Azəri
Tuesday 25th of June 2019
  607
  0
  0

IKi məKtəbin birinCi hiCri əsrində Peyğəmbər ¡ hədisinin yayIlmasI

2-IKi məKtəbin birinCi hiCri əsrində Peyğəmbər ¡ hədisinin yayIlmasI barəsindəKI nəzərləri

Yuxarıda qeyd olunanlara bunu da əlavə etməliyik ki, bu iki məktəbin böyük şəxsiyyətləri özlərinə məxsus olan çər­çi­və və məhdudiyyət daxilində hədisi yaymağa başlamışlar. Bir mək­təbin xəlifələri Peyğəmbər ¡ hədisinin yazılıb-ya­yıl­masının qarşısını aldığı vaxt, digər məktəbin ardı­cıl­ları bütün var-qüvvələrini hədisin yayılmasına sərf et­miş, xüləfa məktəbi də bunun qarşısını alaraq ciddi müba­ri­zəyə qalxmışdır. Bu hadisə Peyğəmbəri Əkrəm ¡-in hə­ya­tının son anlarından başlamışdı. O həzrət «Mənə ka­ğız-qələm gətirin, sizin üçün bir şey yazım ki, məndən sonra heç vaxt azğınlığa düşməyəsiniz» – dedikdə, orada hazır olan­lardan bə`ziləri demişlər: «Peyğəmbər sayaqlayır!»[1]

Buxari başqa bir hədisdə ibni Abbasın dilindən bu sö­zün kim tərəfindən deyilməsini araşdırıb yazır: «Pey­ğəm­bər ehtizar halına düşdükdə otaqda olan kişilərə – on­lar­dan biri də Ömər idi – buyurdu:

ائْتُونِي بِكِتابٍ اَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ اَبَدًا

"Mənə bir vərəq gətirin, sizin üçün bir məktub yazım ki, ondan sonra heç vaxt azğın­lığa düşməyəsiniz!"

Bu zaman Ömər dedi: «Peyğəmbərin ağrısı şiddət­lən­miş­dir! Allahın Kitabı sizin yanınızdadır, Allahın Kitabı bi­­zə kifayətdir!» Bu söz evdə olanların arasında ixtilafa sə­bəb oldu: Bə`ziləri Ömərin sözünü təkrarladılar. Ixtilaf şid­­dət­lənən zaman Peyğəmbər ¡ buyurdu:

قُومُوا عَنِّي وَلا يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُ

"Mənim yanımdan qalxın! Mənim yanımda mübahisə etmək rəva deyil­dir!"[2]

Digər bir rəvayətdə mübahisənin necə olması Ömərin di­lin­dən bəyan edilir. O deyir: «Peyğəmbərin yanında idik. Bi­zi­m­lə qadınların arasından bir pərdə asılmışdı. Pey­ğəmbər buyur­du:

اغسلوني بسبع قرب، واتوني بصحيفة ودواة اكتب لكم كتابا لن تضلوا بعده

 "Məni yeddi məşk su ilə yuyarsınız: Mənə kağız və mürəkkəb gə­ti­rin, sizin üçün bir məktub yazım ki, ondan sonra heç vaxt yolunuzu az­ma­yasınız." Qadınlar dedilər:[3] «Peyğəmbərin istədiyi şeyi gə­ti­rin!» Ömər deyir: Mən dedim: «Sakit olun! Siz onun zövcə­lə­ri­siniz! O qadınlarsınız ki, əgər xəstələnsə, göz yaşı axı­darsınız, əgər sağalsa, yaxasından tutarsınız.» Peyğəmbər buyur­du: «Onlar sizdən çox-çox yaxşıdır!»[4]

Digər bir rəvayətdə isə deyir: Peyğəmbərin zövcəsi Zeynəb de­di: «Eşitmirsiniz ki, Peyğəmbər sizdən nə istəyir?» Onlar səs-küy saldıqları zaman Peyğəmbər ¡ «qalxın!» - deyə buyur­du. Onlar qalxdıqdan (və getdikdən) sonra Peyğəmbər ¡ öz yerində vəfat etdi.»[5]

Bə`zi hədislərdən aydın olur ki, onlar bu hadisədən öncə, elə Peyğəmbərin sağlığında o həzrətin hədisini yazmağın qar­şısını almaq üçün özlərini hazırlamışdılar. Belə ki, Əb­dül­lah ibni Əmr ibni As deyir: Mən Peyğəmbərdən eşit­diyim hər bir şeyi yazırdım. Qureyş məni bu işdən çəkin­di­rə­rək dedilər: «Sən Peyğəmbərdən eşitdiyin hər bir şeyi yazır­san, halbuki, Peyğəmbər də bir bəşərdir: həm qəzəb­lə­nən­də, həm razı olan halda danışır!» Mən hədis yazmağı sax­ladım və onu Peyğəmbər ¡ üçün dedikdə o, ağzına işa­rə etdi və buyurdu:

اُكْتُبْ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا خَرَجَ مِنْهُ اَلَّا حّقٌّ

"Yaz: çünki canım əlində olan Allaha and olsun, bu ağızdan haqdan başqa heç nə çıxmaz!"[6]

Bəli! Onlar özlərinin Əbdüllah ibni Ömər ilə olan söz­lə­rində öz batini niyyətlərini aşkar edərək, hədisi yazmağa mane olmalarının səbəbini bəyan etmişdilər. Bu da Peyğəm­bə­ri Əkrəm ¡-in bir-birilə fərqli olan iki qrup ara­sın­da dediyi sözlərdən ibarət idi: Razı olduğu halda cama­a­tın bir qrupu haqqında danışdığı söz, qəzəb halında başqa bir qrup haqqında danışdığı söz. Biz elə burada onların Pey­ğ­əmbərin həyatının son anlarında vəsiyyətini yazmasına ma­ne olmalarının səbəbini dərk edirik. Belə ki, o həzrətin və­fat etdiyi vaxta qədər onun yanında səs-küy salınması əvvəl­cədən tə`yin olunmuş bir hiylə və məkr idi. Belə ki, öz höku­mətləri dövründə bu işi davam etdirdilər və Peyğəm­bərin hədisinin yazılmasının qarşısını aldılar!

3-BirinCi hiCri əsrinin axIrlarIna qədər Peyğəmbər ¡nnəsinin yazIlmasInIn qarşIsInIn alInmasI

Əbu BəKrin dövründə

Zəhəbi rəvayət edir ki, Əbu Bəkr Peyğəmbərin vəfatından son­ra camaatı çağıraraq dedi: «Siz özünüz Peyğəmbərdən müəyyən sözlər nəql edərək onun barəsində ixtilafa düçar olur­sunuz. Sizdən sonra gələnlər daha artıq ixtilaf edə­cək­lər. Belə isə, Peyğəmbərdən heç bir şey nəql etməyin; əgər bir şəxs sizdən bir şey soruşsa, cavabında deyin: «Allahın Ki­ta­bı sizin aranızdadır, onun halalını halal, haramını ha­ram bilin.»[7]

Ömərin dövründə

Ibni Sə`din «Təbəqat» kitabında deyilir: «Peyğəmbərin hə­dis­ləri Ömər ibni Xəttabın dövründə genişlənib sür`ətlə ya­yıl­mağa başladı. O, camaatdan istədi ki, üzərində hədis ya­zıl­­dığı hər bir şeyi onun yanına gətirsinlər. Onlar gətir­dikdə, hamısının yandırılmasına dair hökm verdi.»[8]

Xüləfa məktəbi birinci hicri əsrinin axırlarına qədər Peyğəmbər ¡-in hədisinin yazılmasının qarşısını al­dı­lar. Kaş bununla kifayətlənəydilər! Amma onlar Peyğəmbər ¡ hədisinin rəvayət edilməsinə də maneçilik törət­di­lər. Belə ki, Qərzət ibni Kə`b deyir: «Ömər bizi Iraqa gön­dər­­diyi zaman Sirar məntəqəsinə qədər bizi müşayiət etdi və son­ra dedi: – Sizi nə üçün müşayiət etdiyimi bilirsinizmi?

Dedik: – Bizim qəlbimizi ələ almaq və hörmət etmək istə­yirdin.

Dedi: – Bundan əlavə, digər bir istəyim də vardır: Siz elə şəxslərin yanına gedirsiniz ki, onların Qur`an səsləri bal arısının səsi kimi ucalır. Siz Peyğəmbər ¡ hə­di­sini nəql etməklə onları bu işdən saxlamayın, bilin ki, mən sizə nəzarət edirəm.

Qərzət deyir: «Mən bundan sonra Peyğəmbərdən heç bir hə­dis və söz rəvayət etmədim!»

Digər bir rəvayətdə isə deyilir: Qərzət ibni Kə`b daxil ol­duqda camaat dedi: «Bizim üçün Peyğəmbərdən bir söz (hədis) danış.» O dedi: «Ömər bizi bu işdən çəkindirib!»[9]

Bəli, səhabələrin arasında Qərzət ibni Kə`b kimi şəxslər var idi ki, xüləfanın sünnəsinə tabe olur, amma Peyğəm­bər¡-in sünnəsinin yayılıb bəyan olunmasından imtina edir­di­lər. Bunların müqabilində də birinci dəstədən Əbdül­lah ibni Ömər, Sə`d ibni Əbi Vəqqas kimiləri də var idi. Belə ki, Darəmi özünün «Sünən» kitabında (1-ci cild, səh.84-85) «fətva verməkdən qorxan şəxslər» adlı babında Şə`bidən rə­vayət edərək deyir: «Bir il Ibni Ömərlə oturub-durdum, am­ma onun Peyğəmbərdən bir şey rəvayət etdiyini eşitmədim.»

Digər rəvayətdə deyir: «Iki il, yaxud il yarım Ibni Ömərlə oturub-durdum, lakin ondan Peyğəmbər ¡ hədisi barəsində bir şey eşitmədim. Yalnız bu hədisi!»

Saib ibni Yəziddən rəvayət edir ki, o belə deyirmiş: «Sə`d ib­ni Əbi Vəqqasla birlikdə Məkkəyə getdik. Mədinəyə qayı­dın­ca Peyğəmbərdən bir hədis belə söylədi­yi­ni eşit­mədim!»

Xüləfanın sünnəsi ilə müxalifət edərək Peyğəmbər ¡ sünnəsini rəvayət edən və bu yolda ağır əzab-əziy­yət­lə­rə, işgəncələrə qatlaşan ikinci qrupdan Əbdüllah ibni Hü­zey­fə, Əbu Dərda, Əbuzər və Əqəbə ibni Amir kimilərin ad­la­rını qeyd etmək olar ki, «Kənzül-ümmal» kitabında Əb­dür-Rəhman ibni Ovfun belə dediyi rəvayət olunur: «Ömər ibni Xəttab öz ölümündən qabaq Peyğəmbər ¡ səhabə­lə­rin­dən Əbdüllah ibni Hüzeyfə, Əbu Dərda, Əbuzər, Əqəbə ibni Ami­ri ətraf yerlərdən öz yanına çığırıb dedi: «Ətraf nahi­yə­lər­də Peyğəmbərin tərəfindən yaydığınız bu hədislər nə­dir?!» Onlar dedilər: «Bizi bu işdən çəkindirirsənmi?!» Ömər dedi: «Xeyr! Siz mənim yanımda qalın, Allaha and ol­sun ki, sağ olduğum vaxta qədər məndən ayrılmayacaqsınız. Biz daha ağıllıyıq: sizdən alır və sizin əleyhinizə qaytarırıq!» On­lar ömürlərinin axırına qədər Ömərin yanından başqa yerə getmədilər.»[10]

Zəhəbi rəvayət edərək deyir: Ömər, ibni Məs`udu, Əbu Dər­da­nı, Əbu Məs`ud Ənsarini həbs edib dedi: «Siz Peyğəmbərin sözlərini lazım olan həddən artıq rəvayət edirsiniz!»[11]

Ömər həmişə səhabələrə deyirdi: «Əməli hökmlərdə Pey­ğəm­bərin sözlərini rəvayət etməyi azaldın!»[12] Bu rəvayət hə­dəf baxımından Əbdüllah ibni Əmr ibni Asın rəvayəti ilə eyni vəziyyətdədir: Qureyş onu Peyğəmbərin sözlərini yazmaqdan çə­kin­dirmişdi.



[1] «Səhihi-Buxari», cihad kitabı, 2-ci cild, səh.120, cizyə kitabı, 2-ci cild, səh. 126; «Səhihi Müslüm», tərkül-vəsiyyət babı, 5-ci cild, səh.75-də onu 70 sənədlə rəva­yət et­mi­şlər; «Müsnədi-Əhməd», Əhməd Məhəmməd Şakirin təhqiqi, 1-ci cild, səh.222, hədis:935; «Təbəqati ibni Sə`d», Beyrut çapı, 2-ci cild, səh.244, «Tarixi Təbəri», 3-cü cild, səh.193. Bə`zi ibarələrdə belə qeyd olunur: «Ona nə olmuşdur?! Sayaqlayırmı?!» Di­gər rəvayətlərdə isə belə qeyd olunur: «Peyğəmbər yalnız sayaqlayır!»

[2] «Səhihi-Buxari», elm kitabı, elm babı, 1-ci cild, səh.22

[3] «Əmtaul-Əsma» kitabının 546-cı səhifəsində qeyd olunur ki, bu sözü Zeynəb binti Cəhş və Peyğəmbərin zövcələri demişdir.

[4] «Təbəqati ibni Sə`d», Beyrut çapı, 2-ci cild, səh.243-244; «Nihayətül-irəb», 18-ci cild, səh.357; «Kənzül-ümmal», 1-ci çap, 3-cü cild, səh.138, 4-cü cild, səh.52.

[5] «Təbəqati ibni Sə`d», 2-ci cild, səh.241-242.2.44

[6] «Sünəni Darəmi», 1-ci cild, səh.125; «Sünəni Əbu Davud», 2-ci cild, səh.126; «Müs­nədi-Əhməd», 2-ci cild, səh.162, 192, 207, 215; «Müsdədrəki Hakim», 1-ci cild, səh.105-106; «Camiu bəyanil-elm», Ibnu Əbdil-Birr, 2-ci çap, Qahirə, 1388-ci il, 1-ci cild, səh.85. Əbdüllah ibni Əmr ibni As Qürəyşi Səhmi 63, yaxud 65-ci ildə Məkkədə dün­yadan getmişdir. Onun tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 3-cü cild, səh.23, «Siyəru ə`la­mun-nübəla», 3-cü cild, səh.56, «Təhzibut-təhzib», 5-ci cild, səh.327-də gəlmişdir.

[7] «Təzkirətül-hüffaz», Əbu Bəkrin tərcümeyi-halı, 1-ci cild, səh.2-3.

[8] «Təbəqati ibni Sə`d», 5-ci cild, səh.140, Qasim ibni Məhəmməd ibni Əbu Bəkrin tərcümeyi-halı.

[9] «Camiu bəyanil-elm», ibni Əbdül-Birr, 2-ci cild, səh.147; «Şərəfu Əshabil hə­dis», Xətib Bağdadi, səh.88; «Təzkirətül-Hüffaz», Zəhəbi 1-ci cild, səh.4-5; «Usdul-ğa­bə»­də (2-ci cild, səh.203) deyilir: Qərzət ibni Kə`b Ənsari, Ömərin Əmmar ilə bir­lik­də Kufəyə gördərdiyi on nəfərdən biri idi. Ühüd müharibəsində və ondan sonrakı mü­ha­ribələrdə iştirak etmiş, 23-cü hicri qəməri ilində Rey şəhərini fəth etmiş və Imam Əli Cəmələ gedən zaman onu Kufəyə vali tə`yin etmişdi. O həzrətin xila­fəti dövründə həmin yerdə vəfat etmişdir.

[10] «Kənzül-ümmal», 1-ci çap, 5-ci cild, səh.239, hədis:4865, 2-ci çap, 10-cu cild, səh.80, hədis:1398 «Müntəxəbü Kənzül Ümmal», 4-cü cild, səh.62.

Əbdür-Rəhman ibni Ovf Qürəyşi Zəhri. Peyğəmbər ¡ onunla Osman arasında qardaşlıq siğəsi oxumuş, Ömər də altı nəfərlik şurada xəlifə tə`yin edilməsini onun öhdəsinə qoymuşdu. O isə Osmanla bey`ət etmişdir. 31, yaxud 32-ci hicri ilində Mədinədə dünyadan getmişdir. «Səhih» müəllif­ləri ondan 65 hədis rəvayət etmişlər. Onun tərcümeyi-halı «Cəvamiüs-sirə», səh.279 və «Əbdüllah ibni Səba», 1-ci cilddə qeyd olunmuşdur.

Əbdülah ibni Hüzeyfənin tərcümeyi-halını heç bir kitabda görmədik. Bəlkə də o, Əbdüllah ibni Hüzeyfə Qurəyşidir ki, mühacirlərdən öndə gedən­lər idi və Osmanın xilafəti dövründə Misirdə vəfat etmişdir. («Təqribüt-Təhzib», 1-ci cild, səh.409)

Əbu Dərda, Üveym, yaxud Amir ibni Malik Ənsari. Islamı axır vaxt­lar­da qəbul etmiş və Xəndək müharibəsində və ondan sonrakı hadisələrdə iş­ti­rak etmişdir. Peyğəmbəri Əkrəm ¡ onunla Salman arasında qardaş­lıq əqdi bağlamışdı. Osmanın dövründə Dəməşqin qazisi oldu və 32, yaxud 33-cü ildə vəfat etdi. «Sihah» müəllifləri ondan 79 hədis rəvayət etmişlər. Onun tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 5-ci cild, səh.159 160, 187 və 188 «Cəvamiüs-sirə», səh.277-də qeyd olunmuşdur.

Üqbə ibni Amir adla iki nəfər vardır: biri Cühənidir ki, «Sihah» müəllifləri ondan 55 rəvayət nəql etmişlər. Digəri isə Ənsari Səlmidir. «Usdul-ğabə», 3-cü cild, səh.417; «Cəvamiüs-sirə», səh.179.

[11] «Təzkirətül-hüffaz», 1-ci cild, səh.7, Ömərin tərcümeyi-halı.

Əbdüllah ibni Məs`ud islamı qəbul edən ilk şəxslərdən idi və Məkkədə, kafirlərin arasında Qur`anı uca səslə oxumuşdu. Buna görə onu o qədər döymüşdülər ki, burnundan qan açılmışdı. Sonra Həbəşistana, daha sonra Mədinəyə hicrət etmiş, Bədr və ondan sonrakı hadisələrdə iştirak etmişdi. Osman onun beytul-maldan olan maaşını iki il müddətində kəsmişdi. Çünki o, Kufənin valisi Vəlidin törətdiyi yaramaz işlərə görə onunla çarpışmışdı. 32-ci hicri ilində vəfat edərkən vəsiyyət etmişdi ki, Osman ona namaz qılmasın. Onun tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 3-cü cild, səh.256-260; «Müstədrəki-Hakim», 3-cü cild, səh.315-320-də qeyd olunmuşdur.

Əbu Məs`ud Ənsari, Əqəbət ibni Əmr Bədrinin tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 5-ci cild, səh.296-da qeyd olunmuşdur.

[12] «Tarixi ibni Kəsir», 8-ci cild, səh.107.

  607
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

latest article

      Nigeriya xalqı Şeyx Zəkzəkiyə azadlıq tələbilə növbəti mitinqini keçirdi – Foto
      Ərəbistan qırıcıları Yəməndə uşaqları daşıyan avtobusu hədəfə alıblar
      İMAMLARDAN ŞƏFAƏT İSTƏMƏK
      Səudiyyə təcavüzkarları ağır tələfata məruz qalıblar
      Qüdsə səfər edən Mikayıl Cabbarov işğalçı sionist rejimilə işbirliyi qurur
      Təqlid mərcələri Ümumdünya Qüds Gününə çağırış etdilər
      İnqilab Rəhbəri: Atom Enerjisi Təşkilatı tez bir zmaanda 190 min su istehsalına çatmağa ...
      İmam Əlinin(ə) şəhadəti münasibəti ilə matəm mərasimi islam inqilabının böyük ...
      Təqlid mərcələri Qüds günü yürüşündə geniş iştiraka çağırıblar
      Almaniya pivə şirkətindən İslama qarşı sayğısızlıq: Pivə şüşələrinin qapaqlarına ...

 
user comment