlənmələri haqda soruşduqda, bu ayəyə istinad edir:

عَبْدًا مَّمْلُوكًا لاَّ يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ

QUR᾽ANIN ZAHİRİ MƏ᾽NALARININ HÖCCƏT OLMADIĞINI İSBAT EDƏN DƏLİLLƏR

Bir qədər əvvəl Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının höccət olduğuna dəlalət edən dəlil və sübutlara işarə etdik. Lakin, hədis alimlərinin bir qismi bunun tam əksinə olaraq yeni bir nəzəriyyə irəli sürərək, Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının höccət olmadığını iddia edirlər. Onların fikrincə Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarında, həmişə heç də nəzərdə tutulan şeyləri dərk etmək olmur. Onlar da öz nəzəriyyələrini sübuta yetirmək üçün bir neçə dəlilə istinad edirlər.

1. QUR᾽ANIN DƏRK OLUNMASI MÜƏYYƏN İxTİSASMI TƏLƏB EDİR?

Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının höccət olmadığını iddia edənlər deyirlər: Qur᾽anın həqiqi mə᾽nalarını dərk etmək heç də hamıya müyəssər deyildir. Onu yalnız Qur᾽an elmləri ilə yaxından tanış olan bə᾽zi mütəxəssislər dərk edə bilər. Və dediklərini sübuta yetirmək üçün bu məzmunda nəql olunmuş bir neçə rəvayətə istinad edirlər.

1. Şueyb ibni Ənəs, İmam Sadiq (ə)-dan nəql etdiyi mursəl* rəvayətdə deyir: İmam Sadiq (ə), Əbu Hənifəyə deyir: İran camaatının fiqhi suallarına sənmi cavab verirsən?

Dedi: Bəli.

Buyurdu: Nəyə istinad edərək fətva verirsən?

Dedi: Allahın Kitabına (Qur᾽ana) və Peyğəmbərin (s) sünnəsinə.

Buyurdu: Əbu Hənifə! Allahın Kitabını lazımınca dərk edə bilirsənmi? Nasix və lənsux ayələrini tanıyırsanmı?

Dedi: Bəli.

Buyurdu: Belə bir böyük elmə yiyələndiyini iddia etdiyin üçün vay halına! Məgər bilmirsənmi ki, bu elmlərə yalnız Peyğəmbərin (s) Əhli-beyti və müəyyən şəxslər yiyələnirlər?! Ey Əbu Hənifə! Bil ki, Allah-taala Qur᾽anda sənin biləcəyin bir şey nazil etməmişdir və orada sənə bir hərf də olsun irs qoymamışdır.

2. Zeyd nəql etdiyi rəvayətdə deyir: İmam Sadiq (ə), Qətadədən soruşur: Bəsrənin fəqihliyini öz üzərinə sənmi götürmüsən?

Dedi: Belə təsəvvür edirlər.

İmam Sadiq (ə) buyurdu: Düzdürmü ki, Qur᾽anı təfsir edirsən?

Dedi: Bəli.

İmam (ə) buyurdu: Ey Qətadə! Əgər Qur᾽anı öz rə᾽yinlə təfsir edirsənsə bil ki, həm özünü, həm də başqalarını uçuruma yönəltmiş olursan. Yox əgər başqalarının rə᾽yi ilə təfsir etmiş olsan, yenə də həm özünü, həm də başqalarını uçuruma yönəltmiş olarsan. Bil ki, Qur᾽anı yalnız o kəslər təfsir və dərk edə bilər ki, onların haqqında Qur᾽anda xitab və ya söhbət açılmış olsun.

Cavab: Nəql olunmuş birinci rəvayətdə yalnız Qur᾽anın zahiri mə᾽naları deyil, həm də batini mə᾽naları («Nasix» və «Mənsux» ayələri) ilə tanışlıq və həmçinin bu kimi məsələlər nəzərdə tutulur. Belə ki, İmam (ə), Əbu Hənifədən «Nasix» və «Mənsux» barəsində soruşur. Bu isə bir şəxsin Qur᾽anın batini mə᾽nalarına yiyələnib-yiyələnməməsinə dəlalət edir. Bütün bunları nəzərə alaraq, İmam Sadiq (ə) belə bir məs᾽uliyyətli vəzifəyə tə᾽yin olunmuş bir şəxsi — Əbu Hənifəni, Qur᾽an elmlərinə daxil olan bu kimi məsələlərə agah olmadığı üçün danlamaq qərarına gəlir.

İkinci rəvayətdə isə biz, İmam Sadiq (ə)-ın Qətadədən təfsir etməsi haqda soruşduğunun şahidi oluruq. Qur᾽an təfsir olunduqda isə bir çoxlarına mə᾽lum olmayan dərin mə᾽na və məfhumlar üzə çıxarılır. Bu isə olduqca mühüm və məs᾽uliyyət tələb edən bir işdir. Belə bir dərin elmə yiyələnmək isə heç də hamıya müyəssər olmur. Demək, rəvayətlərdən məqsəd Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının dərk olunması deyil, onun dərin [batini] mə᾽nalarına yol tapılmasıdır.

Əvvəlki fəsldə nəql olunan mö᾽təbər rəvayətlər, dediklərimizi bir daha təsdiq edir. Belə ki, bu rəvayətlərdən bizə mə᾽lum olur ki, Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının dərk olunması heç də təsadüfü şəxslərə aid deyildir.

Birinci rəvayətdə, İmam Sadiq (ə)-ın Əbu Hənifəyə «Orada [Qur᾽anda] sənə bir hərf də olsun irs qoyulmamışdır» deməsi, bir daha bu mətləbi sübuta yetirir ki, Allah-taala yalnız öz peyğəmbərlərini Qur᾽anın varisləri qərar vermişdir. Fatir surəsinin 32-ci ayəsində bu haqda deyilir:

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا

«Sonra kitabı bəndələrimizdən seçdiklərimizə miras qoyduq.»

Bu səbəbdən də Qur᾽an ayələrini tam şəkildə dərk edib, kimsəyə açıqlamaq, sirlərinə agah olmaq Peyğəmbər, övliya və onların sadiq davamçılarından savayı kimsəyə nəsib olmayıb. Bütün bunları nəzərə alaraq, İmam Sadiq (ə)-ın Əbu Hənifəyə etdiyi xəbərdarlığı heç də belə qəbul etmək olmaz ki, o hətta «Qul hu vəllahu əhəd» (De ki, Allah birdir) kimi sadə ayələri belə başa düşməmişdir.

2. QUR᾽AN ŞƏXSİ RƏ᾽Y ƏSASINDA TƏFSİR OLUNMAMALIDIR

Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarının höccət olmadığını iddia edən şəxslər deyirlər: Qur᾽anın zahiri mə᾽nasına istinad edərək ayələri təfsir etmək, şəxsi rə᾽y və nəzər əsasında təfsir etmək deməkdir. Halbuki, bir çox mütəvatir rəvayətlərdə Qur᾽anın şəxsi rə᾽y əsasında təfsir edilməsi qətiyyətlə qadağan olunmuşdur.

Cavab: Bir qədər əvvəl qeyd etdik ki, təfsir dedikdə, ayələrin həqiqi mə᾽nalarının üzə çıxarılması və ayələrin anlamında mövcud olan çətin ifadə və müəmmaların hamısının başa düşüləcək bir tərzdə izah olunması nəzərdə tutulur. Çünki ayələrin zahiri mə᾽nalarında heç bir anlaşılmazlıq nəzərə çarpmır.

Ayələrin zahiri mə᾽nası təfsir adlandırılsa belə, biz onu şəxsi rə᾽y və nəzər əsasında yazılmış təfsir kimi qəbul etməməliyik. Belə bir təfsir və onun məfhumu, ümumi kütlənin anlayacağı və dərk edə biləcəyi təfsirdir.

Məsələn, əgər Nəhcül-bəlağədə Əli (ə)-ın oxuduğu dərin mə᾽nalı xütbələrdən birini çox sadə ifadələrlə tərcümə edəriksə, biz onu ümumi kütlənin başa düşə biləcəyi tərzdə bəyan etmiş oluruq. Və belə bir təfsiri biz şəxsi rə᾽y əsasında olunmuş təfsir adlandırmamalıyıq. Bu səbəbdən də İmam Sadiq (ə) həmin mətləbə toxunaraq buyurur: Camaat mütəşabih ayələrin batini və həqiqi mə᾽nalarını dərk edə bilməyib, özlərini böyük çətinliyə düçar etmişlər. Onlar ayələrin batini mə᾽nalarına yol tapmadıqda, onu istədikləri kimi təfsir etmiş və özlərini ilahi övliyalardan ehtiyacsız güman etmişlər. Buna görə də, ayələrin həqiqi mə᾽nalarını soruşmağı belə özlərinə rəva bilməmişlər.

Qur᾽anın şəxsi rə᾽y və nəzər əsasında təfsir olunmasının İmam Sadiq (ə)-ın nöqteyi-nəzərindən haram buyurulduğu nəql olunmuş rəvayətlərdən bir daha bizə bəlli oldu. Qur᾽anın təfsirini öz öhdəsinə götürmüş şəxs, ilk növbədə Peyğəmbərin (s) tövsiyələrinə əməl edərək Əhli-beytə (ə) müraciət etməli və onların buyurduqlarından ilham almalıdır. Onlar bəşəriyyətin ilham və hidayət mənbəyi olduqları bir halda, kimsə Qur᾽anın zahiri mə᾽naları ilə qənaətlənərək şəxsi rə᾽y və nəzər əsasında ilahi qanunlara dair hökm və fətva sadir etməməlidir.

Əgər hər hansı bir müfti (fiqh alimi, dini rəhbər) və ya müfəssir, imamların Qur᾽an ayələrinə verdikləri izahatları, əlavə və istisna qanunları nəzərə almadan ayələrin zahiri mə᾽nalarına və ümumi qanunlara istinad edərsə, Qur᾽anı özünün şəxsi rə᾽yi əsasında təfsir etmiş olur. Halbuki, nəql olunmuş bir çox rəvayətlərdə Qur᾽anın şəxsi rə᾽y əsasında təfsir olunması qətiyyətlə pislənmiş və belə üsulun ilahi qanunlara zidd olduğu bildirilmişdir.

Qeyd etdiklərimizdən belə mə᾽lum olur ki, Əhli-beytin (ə) Qur᾽anın təfsirinə dair verdikləri izahatları nəzərə alaraq, yenidən onun zahiri mə᾽nalarına istinad etməyi nəinki şəxsi rə᾽y əsasında olunmuş təfsir, hətta adi bir təfsir adlandırmaq belə olmaz.

Bütün bunları nəzərə alaraq qeyd etmək lazımdır ki, Qur᾽anın zahiri mə᾽nasına istinad olunmasının düzgünlüyünə dəlalət edəcək bir çox rəvayət nəql olunmuşdur.

Bu iki qrup rəvayətlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, Qur᾽anın şəxsi rə᾽y ilə təfsir olunması, onun kəlmələrinin zahiri mə᾽nalarına əməl etmək deyil; onlardan birincisi (şəxsi rə᾽ylə təfsir) haram, ikincisi isə düzgün və təqdirə layiqdir.

3. QUR᾽ANIN DƏRİN MƏ᾽NA DAŞIYAN AYƏLƏRİ

Qur᾽anın höccət olmadığını iddia edənlərin bir qismi istinad etdikləri üçüncü dəlildə deyirlər: Qur᾽anın geniş mətləbi əhatə edən bir çox ayələri dərin mə᾽nalar daşıdıqları üçün hamı onu heç də asanlıqla başa düşmür.

Qədim dövrlərdə tə᾽lif olunmuş bir çox alimlərin əsərlərini nəzərdən keçirdikdə, belə mətləbin böyük kütlə tərəfindən dərk olunmadığının şahidi oluruq. Onları dərk edə biləcək şəxslər yalnız bu sahədə təcrübəsi olan mütəxəssis və təhqiqatçılardır. Bəşər tərəfindən yazılmış bu kitablar asanlıqla dərk olunmayandan sonra, ilahi kəlam olan, keçmiş və gələcəkdən xəbər verən vəhy məcmuəsini dərk etmək təbii ki, asan olmayacaqdır.

Cavab: Qur᾽an keçmiş və gələcəyin dərin, batini elmlərini əhatə etmiş bə᾽zi ayələri yalnız Əhli-beyt tərəfindən dərk olunsa da, orada mövcud olan digər ayələrin zahiri mə᾽naları ərəb dili ilə tanışlığı olan hər bir şəxs tərəfindən dərk olunur. Və beləliklə, nəqli dəlilləri nəzərə almaqla ilahi hökm və göstərişlər lazımı qaydada icra olunur.

4. QUR᾽ANIN ZAHİRİ MƏ᾽NALARI NƏZƏRDƏ TUTULMurmu?

Deyirlər: Ümumi şəkildə bilirik ki, ümumiyyət və müəyyən xarakteri daşıyan Qur᾽anın bütün zahiri mə᾽naları nəzərdə tutulmur. Onlardan bir çoxu müəyyən maddələrlə məhdudlaşdırılmışdır. Eyni zamanda, zahiri mə᾽nalarda Qur᾽anın bə᾽zi ifadələrinin nəzərdə tutulmaması haqda ümumi mə᾽lumat əldə etdik. Lakin, bu kimi ifadə və cümlələr nəzərdə tutulmadığı üçün onlardan digər mə᾽nalar hasil olunur. Bunu da qeyd edək ki, bu kimi mə᾽nalar tam şəkildə müəyyənləşdirilməmişdir və bəlkə də Qur᾽anın digər ayələri ilə qarışaraq onları bir-birinə oxşatmışlar. Biz, Qur᾽anda istifadə olunan bu kimi ifadələr barəsində də ümumi mə᾽lumat əldə etdik, bu səbəbdən də Qur᾽anın bütün ifadə və ayələrinin zahiri mə᾽nalarına müraciət etməkdən çəkinməli və onlara istinad etməməliyik. Çünki onlar da nəzərdə tutulmayan cümlə və ifadələrdən ola bilər.

Cavab: İcmali elm yalnız o zaman Qur᾽an ayələrinin zahiri mə᾽nalarına əməl etməyə mane ola bilər ki, onun ayələrində heç bir araşdırma və təhqiqat aparılmamış olsun. Lakin, bir qədər yaxından diqqət yetirdikdə və zahiri mə᾽naları nəzərdə tutulmayan bə᾽zi ayələri araşdırdıqda mə᾽lum olur ki, elm və əql baxımından digər ayələrə də istinad və əməl olunmasına heç bir maneə yoxdur. Çünki belə olduqda əldə etdiyimiz icmali elm, yalnız Qur᾽anda istifadə olunan və zahiri mə᾽nası nəzərdə tutulmayan ifadələrə aid olacaqdır. Bə᾽zi ayələr araşdırılaraq onlarda bu xüsusiyyətlərin olması müəyyənləşdirilmişdir. Digər ayələrə isə belə bir ehtimal verilməmişdir və belə olduqda onların zahiri mə᾽nalarına istinad və əməl etmək düzgün olacaqdır.

Belə bir elmi təhlil “İcmali elmin təcziyə və təhlili” adlanır və biz onun vasitəsi ilə bütün hallarda əməl və istinad edəcəyimiz şeylərin düzgünlüyünü asanlıqla ayırd edəcəyik.

Hər yerdə olduğu kimi, nəql olunmuş rəvayətlərin mö᾽təbər olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün bu üsuldan (icmali elmdən) istifadə edir və beləliklə yetkin nəticəyə gəlirik.

Əgər icmali elmin bir tərəfini ləğv edib digər tərəfini saxlamaqla da həmin şeyə əməl etmək mümkün olmasaydı, onda yalnız Qur᾽anın deyil, hədis və rəvayətlərin də höccət olması qüvvədən düşərdi və onlara əməl etmək mümkün olmazdı. Onların zahiri mə᾽nalarına istinad və əməl edə bilməzdik. Çünki hədis və rəvayətlərin də ümumi və xüsusi mə᾽naları vardır ki, onların zahiri mə᾽nalarından ayrı bir şeydir. Müxaliflərin əqidəsinə görə, Qur᾽anın zahirinin höccət olmasını da qüvvədən bir növ icmali elm hədis və rəvayətlərdə də vardır və onların da zahirini qüvvədən salır.

Və əgər «icmali elmin təhlil» olunması bu xüsusiyyətə malik olmasa, terminologiyada «əsli-bəraət» adlanan, insanın üzərinə düşən vəzifələrin hansılarının icrasının vacib, hansılarının isə haram olduğuna dair qəti hökm sadir edə bilmərik. Çünki üzərinə şər᾽i vəzifə düşən hər bir insan nəyin ona vacib və nəyin haram olduğunu çox yaxşı bilir. Və icmali elm ilə vacib və haram olan bə᾽zi məsələlərə diqqət yetirdikdən sonra nə qədər mə᾽lumat əldə etmişsə, bir o qədər yetkin nəticəyə gələ bilər. Digər məsələlərdə isə halallıq hökmü verilir və buna terminologiyada «əsli-bəraət» deyilir.

Alimlərdən bir qismi bə᾽zi məsələlərdə «ehtiyata» üstünlük verirlər. Lakin, onların verdikləri bu kimi hökmlər «icmali elmə» və «əsli-bəraətə» deyil, müəyyən rəvayət və hədislərə əsaslanır. Bu barədə ətraflı mə᾽lumat əldə etmək istəyənlər «Əcvədul-təqrirat» adlı kitaba müraciət edə bilərlər.

5. MÜTƏŞABİH AYƏLƏRƏ ƏMƏL OLUNMAMALIDIR

Deyirlər: Mütəşabih adlanan bə᾽zi ayələrin zahiri mə᾽nalarına əməl etmək, Qur᾽anın özündə də yasaq edilmişdir. Belə ki, Ali-İmran surəsinin 7-ci ayəsində Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarına əməl edənlər haqda buyurulur:

مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ

«Onun bir hissəsi Qur᾽anın əslini, əsasını təşkil edən möhkəm [mə᾽nası aydın, hökmü bəlli], digər qismi isə mütəşabih [mə᾽naca bir-birinə oxşar, məğzi bəlli olmayan] ayələrdir. Ürəklərində əyrilik [şəkk-şübhə] olanlar fitnə-fəsad salmaq və istədikləri kimi mə᾽na vermək məqsədilə mütəşabih ayələrə uyarlar [tabe olarlar].»

Burada Allah-taalanın zahiri və ya başqa bir mə᾽na nəzərdə tutduğunu qətiyyətlə müəyyən edə bilmərik. Bu səbəbdən də ayələrin zahiri mə᾽naları mütəşabih adlanır. Onlara istinad və əməl etmək isə düzgün deyildir.

Cavab: «Təşabuh» – o ifadələrə deyilir ki, iki və ya daha çox mə᾽na daşımış olsun və eyni zamanda daşıdığı bütün mə᾽nalar həmin ifadələrlə eyni səviyyədə olsun. Belə ki, ifadə tələffüz olunduğu zaman daşıdığı mə᾽nalar dinləyicinin zehnində fikir ayrılığına səbəb olmamalıdır. Oxucu və ya dinləyici bu kimi ifadələrlə qarşılaşdığı zaman mə᾽nalardan hər hansı birini qəbul etməzdən əvvəl mətləbi bəyan edən şəxsin nəzərdə tutduğu şeyi diqqətlə araşdırmalı və yalnız onun nəyi nəzərdə tutduğunu müəyyən və mətləbi isbat edəcək dəlillər əldə etdikdən sonra qəbul etməlidir. Deməli, ifadələrin zahiri mə᾽nalarını biz heç də mütəşabih kimi qəbul etməməliyik. Çünki ifadələrin zahiri mə᾽naları hamıya mə᾽lum və bəllidir.

Əgər mütəşabih kəlməsinin bir neçə mə᾽nada işləndiyini və bu mə᾽naların heç birinin asanlıqla başa düşülmədiyini, habelə zahiri ifadələrə (kəlmələrə) mütəşabih deyildiyini fərz etsək belə, yenə də bizi cümlənin zahiri mə᾽nasına əməl etməyimizə mane ola bilməz. Çünki istər əql və düşüncəyə, istsərsə də ümumi kütlənin adət-ən᾽ənəsindən qaynaqlanan bu üsuldan hər zaman və hər yerdə istifadə olunur. Qur᾽anın zahiri mə᾽nalarına gəldikdə, biz yenə də həmin üsuldan istifadə etməliyik. Əldə olunan qəti dəlillər və sübutlar bizi ayənin zahiri mə᾽nasından başqa bir mə᾽naya istiqamətləndirdikdə isə, biz [istisna olaraq] artıq zahiri mə᾽nanı qəbul etməməliyik.

6. TƏHRİFİN, QUR᾽ANIN ZAHİRİ MƏ᾽NASININ HÖCCƏT OLMASINA GÖSTƏRDİYİ TƏ᾽SİR

Gətirdikləri son altıncı dəlildə deyilir: Qur᾽anın təhrif olunması, kəlmələrin zahiri mə᾽nalarının mütəşabih və mücməl olmasına (izah olunmalı) və bunun nəticəsində də öz e᾽tibarını itirməsinə səbəb olmuşdur.

Cavab: Bir qədər əvvəl Qur᾽anın təhrif olunmadığı, müxtəlif dəlil və sübutlarla isbat olundu. Onun təhrif olunduğunu fərz etsək belə, bu heç də onun öz e᾽tibarını itirməsinə səbəb olmur. Çünki nəql olunmuş bir çox rəvayətlərdən belə mə᾽lum olur ki, hər bir müsəlman bütün işlərini Qur᾽anla tətbiq etməli və onu ən başlıca me᾽yar kimi qəbul etməlidir. Qur᾽an hər bir müsəlmanın istinad və mə᾽nəvi qida aldığı ilham mənbəyidir.

Demək, Qur᾽an (fərz edək ki,) təhrif olunsa belə, yenə də ona müraciət olunmalıdır. Halbuki, onun ayələrində təhrifə yol verilməsi sadəcə olaraq mahal və qeyri-mümkündür.

Nəticə: Qeyd etdiklərimizdən belə bir nəticəyə gəlirik ki, Qur᾽anın zahiri mə᾽naları ən mö᾽təbər istinad mənbəyidir. Çünki Qur᾽an İslam dininin təməli, haqq və batilin, maddi və mə᾽nəvi dəyərlərin me᾽yar və məhək daşıdır. Onunla müxalif olan [qondarma] rəvayət və hədislər öz e᾽tibarını itirərək istinad olunmadan kənara qoyulmalıdır.

  602
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

latest article

      Pakistanda Şiə jurnalist oğurlandı daha bir Şiə isə Şəhid edildi
      Həzrət Əlinin (ə) son anlarında İmam Həsən (ə) və İmam Hüseynə (ə) vəsiyyəti
      Lütfən, Qədir-Xum xütbəsini tam şəkildə bəyan edin.
      Həzrət Zeynəbin (s) dəfn yeri hansı ölkədədir?
      Peyğəmbərə (s) görə salamın əhəmiyyəti nədir?
      Həzrət Müslim kim idi?
      Ayətullah Behcətin (rəhmətullahi əleyh) dediyi “bu əsrin qocaları da imam Zaman ...
      Nə üçün Peyğəmbərin(s) xəstə olduğu müddətdə İmam Əli (ə) hətta bir dəfə belə ...
      İmam Həsənin (ə) böyük olmasını nəzərə aldıqda, nə üçün İmamət İmam Hüseynin ...
      Quran mətnində istifadədə “innə” ilə “ənnə”, “məvəddət” və məhəbbət”, ...

 
user comment