Azəri
Monday 25th of March 2019
  682
  0
  0

OSMANIN ƏMISI HƏKƏM IBNI ƏBIL-ASIN OĞLANLARI-MƏRVAN VƏ HARIS

2-3-OSMANIN ƏMISI HƏKƏM IBNI ƏBIL-ASIN OĞLANLARI-MƏRVAN VƏ HARIS

Bilazəri yazır: Həkəm ibni Əbil-as cahiliyyət dövründə Pey ğəmbərin qonşusu idi və Islam dövründə o həzrətə verdiyi əzab-əziyyət daha çox artmışdı. Həkəm Mədinəyə Məkkənin fət hindən sonra gəlmişdi və həmin halda da düzgün dinə ma lik deyildi. Belə ki, bə`zən Peyğəmbərin arxasınca yol ge dir və onu yamsılayırdı. Peyğəmbər namaz qılanda onun arxa sın da dayanır və öz barmaqları ilə onu məsxərə edirdi. Nə ha yət bir gün Peyğəmbərin evində axtarış aparmağa başladı və həzrət onu tanıyıb əsa ilə qovdu və buyurdu: «Kim məni bu kərtənkələnin şərindən qurtarar?! (Sonra buyurdu:) O və onun övladları mənim yanımda olmamalıdırlar!» Bundan son ra onların hamısını Taif şəhərinə sürgün etdi. Peyğəmbər və fat etdikdən sonra Osman Əbu Bəkrdən xahiş etdi ki, onu Mə dinəyə gətirsin, amma Əbu Bəkr qəbul etməyib dedi: «Mən elə bir adam deyiləm ki, Peyğəmbər tərəfindən sürgün olu nanlara pənah verəm!« Ömər xilafətə çatan zaman Osman öz is təyini yenidən təkrarladı, o da Əbu Bəkrin sözünü dedi. Nəhayət özü xilafətə çatan zaman onu Mədinəyə gətirdi.»[1]

O, Mədinəyə paltarları cırılıb köhnəlmiş halda daxil ol du və o zaman qabağında bir keçini də gətirirdi. Camaatın ha mı sı ona baxırdı. O gəlib xəlifənin yanına daxil oldu. Çox çəkmədi ki, xəz jiletdə və fəxrli bir qəbada çölə çıx dı.[2]

Həmin günün axırında Osman müsəlmanların bazarında ver gi və sədəqə işlərinə baxan şəxsə dedi: «Bu işləri Hə kə mə tapşır.»[3] Sonra onu Qüzaə qəbiləsinin vergi və sədəqə lə rinin toplanmasına tə`yin etdi ki, onların miqdarı üç yüz min dirhəmə çatırdı. O qayıtdıqda, Osman həmin pulların hamısını onun özünə bağışladı[4] və dünyadan getdikdə, onun qəbrinin üzərində bir xeymə qurdu.[5]

Həkəmin oğlu Mərvan Osmanın qızı Ümmü Əbanı aldı. Onun digər bir oğlu Haris də Osmanın Ayişə adlı bir qı zı ilə evləndi. Peyğəmbər ¡ çoxlu hədislərdə Həkə mi[6] və onun övladlarını lə`nətləmiş, məzəmmət edərək buyur muş du: "Vay olsun mənim ümmətimə! Bunun (Həkəmin) sülbündə olanların əlin dən!"[7]

Həmçinin buyurmuşdu: "Allahın lə`nəti ona və onun sülbündən gə l ən kəslərə olsun! Yalnız onlardan az saylı mö`minlər istisnadır."

Yenə buyurmuşdur: "Hər vaxt Əbil-as övladları otuz nəfərə çat salar, Allahın dinini pusqu, Allah bəndələrini qul edər və Allah ma lını özlərinə sərf edərlər."

Yenə buyurmuşdur: "Mən yuxuda gördüm ki, Əbil-asın övladları mey mun şəklində mənim minbərimə dırmaşırlar!" Peyğəmbər ¡ bun dan sonra ömrünün axırına qədər gülərüz müşa hidə olun madı.[8]

Həmçinin Hakim Əbdür-Rəhman ibni Ovfun belə dediyini nəql edir: Elə bir körpə dünyaya gəlmirdi ki, onu Peyğəm bə rin yanına gətirməsinlər və o həzrət onlar üçün dua etməsin. Am ma Mərvan ibni Həkəmi gətirdikləri zaman Peyğəmbər buyur du: "Bu, kərtənkələ oğlu kərtənkələ, məl`un oğlu məl`undur!"[9]

Bura qədər üç xəlifənin xüms və Peyğəmbərin mirası barə sindəki ictihadlarını qeyd etdik.

IMAM ƏLI -IN XÜMS VƏ PEYĞƏMBƏRIN MIRASI BARƏSINDƏ TUTDUĞU YOL

Ibni Abbas belə nəql edir: Peyğəmbərin dövründə xüms beş yerə bölünürdü: Allaha və Peyğəmbərə bir pay, «zil-qurba» ya bir pay, yetimlərə bir pay, miskinlərə bir pay və «ibnus-sə bi lə» (yolda qalanlara) bir pay. Bundan sonra Əbu Bəkr, Ömər və Osman onu üç yerə böldülər: Peyğəmbərlə «zil-qurba» nın pa yı nı çıxartdılar və yerdə qalan üç qrupun arasında böl dülər.

Bundan sonra Əli ibni Əbi Talib (kərrəməllahu vəchəh) onu Əbu Bəkr, Ömər və Osmanın bölüşdürdüyü kimi bölüşdü rür dü.»[10]

Imam Baqir -dan soruşdular: «Əli (kərrəməllahu vəchəh)-in xüms barəsindəki nəzəri nə idi?» Buyurdu: «Onun xüms barəsindəki nəzəri öz Əhli-beytinin nəzəri idi. Lakin o, Əbu Bəkr və Ömərlə müxalifət etməyi xoşlamırdı!»[11]

Məhəmməd ibni Ishaq deyir ki, Əbu Cə`fər Mühəmməd ibni Əlidən soruşdum: «Əli ibni Əbi Talib bu ümmətin və liy yi-əmrliyini qəbul etdiyi zaman «zil-qurba» payı barəsində ne cə rəftar edirdi?» Həzrət buyurdu: «Əbu Bəkr və Ömərin üslubunu davam etdirirdi.» Soruşdum: «Necə? Halbuki, sizin nəzəriniz tamam başqadır?!» Buyurdu: «Onun Əhli-beti onun rə`yindən başqa heç nə deməmişlər.» Dedim: «Buna nə mane olmuşdur?» Buyurdu: «Allaha and olsun! Onu Əbu Bəkr və Ömərin müxalifi adlandırmalarını istəmirdi!»[12]

«Sünəni Beyhəqi» kitabında nəql ounan digər bir rəvayətə görə belə buyurdu: «Çünki Əbu Bəkr və Ömərlə müxalif qərar verilməsini istəmirdi.»[13]

Bu rəvayət göstərir ki, imam Əli ondan qabaq kı la rın xüms və Peyğəmbərin mirası barəsində yolunu dəyiş dir mə di. Çünki onu dəyişdirməyə qüdrəti yox idi!

«Sünəni Beyhəqi» kitabında imam Sadiq -dan, o da ata sından nəqlən belə buyurur: «Həsən, Hüseyn, Ibni Abbas və Əbdül lah ibni Cə`fər (rəziyəllahu ənhum) Əlidən istədilər ki, onların xümsdən olan payını versinlər. O buyurdu: «O si zin haqqınızdır, lakin indi mən Müaviyə ilə müharibə ha lın dayam. Əgər istəsəniz, ondan olan haqqınızdan keçər si niz.»[14]

Müəllif: Bu rəvayət göstərir ki, Imam xümsü Müavi yə nin əleyhinə ordunun yaraqlandırılmasında xərcləyərdi.

XÜMS və PEYĞƏMBƏR ¡-IN MIRASI BƏNI ÜMƏYYƏ XƏLIFƏLƏRINin DÖVRÜNDƏ

Rəvayətlərin zahiri göstərir ki, Müaviyə xümsü Bəni Ha şi mə verməməkdə və Peyğəmbər övladlarını onun irsindən məh rum etməkdə eynilə əvvəlki üç xəlifənin ictihadlarına ox şar nəzər vermişdir. Onların fərqi burasındadır ki, Müa viyə özünəməxsus ictihadının nəticəsini də ona əlavə et miş di. Ibni Sə`din «Təbəqat» kitabında deyilir: «Ömər ibni Əb dül-Əziz fərman verdi ki, xümsün bir qismini Bəni Ha şimə qaytarsınlar. Onlardan bir qrupu toplaşıb məktub yaz dılar və nümayəndə hey`əti ilə onun yanına göndərdilər ki, onların barəsində etdiyi sileyi-rəhim xatirinə təşəkkür etmiş olsunlar. Çünki onlar Müaviyənin dövründən o günə qədər yoxsul və çox ağır vəziyyətdə dolanırdılar.»[15]

Həmçinin demişdir: Əli ibni Əbdüllah ibni Abbas və Əbu Cə`fər Mühəmməd ibni Əli demişlər: «Müaviyənin döv rün dən indiyə qədər bizim aramızda heç bir xüms bölüşdürül mə miş dir.»[16]

Amma Müaviyənin bu barədəki xüsusi ictihadlarının nə ti cəsinə gəldikdə isə, Hakim «Müstədrək» kitabında, Zəhəbi «Təl xis» kitabında, Ibni Sə`d «Təbəqat»da, Ibni Əbdül-Birr «Istiy`ab»da, Ibni Əsir «Usdul-ğabə»də, Həkəm ibni Əmrin tər cümeyi-halında, eləcə də Təbəri, Ibni Əsir, Zəhəbi və Ib ni Kəsir 50-ci hicri ilinin hadisələrində qeyd etmişlər. Ha kim yazır: «Ziyad, Həkəm ibni Əmr Qəffarini bir ordu ilə Xo ra sana göndərdi və onlar çoxlu qənimət əldə etdilər. Ziyad onlara yazdı: «Əmma bə`d. Əmirəl-mö`minin (Müaviyə) fərman ver mişdir ki, qızıl-gümüşləri onun üçün yığıb ayırsınlar, on lar dan heç bir şeyi müsəlmanlar arasında bölüşdürməsin lər!»

«Tarixi Təbəri» kitabında da belə qeyd olunur: «Əmirəl-mö` minin (!) fərman verdi ki, bütün qızılları və gümüşləri, nə fis əşyaları onun üçün ayırıb saxlasınlar, bunları ayır mayınca heç bir şeyi yerbəyer etməsinlər.»

 Həkəm ibni Əmr ona belə yazdı: Amma bə`d. Məktubun gə lib çatdı. Mö`minlərin əmiri göstəriş verir ki, bütün qı zıl ları, gümüşləri və nəfis əşyaları onun üçün ayırıb sax la yam və bunları ayırmamış heç nəyi bir-birinə qarışdır ma yam. Halbuki, Allahın fərmanı mö`minlərin əmirinin fərmanından yüksəkdir. Allaha and olsun, əgər göylərin və yerlərin yolları bir bəndənin üzünə bağlansa və o da Allah dan qorxub təqvalı olsa, şübhəsiz, mütəal Allah onun üçün nicat yolu qərar verəcəkdir!» Sonra öz ordusuna dedi: «Sübh çağı öz qənimətlərinizi əldə etmək üçün hazır olun.» On lar gəlib qənimətin xümsünü ayırdılar, yerdə qalanlar isə onların arasında bölüşdürüldü. O deyir: Ziyad ona belə yazdı: «Al laha and olsun! Əgər diri qalsam, oynaqlarını bir-birin dən ayırıb səni tikə-tikə edəcəyəm!»

Hakim yazır: Müaviyə Həkəmin qənimətləri necə bölmə sin dən agah olduqdan sonra ona tərəf bir mə`mur göndərdi ki, onu tutub həbs etsin. O, Həkəmi tutmaq istədiyi halda öldü və dəfn edildi. Ölməmişdən qabaq dedi: «Mən şikayət edə cə yəm!» «Təhzibut-təhzib» kitabında, onun tərcümeyi-halında be lə yazılır: Müaviyə başqa bir mə`mur göndərdi və o, Həkəmi tu tub həbs etdi və o, əl-qolu bağlı halda dünyadan getdi.[17]

Təbəri və başqaları yazırlar: Həkəm dedi: «Pərvərdigara! Əgər Sənin dərgahında bir xeyir əməlim varsa, məni öldür!» O, Xorasanın Mərv əyalətində dünyadan getdi.

Müəllif: Alimlərin bə`ziləri bu xəbəri xoşlamadıqları üçün onu natamam və təhrif olunmuş şəkildə qeyd etmişlər. O cümlədən, Zəhəbini qeyd etmək olar ki, onun tarixində belə ya zı lır: Sonra ona belə yazdı: Heç bir qızıl və gümüşü bö lüş dürmə.» O isə cavabında yazdı: «Allaha and olsun, əgər asi man lar bağlanarsa...»

Ibni Kəsir belə yazır: Ziyadın məktubu ona çatdı. Mək tubda Müaviyənin dilindən deyilmişdi ki, qənimət olaraq əl də olunan qızıl və gümüşləri Müaviyə üçün və onun beytül-malına qatılmaq üçün ayırıb bir kənara qoysun.

Ibni Həcər Həkəmin tərcümeyi-halında, habelə «Təhzib» və «Isabə» kitablarında yazır: Müaviyə onu Xorasana vali tə`yin etdi və sonra bir şey barəsində onu məzəmmət etdi, başqa bir mə`muru göndərdi. O, Həkəmi həbs edib əli-qolu bağlı halda zindana atdı və onun özü həmin yerdə öldü.

Bu, Həkəm ibni Əmrin hadisəsi idi. Bə`ziləri səhv olaraq de mişlər ki, bu hadisə Rəbi ibni Ziyad Harisi ilə əlaqə dar dır, halbuki, Rəbi, Hücr ibni Ədinin qətlə yetirilmə xəbə ri ni eşidən kimi dedi: «Pərvərdigara! Əgər Rəbi üçün Sənin ya nın da bir xeyir (əməl) varsa, onu öldür.» O, elə oturduğu hə min yığıncaqda vəfat etdi.[18]

Bu, Müaviyənin dövründə xümsün vəziyyəti idi. Amma Pey ğəm bəri Əkrəm ¡-in mirasının onun dövründə necə ol ma sına gəldikdə isə, Ibni Əbil Hədid «Nəhcül-bəlağə»nin şər hində belə rəvayət edir: Müaviyə Həsən ibni Əlinin vəfa tın dan sonra Fədəkin üçdə birini Mərvanın mülkiyyətinə ver di və digər üçdə birini Əmr ibni Osman ibni Əffana, qa lan üçdə birini isə Yezid ibni Müaviyəyə verdi. Onlar hə mi şə Fədəki əldən-ələ dolandırırdılar, nəhayət onların ha mısı Mərvana qismət oldu.[19]

Ibni Sə`d «Təbəqat» kitabında yazır: Müaviyə, Mərvanı Mədinə valiliyindən çıxardıb ona qəzəbləndiyi zaman Fədəki ondan aldı və uzun müddət onun Mədinədəki vəkilinin ixtiyarında idi. Nəhayət Vəlid ibni Ütbə ibni Əbi Süfyan onu istədi və Müaviyə qəbul etmədi. Bundan sonra Səid ibni As istədi və Müaviyə onun da istəyinə müsbət cavab vermədi. Digər dəfə olaraq Mərvanı Mədinəyə hakim tə`yin etdiyi zaman onu Mərvanın tərəfindən heç bir istək olmadan ona bağışladı və onun keçmiş məhsullarını da Mərvana verdi, axıra kimi də Mərvanın ixtiyarında qaldı.»[20]

Müəllif: Bə`ziləri səhv olaraq belə güman etmişlər ki, Mü a viyə Fədəki Mərvanın mülkiyyətinə verən ilk şəxs ol muş dur. Halbuki, Osman Müaviyədən öncə onun mülkiyyətinə ver mişdi. Bəlkə də səhvin mənşəyi bu ola bilər ki, Fədəki Mər vana qaytaran axırıncı şəxs Müaviyə olmuşdur!

MÜAVIYƏDƏN SONRA BƏNI ÜMƏYYƏ XƏLIFƏLƏRININ DÖVRÜNDƏ

Ömər ibni Əbdül-Əziz istisna olmaqla Bəni Üməyyə xəli fə ləri xümsü öz şəxsi mülkiyyətləri hesab edir və bə`zən onu is tə diyi şəxsə bağışlayırdılar. Bə`zi vaxtlar da onu əldə et dikləri digər mal-dövlətlə birlikdə öz xəzinələrində bir yerə yığırdılar. Belə ki, Vəlid ibni Əbdül-məlik («Sünəni Nəsai» kitabında nəql olunana əsasən) onu öz oğlu Ömərə bağışladı.

O deyir: Ömər ibni Əbdül-Əziz bir məktub yazaraq Ömər ib ni Vəlidə dedi: – ...Və sənin atan bütün xümsü sənin payın qə rar vermişdir, halbuki, atanın payı adi bir müsəlmanın pa yı qədərdir! Xümsdə, Allahın haqqı, Peyğəmbərin haqqı, Pey ğəmbərin qohum-əqrəbaları, yetimləri, miskinləri və yolda qa lan ları üçün tə`yin edilmişdir. Atandan haqq tələb edənlər nə qədər də çoxdur! Bu qədər düşmənin varlığı ilə, bunla rın əlindən necə qurtara bilər?! Həmçinin, sənin musiqi və ləhv alətləri ilə həmdəm olmağın Islamda qoyulan bir bid`ət dir. Buna görə də qərara almışam ki, bir nəfəri sənə doğru göndərim, sənin çirkin məclislərinin kökünü kəssin.»[21]

Biz bu rəvayətdən əlavə, elə bir hədis tapmamışıq ki, Müa viyədən sonra Ömər ibni Əbdül-Əzizin vaxtına qədər xüms və Peyğəmbərin mirası barəsində, eləcə də onun Müa viyənin vaxtında olduğu vəziyyətin dəyişdirilməsi barəsində bir söz demiş olsun.

ÖMƏR IBNI ƏBDÜL-ƏZIZIN DÖVRÜNDƏ

Ömər ibni Əbdül-Əziz Mədinənin qazisi Əbu Bəkr ibni Mə həmmədə yazdı ki, Kətibə (Xeybər qalalarından biridir) ba rə sində araşdırma aparıb görsün ki, o, Peyğəmbərin Xey bər dən olan xümsüdur, yoxsa o həzrətin şəxsi əmlakındandır. O, təhqiqat aparıb belə cavab yazdı: «Kətibə Peyğəmbərin xüm südür.» Ömər ibni Əbdül-Əziz dörd, yaxud beş min dinar qı zıl pulu onun üçün göndərdi və fərman verdi ki, Kəti bə dən əldə etdiyi beş-altı min dinar qızıl pulu da ona əlavə edib on min dinara çatdırsın və onu Bəni Haşim arasında – qadın-kişi, böyük-kiçik arasında heç bir fərq qoymadan – bölüş dürsün. O da belə əməl etdi.[22]

Ibni Sə`d, Cə`fər ibni Məhəmməddən belə rəvayət etmiş dir: «Ömər ibni Əbdül-Əziz «zil-qurba» payını Əbdül-Müt təlib övladları arasında bölüşdürdü və onların Əbdül-Müt t əlib övladlarından olmayan arvadlarına heç bir pay ver mə di.»

Həmçinin rəvayət edərək deyir: Ömər ibni Əbdül-Əzizin mək tubu Mədinənin valisinə çatdıqda xümsü Bəni Haşimin ara sında bölüşdürdü. Vali qərara aldı ki, Əbdül-Müttəlib öv ladlarını xümsdan məhrum etsin, amma bu zaman dedilər: «On lar almasa, biz də bir nəfər kimi almayacağıq!» Vali onu Ömər ibni Əbdül-Əzizə xəbər verdi və o, cavabda dedi: «Mən on ları bir-birindən ayrı hesab etmirəm. Onlar qədim pey manda Əbdül-Müttəlib övladlarından hesab olunurlar. Belə isə, onları da Əbdül-Müttəlib övladlarından hesab et.» Bun dan sonra onlara da pay verildi.[23]

Əbu Yusif «Xərac» kitabında rəvayət edərək deyir: Ömər ibni Əbdül-Əziz Peyğəmbərin payını və «zəvil-qurba»nın payını Bəni Haşim üçün göndərdi.[24]

Ibni Sə`d deyir: Hüseynin qızı Fatimə bir məktub ya za raq onun bu tədbiri qarşısında təşəkkür etdi və yazdı: «Hə qi qətən, xadimsizlərə xidmət etdin, çılpaqlara paltar ge yin dirdin!» Ömər ibni Əbdül-Əziz bu sözdən sevinib şad ol du. Həmçinin, deyir: Ömər ibni Əbdül-Əziz belə demişdir: «Əgər diri qalsam, sizin hüquqlarınızın hamısını özünüzə qayta racağam.»[25]

FƏDƏKIN TALEYI

Yaqut Həməvi «Mö`cəmül-büldan» kitabında yazır: Ömər ibni Əbdül-Əziz xilafətə çatan zaman özünün Mədinədəki iş çilərinə yazaraq fərman verdi ki, Fədəki Fatimənin nəvələrinə qaytarsınlar.[26]

«Nəhcül-bəlağənin şərhi»ndə deyilir: Əbu Bəkr ibni Həzəm onun işçilərinə cavab olaraq yazdı: «Fatimə -ın nəvələri ali-Osman, ali-filan və ali-filanda doğulmuşlar. Fədəki onlardan hansı birinə qaytaracaqsan?» Cavabında yazıldı: «Əmma bə`d. Mən əgər yazsam və fərman versəm ki, bir qoyunu qurbanlıq et, mənim üçün yazacaqsan ki, buynuzlu olsun, yoxsa buynuzsuz?! Əgər göstəriş versəm ki, bir inək qurbanlıq edəsən, məndən soruşacaqsan ki, hansı rəngdə olsun? Bu məktubum sənə çatan kimi Fədəki Fatimənin Əlidən olan övladları arasında bölüşdür! Vəssəlam!»

O deyir: Bəni Üməyyə Ömər ibni Əbdül-Əzizin bu tədbi rini xoşlamadılar və onu danlayaraq dedilər: «Şeyxeynin (Əbu Bəkr və Ömərin) işini qəbahətli etdin!»

Kufə əhalisindən bir qrupu e`tiraz əlaməti olaraq onun yanına getdilər və bu işlə əlaqədar onu danladılar, o dedi: «Siz də bilmədiniz, mən də bilmədim: siz unutdunuz, mən xa tır ladım! Həqiqətən Əbu Bəkr ibni Ömər ibni Həzəm ata sın dan, o da babasından mənim üçün rəvayət etmişdir ki, Pey ğəm bəri Əkrəm ¡ buyurmuşdur: "Fatimə mənim canımın parçasıdır, hər kəs onu qəzəbləndirsə, məni qəzəbləndirmişdir, hər kəs onu sevindirsə, məni sevindirmişdir." Fədək Əbu Bəkr və Ömərin dövründə Peyğəmbəri Əkrəm ¡-in safiyəsi və xalisəsi idi. Ondan sonra Mərvanın ixtiyarına keçdi və o, Fədəki atam Əbdül-Əzizə bağışladı, mən və qardaşlarım da onu irs apardıq. Mən qardaşlarımdan istədim ki, öz paylarını mənə satsınlar. Onların bə`ziləri satdı, bə`ziləri isə bağışladı. Nəhayət onun hamısı mənim ixtiyarıma keçdi. Mən qərara aldım ki, onu Fatimənin nəvələrinə qaytarım.» Onlar dedilər: «Əgər belədirsə, onda əslini saxla, taxılını isə onların arasında bölüşdür.» O, belə etdi.[27]

Digər rəvayətdə deyilir: Ömər ibni Əbdül-Əziz xilafətə çatan zaman onun qaytardığı ilk məzalim Fədək idi. O, Əli ibni Hüseyni çağırdı və Fədəki ona qaytardı. Fədək Ömər ibni Əbdül-Əzizin hakimiyyəti dövründə Fatimənin nəvələri nin əlində idi.»[28]

ÖMƏR IBNI ƏBDÜL-ƏZIZDƏN SONRA

Ömər ibni Əbdül-Əzizdən sonra xüms barəsində heç bir söhbət olunmur. Amma Fədəkə gəldikdə isə, Yaqut Həməvi və Ibni Əbil Hədid belə yazırlar: Yezid ibni Atikə (Yezid ibni Əbdül-məlik)[29] hakimiyyətə çatan zaman onu Fatimə -ın övladlarından aldı və yenə də mərvanlıların ixtiyarına verdi. Onlar da bunu, xilafəti əldən verdikləri vaxta qədər əldən-ələ dolandırdılar. Onlardan sonra Əbu Cə`fər Mənsur imam Həsən -ın nəvələrinin qiyamından sonra onu öz ix ti yarına keçirtdi, daha sonra Mənsurun oğlu Mehdi onu Fa timə övladlarına qaytardı. Ondan sonra Musa ibni Meh di və onun qardaşı Harun onu geri aldılar və axıra qə dər – Mə`munun hakimiyyəti dövrünə qədər – onların ixti ya rında oldu. Mə`mun onu Fatimə övladlarına qaytardı.

Əbu Bəkr Məhəmməd ibni Zəkəriyyadan, o da Mehdi ibni Sabiqdən rəvayət edir ki, belə demişdir: Mə`mun məzalimi qaytarmaq üçün bir məclis təşkil etdi. Əlinə çatan birinci məktuba baxdı və ağladı. Onun başı üstündə dayanan adama dedi: «Car çəkərək belə de: Fatimənin vəkili haradadır?!» Bu zaman ləbbadə və əmmamə geymiş qoca bir kişi ayağa qalxaraq irəli gəldi və onunla Fədək barəsində mübahisəyə başladı. Mə`mun onun üçün bir dəlil gətirdi, o da Mə`muna dəlil gətirdi. Sonra fərman verdi ki, Fədəki onların adına keçirtsinlər. Yazıldıqdan sonra ona oxundu və Mə`mun onu möhürlədi. Di`bil ayağa qalxıb Mə`muna xitabən bir neçə şe`r oxudu ki, onun əvvəli belədir:[30]

اَصْبَحَ وَجْهُ الزَّمَانِ قَدْ ضَحِكَا                        بِرَدِّ مَاْمُونَ هَاشِمَ فَدَكًا

"Ruzigarın siması nə qədər gülərüz oldu!

Fədək Mə`mundan Haşimə qaytarıldı."

«Fütuhul-büldan»ın müəllifi Mə`munun yazısını şərh et miş və demişdir: 210-cu hicri ilində Harun ər-Rəşidin oğlu əmirəl-mö`minin Mə`mun fərman verdi ki, Fədəki Fati mə nin nəvələrinə qaytarsınlar. O, özünün Mədinədə olan iş çi lərinə belə yazdı: «Əmma bə`d. Həqiqətən əmirəl-mö`minin Al la hın dini, Peyğəmbərin xilafəti və onunla qohumluğa gö rə malik olduğu məqama əsasən, onun sünnəsinə əməl etməyə, fər manını qüvvəyə mindirməyə hamıdan artıq layiqdir ki, onun bağışladıqlarını təslim edib, sədəqələrini yerində təs bit etsin. Əmirəl-mö`mininin tovfiqi və isməti Allah dan dır və Allaha doğrudur. Bu işi Allahın dərgahına yaxın laş maq üçün yerinə yetirir, onun sədəqəsi qaytarılır. Bu, Pey ğəm bər Əhli-beytinin arasında məxfi saxlanan bir məsələ idi və onun barəsində heç bir ixtilaf yox idi. Buna ən çox haq lı olan şəxsə (yə`ni Fatiməyə) hədiyyə edilmişdi və Fa timə də onu tələb edirdi. Indi əmirəl-mö`minin qərara alır ki, onu Fatimənin varislərinə qaytarsın, onlara təhvil ver sin ki, bununla da Allaha və Peyğəmbərə yaxınlaşsın, Ilahi ədalət və haqqı bərqərar etsin, Peyğəmbərin sədəqə və fər ma nı nı qüvvəyə mindirsin. Buna görə də fərman verir ki, bu hök mü onun divanlarında qeydə alsınlar və onu e`lan şək lin də bütün işçilərinə çatdırsınlar. Əgər Peyğəmbərin vəfa tın dan sonra hər bir mövsümdə sədəqə bağışlanan, hədiyyə ve ri lən, bir şeyə və`də verilən şəxslər səslərini qaldırsalar və onların sözləri təsdiqlənsə, onların və`dəsinə əməl olun sa, şübhəsiz, Fatimə (rəziyəllahu ənha)-nın onun üçün nəzərdə tu tul muş şey barəsindəki sözünü təsdiqləmək daha yaxşı olar dı.

Buna görə də mö`minlərin əmiri Fədəkdəki xidmətçisi və işçisi Mübarək Təbəriyə fərman verir ki, Fədəki bütün sər həd ləri, onda xərclənən pullar, işçilər və məhsullarla bir lik də Peyğəmbərin qızı Fatimənin varislərinə qaytarsın və onu Məhəmməd ibni Yəhya ibni Hüseyn ibni Zeyd ibni Əli ib ni Hüseyn ibni Əli ibni Əbi Talibə və Məhəmməd ibni Əb dül lah ibni Həsən ibni Əli ibni Hüseyn ibni Əli ibni Əbi Ta libə qaytarsın ki, mö`minlərin əmiri bu ikisini həmin əra ziyə sərpərəst tə`yin etdi ki, sahiblərinin işçiləri olsun.

Bil ki, mö`minlərin əmirinin bu tədbiri Allah-taaladan Ona itaət etdiyinə, Onun dərgahına yaxınlaşdığına və Pey ğəm bərə sileyi-rəhim etdiyinə görə verilən bir ilhamdır. In di onu (Mübarək Təbəri) agah et və Məhəmməd ibni Yəhya və Məhəmməd ibni Əbdüllah ilə də Mübarəklə rəftar etdiyin ki mi rəftar et. Fədəkin tə`mir olunub islah edilməsində, taxı lının artmasında kömək ol, inşaallah, vəssəlam!»

Bu hökm 210-cu hicri ili, Zil-qə`də ayının ikisində çər şən bə günü yazıldı. Amma Mütəvəkkil Ələllah Mə`munun cani şini olan zaman fərman verdi ki, onu Mə`mundan qabaq ma lik olduğu vəziyyətə qaytarsınlar.[31]

Ibni Əbil Hədid bu rəvayətin ardını xatırladaraq deyir: Fədək bu minvalla həmişə onların əlində oldu, nəhayət Mü tə vək kilin dövrü çatdı və onu Əbd ibni Ömərə qaytardı. Fə dək də on bir xurma ağacı var idi ki, Peyğəmbəri Əkrəm ¡ onu öz əli ilə əkmişdi. Fatimənin nəvələri onun xur masını dərir və hacılar gələn zaman onlara hədiyyə ve rir dilər. Buna görə də onlara çoxlu mal-dövlət çatırdı. Əbd ib ni Ömər Büşran ibni Əbi Üməyyə Səqəfini Mədinəyə gön dərdi ki, onların hamısını kökündən kəssin. Sonra Bəsrəyə qayıtdı və orada iflic oldu.[32]

Bura qədər qeyd olunanlar xəlifələrin xüms və Fədək barəsindəki nəzəri idi. Amma onların alimlərinin bu barə dəki nəzərləri isə, aşağıda qeyd olunur:

XÜLƏFA MƏKTƏBININ ALIMLƏRININ XÜMS BARƏSINDƏKI NƏZƏRLƏRI

Bura qədərki bəhsdə xüləfa məktəbinin xüms barəsindəki nə zər ləri, eləcə də onların biri digərindən sonra gördüyü təd birləri bəyan etdik, onların bir-birilə aşkar zid diyyət lə ri ni müşahidə etdik. Xüləfa məktəbinin alimlərinin xüms ba rə sindəki nəzəri elə xəlifələrin tədbirlərinin davamıdır. Be lə ki:

Ibni Rüşd yazır: «Alimlər xüms barəsində ixtilafa dü çar olaraq dörd məşhur yola ayrılmışlar:

Şafei deyir: «Xüms şərif ayənin aşkar buyurduğuna əsa sən, 5 yerə bölünməlidir.»

Digəri deyir: «Xüms 4 yerə bölünməlidir.»

Üçüncü bir nəfər deyir: «Hal-hazırda üç yerə bölünür. Çünki Peyğəmbərin və «zil-qurba»nın payı Peyğəmbərin vəfa tı ilə qüvvədən düşmüşdür.»

Dördüncü dəstə deyir: «Xüms eynilə «fey`» kimidir ki, həm fə qirə, həm də varlıya verilməlidir.»

Dörd, yaxud beş yerə bölünməsini deyənlər Peyğəmbərin və «zə vil-qurba» payının onun vəfatından sonra harada xərc lən mə si barədə ixtilafa düşmüşlər. Onlardan bə`ziləri demiş lər ki, haqq sahibi olan digər siniflərə qaytarılacaqdır. Di gər ləri demişlər ki, əksinə, ordunun qalanlarına veril mə lidir. Başqa biri isə demişdir: Peyğəmbərin payı ima ma məx susdur, «zəvil-qurba» payı isə imamın qohum-əqrə basına ça tır. Digər bir qrupun nəzərinə görə bu iki səhm silah alın masına və ordunun təchiz edilməsinə sərf olunur. Həmçinin, «zəvil-qurba», Peyğəmbərin qohumları və onların kim olması barəsində də ixtilaf etmişlər.»[33]

Ibni Qudamə «Muğni» kitabında Əbu Bəkrin xümsü üç ye rə bölməsini rəvayət etdikdən sonra deyir: Bu, rə`y səhabə lə ri nin – Əbu Hənifə və onun ardıcıllarının nəzəridir ki, de yir lər: Xüms üç yerə bölünməlidir: Yetimlərə, miskinlərə və «ib ni səbil»ə (yolda qalanlara). Peyğəmbərin və onun qohum la rı nın səhmi də o həzrətin vəfatı ilə qüvvədən düşdü.

Malik deyir: «fey`» və xüms birdir və beytül-malda qərar ve ril məlidir.» Süfyan Suri və Həsən Bəsri deyir: «Imam onu Allah-taalanın buyurduğu yerdə xərcləyir.»

Həmçinin deyir: Əbu Hənifənin nəzərinə gəldikdə isə, o, xüms ayəsinin zahiri mə`nası ilə müxalifdir. Çünki mütəal Al lah Peyğəmbərin və onun qohumlarının adlarını çəkmiş və onlar üçün də yerdə qalan üç qrup kimi, haqq ayırmışdır. O həzrətlə müxalifət edən şəxs də Qur`anın aşkar buyruğu ilə müxalifət etmiş olur. Əbu Bəkr və Ömərin «zil-qurba» pa yı nı Allah yolunda sərf etmələrinə gəldikdə isə, onu Əh mə din (Ibni Hənbəlin) yanında xatırlatdığı zaman sükut edərək başını yelləmiş, onu qəbul etməmiş və belə nəzər vermişdir ki, Ibni Abbas və onun müvafiqlərinin sözü daha layiq lidir. Çünki bu, Allahın Kitabı və Peyğəmbərin sünnə si ilə uyğun gəlir.»[34]

Əbu Yə`la və Mavərdi belə nəzər vermişlər: «Xümsün sərf olun ma yerinin tə`yin olunması xüləfanın ictihadına bağ lı dır.»[35]

Indi ki, bizim sözümüz xüləfanın xüms və Peyğəmbərin qı zı nın haqqı barəsindəki ictihadları genişləndi, məsə lənin daha ətraflı dərk olunması və nəticə alınması üçün bu bəhsi yekunlaşdırıb onu xülasə şəkildə izah edirik.



[1] «Ənsabul-əşraf», 5-ci cild, səh.27.

[2] «Tarixi Yə`qubi», 5-ci cild, səh.163.

[3] Yenə orada, 2-ci cild, səh.168.

[4] «Ənsabul-əşraf», 5-ci cild, səh.28.

[5] Yenə orada, 5-ci cild, səh.səh. 27.

[6] Yenə orada, 5-ci cild, səh.126; «Müstədrəki Hakim», 4-cü cild, səh.481.

[7] «Usdul-ğabə», 2-ci cild, səh.34, Həkəmin tərcümeyi-halı.

[8] «Müstədrək», 4-cü cild, səh.479-481.

[9] Yenə orada.

[10] «Əl-xərac», səh.23.

[11] Yenə orada; «Əl-əmval», Əbu Übeyd, səh.332; «Əhkamul-Qur`an», Cəssas, 3-cü cild, səh.63.

[12] Yenə orada.

[13] «Sünəni Beyhəqi», 6-cı cild, səh.343.

[14] Yenə orada. Sonra Şafei belə demişdir: Bu hədisi Əbdül-Əziz ibni Məhəmməd üçün bəyan etdim. O dedi: Ravi düz demişdir və Cə`fər (imam Sadiq ) onu bu cür bəyan etmişdir.

[15] «Təbəqati ibni Sə`d», Avropa çapı, 5-ci cild, səh.289.

[16] Yenə orada.

[17] «Müstədrəki Hakim» və onun xülasəsi haşiyədə, 3-cü cild, səh.442; «Təbəqati ib ni Sə`d», Avropa çapı, 7-ci cild, 1-ci hissə, səh.18; «Istiy`ab», 1-ci cild, səh.118; «Us dul-ğabə», 2-ci cild, səh.36; «Tarixi Təbəri», Avropa çapı, 2-ci cild, səh.111; «Tarixi ib ni Əsir», Avropa çapı, 3-cü cild, səh.391; «Tarixi Zəhəbi», 2-ci cild, səh.223; «Tari xi ibni Əsir», 8-ci cild, səh.47; «Təhzibut-təhzib», 5-ci cild, səh.288. Həmçinin «Həkə min tərcümeyi-halı», «Təqribut-təhzib», 1-ci cild, səh.192; «Cəvamius-sirə», səh.306-ya baxa bilərsiniz.

[18] «Usdul-ğabə», 2-ci cild, səh.164, Rəbinin tərcümeyi-halı.

[19] «Nəhcül-bəlağənin şərhi», 4-cü cild, səh.80.

[20] «Təbəqati ibni Sə`d», 5-ci cild, səh.288.

[21] «Sünəni Nəsai», «qismul-fey» babı, 2-ci cild, səh.178; «Tarixul-xüləfa», Süyuti, səh.223-224. Orada deyilir: Vəlid (Ömər ibni Əbdül-Əzizin atası) çox zalım bir şəxs idi, danışanda çoxlu ədəbi səhvlər buraxırdı. 86-cı hicri ilində xilafətə çatmış və 96-cı hicri ilinin Cəmadiul-axir ayının ortalarında əlli bir yaşında dünyadan getmişdir.

[22] «Təbəqati ibni Sə`d», 5-ci cild, səh.287-288. Biz onun xülasəsini qeyd etdik. Əbu Həfs Ömər ibni Əbdül-Əziz Mərvan Əməvi 63-cü hicri ilində dünyaya gəlmiş, 99-cu hic ri ilində onunla bey`ət olunmuş və xilafəti iki il beş ay davam etmişdir. 101-ci ilin Rəcəb ayında vəfat etmişdir. Onun tərcümeyi-halı Ibni Sə`din «Təbəqat» kita bın da 5-ci cild, səh.243; «Tarixül-xüləfa», Süyuti, səh.228 və «Əl-ibər», 1-ci cild, səh.120-də qeyd olunmuşdur. Əbu Bəkr ibni Məhəmməd (Mədinənin qazisi) 120-ci hicri ilin də vəfat etmişdir. Onun hədisini «Sihah» müəllifləri rəvayət etmişlər. «Təq ribut-təhzib», 2-ci cild, səh.399.

[23] «Təbəqati ibni Sə`d», 5-ci cild, səh.289.

[24] «Əl-xərac», səh.25.

[25] «Təbəqati ibni Sə`d», 5-ci cild, səh.288-289.

[26] «Mö`cəmül-büldan», «Fədək» maddəsi.

[27] «Nəhcül-bəlağənin şərhi», 4-cü cild, səh.103.

[28] Yenə orada, 4-cü cild, səh.81.

[29] Yezid ibni Əbdül-məlik Mərvanın anası Atikə Yezid ibni Müaviyənin qızıdır. O, Ömər ibni Əbdül-Əzizdən sonra xilafətə çatmışdı və qardaşı Süleymanın vəsiy yə ti nə əsasən Ömər ibni Əbdül-Əzizin tutduğu yolla getməli idi ki, onun ətrafında olan lar 40 nəfər şeyxi onun yanına gətirdilər, onlar şəhadət verdilər ki, xəli fə lə rə hesab-kitab və əzab yoxdur. Onun Hübabə adlı mə`şuqəsi valiləri işə tə`yin edir, iş dən götürürdü və digər hökumət işlərini ələ almışdı. Bir gün məst halda dedi: «Mə ni buraxın, havada uçum!» Onun mə`şuqəsi dedi: «Bu ümməti kimə tapşırırsan?» De di: «Sənə!» Bu qadın vəfat edən zaman üç gün onun cənazəsini buraxmadı və onun üs tü nə düşüb, iyləyir, öpür və ağlayırdı. Özü də ondan bir neçə gün sonra, hicrətin 105-ci ilində dünyadan getdi. Deyilmişdir ki, o, eşqinin şiddətindən öldü. Ondan başqa heç bir xəlifə eşq yolunda ölməmişdir. Bax: «Fehresti Əğani», «Tarixi ibni Əsir», 5-ci cild, səh.90-93; «Tarixul-xəmis», 2-ci cild, səh.318; «Mir`atul-cənan», 1-ci cild, səh.224-225.

[30] «Nəhcül-bəlağənin şərhi», 4-cü cild, səh.81; «Fütuhul-büldan» «Fədək» maddəsi.

[31] «Fütuhul-büldan», «Fədək hadisəsi», səh.37-38.

[32] «Nəhcül-bəlağənin şərhi», 4-cü cild, səh.81.

[33] «Bidayətül-müctehid», Ibni Rüşd, «xumsun hökmləri», 1-ci cild, səh.407.

[34] «Əl-muğni», Ibni Qudamə; «təsmiyətul-fey vəl-qənimət» babı, 7-ci cild, səh.301.

[35] «Əl-əhkamus-sultaniyyə», Mavərdi, səh.126; «Əl-əhkamus-sultaniyyə», Əbu Yə`la, səh.120.

  682
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

latest article

      Nigeriya xalqı Şeyx Zəkzəkiyə azadlıq tələbilə növbəti mitinqini keçirdi – Foto
      Ərəbistan qırıcıları Yəməndə uşaqları daşıyan avtobusu hədəfə alıblar
      İMAMLARDAN ŞƏFAƏT İSTƏMƏK
      Səudiyyə təcavüzkarları ağır tələfata məruz qalıblar
      Qüdsə səfər edən Mikayıl Cabbarov işğalçı sionist rejimilə işbirliyi qurur
      Təqlid mərcələri Ümumdünya Qüds Gününə çağırış etdilər
      İnqilab Rəhbəri: Atom Enerjisi Təşkilatı tez bir zmaanda 190 min su istehsalına çatmağa ...
      İmam Əlinin(ə) şəhadəti münasibəti ilə matəm mərasimi islam inqilabının böyük ...
      Təqlid mərcələri Qüds günü yürüşündə geniş iştiraka çağırıblar
      Almaniya pivə şirkətindən İslama qarşı sayğısızlıq: Pivə şüşələrinin qapaqlarına ...

 
user comment