Azəri
Tuesday 19th of March 2019
  577
  0
  0

IKi məKtəbin birinCi hiCri əsrində Peyğəmbər ¡ hədisinin yayIlmasI

2-IKi məKtəbin birinCi hiCri əsrində Peyğəmbər ¡ hədisinin yayIlmasI barəsindəKI nəzərləri

Yuxarıda qeyd olunanlara bunu da əlavə etməliyik ki, bu iki məktəbin böyük şəxsiyyətləri özlərinə məxsus olan çər çi və və məhdudiyyət daxilində hədisi yaymağa başlamışlar. Bir mək təbin xəlifələri Peyğəmbər ¡ hədisinin yazılıb-ya yıl masının qarşısını aldığı vaxt, digər məktəbin ardı cıl ları bütün var-qüvvələrini hədisin yayılmasına sərf et miş, xüləfa məktəbi də bunun qarşısını alaraq ciddi müba ri zəyə qalxmışdır. Bu hadisə Peyğəmbəri Əkrəm ¡-in hə ya tının son anlarından başlamışdı. O həzrət «Mənə ka ğız-qələm gətirin, sizin üçün bir şey yazım ki, məndən sonra heç vaxt azğınlığa düşməyəsiniz» – dedikdə, orada hazır olan lardan bə`ziləri demişlər: «Peyğəmbər sayaqlayır!»[1]

Buxari başqa bir hədisdə ibni Abbasın dilindən bu sö zün kim tərəfindən deyilməsini araşdırıb yazır: «Pey ğəm bər ehtizar halına düşdükdə otaqda olan kişilərə – on lar dan biri də Ömər idi – buyurdu:

ائْتُونِي بِكِتابٍ اَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ اَبَدًا

"Mənə bir vərəq gətirin, sizin üçün bir məktub yazım ki, ondan sonra heç vaxt azğın lığa düşməyəsiniz!"

Bu zaman Ömər dedi: «Peyğəmbərin ağrısı şiddət lən miş dir! Allahın Kitabı sizin yanınızdadır, Allahın Kitabı bi zə kifayətdir!» Bu söz evdə olanların arasında ixtilafa sə bəb oldu: Bə`ziləri Ömərin sözünü təkrarladılar. Ixtilaf şid dət lənən zaman Peyğəmbər ¡ buyurdu:

قُومُوا عَنِّي وَلا يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُ

"Mənim yanımdan qalxın! Mənim yanımda mübahisə etmək rəva deyil dir!"[2]

Digər bir rəvayətdə mübahisənin necə olması Ömərin di lin dən bəyan edilir. O deyir: «Peyğəmbərin yanında idik. Bi zi m lə qadınların arasından bir pərdə asılmışdı. Pey ğəmbər buyur du:

اغسلوني بسبع قرب، واتوني بصحيفة ودواة اكتب لكم كتابا لن تضلوا بعده

 "Məni yeddi məşk su ilə yuyarsınız: Mənə kağız və mürəkkəb gə ti rin, sizin üçün bir məktub yazım ki, ondan sonra heç vaxt yolunuzu az ma yasınız." Qadınlar dedilər:[3] «Peyğəmbərin istədiyi şeyi gə ti rin!» Ömər deyir: Mən dedim: «Sakit olun! Siz onun zövcə lə ri siniz! O qadınlarsınız ki, əgər xəstələnsə, göz yaşı axı darsınız, əgər sağalsa, yaxasından tutarsınız.» Peyğəmbər buyur du: «Onlar sizdən çox-çox yaxşıdır!»[4]

Digər bir rəvayətdə isə deyir: Peyğəmbərin zövcəsi Zeynəb de di: «Eşitmirsiniz ki, Peyğəmbər sizdən nə istəyir?» Onlar səs-küy saldıqları zaman Peyğəmbər ¡ «qalxın!» - deyə buyur du. Onlar qalxdıqdan (və getdikdən) sonra Peyğəmbər ¡ öz yerində vəfat etdi.»[5]

Bə`zi hədislərdən aydın olur ki, onlar bu hadisədən öncə, elə Peyğəmbərin sağlığında o həzrətin hədisini yazmağın qar şısını almaq üçün özlərini hazırlamışdılar. Belə ki, Əb dül lah ibni Əmr ibni As deyir: Mən Peyğəmbərdən eşit diyim hər bir şeyi yazırdım. Qureyş məni bu işdən çəkin di rə rək dedilər: «Sən Peyğəmbərdən eşitdiyin hər bir şeyi yazır san, halbuki, Peyğəmbər də bir bəşərdir: həm qəzəb lə nən də, həm razı olan halda danışır!» Mən hədis yazmağı sax ladım və onu Peyğəmbər ¡ üçün dedikdə o, ağzına işa rə etdi və buyurdu:

اُكْتُبْ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا خَرَجَ مِنْهُ اَلَّا حّقٌّ

"Yaz: çünki canım əlində olan Allaha and olsun, bu ağızdan haqdan başqa heç nə çıxmaz!"[6]

Bəli! Onlar özlərinin Əbdüllah ibni Ömər ilə olan söz lə rində öz batini niyyətlərini aşkar edərək, hədisi yazmağa mane olmalarının səbəbini bəyan etmişdilər. Bu da Peyğəm bə ri Əkrəm ¡-in bir-birilə fərqli olan iki qrup ara sın da dediyi sözlərdən ibarət idi: Razı olduğu halda cama a tın bir qrupu haqqında danışdığı söz, qəzəb halında başqa bir qrup haqqında danışdığı söz. Biz elə burada onların Pey ğ əmbərin həyatının son anlarında vəsiyyətini yazmasına ma ne olmalarının səbəbini dərk edirik. Belə ki, o həzrətin və fat etdiyi vaxta qədər onun yanında səs-küy salınması əvvəl cədən tə`yin olunmuş bir hiylə və məkr idi. Belə ki, öz höku mətləri dövründə bu işi davam etdirdilər və Peyğəm bərin hədisinin yazılmasının qarşısını aldılar!

3-BirinCi hiCri əsrinin axIrlarIna qədər Peyğəmbər ¡nnəsinin yazIlmasInIn qarşIsInIn alInmasI

Əbu BəKrin dövründə

Zəhəbi rəvayət edir ki, Əbu Bəkr Peyğəmbərin vəfatından son ra camaatı çağıraraq dedi: «Siz özünüz Peyğəmbərdən müəyyən sözlər nəql edərək onun barəsində ixtilafa düçar olur sunuz. Sizdən sonra gələnlər daha artıq ixtilaf edə cək lər. Belə isə, Peyğəmbərdən heç bir şey nəql etməyin; əgər bir şəxs sizdən bir şey soruşsa, cavabında deyin: «Allahın Ki ta bı sizin aranızdadır, onun halalını halal, haramını ha ram bilin.»[7]

Ömərin dövründə

Ibni Sə`din «Təbəqat» kitabında deyilir: «Peyğəmbərin hə dis ləri Ömər ibni Xəttabın dövründə genişlənib sür`ətlə ya yıl mağa başladı. O, camaatdan istədi ki, üzərində hədis ya zıl dığı hər bir şeyi onun yanına gətirsinlər. Onlar gətir dikdə, hamısının yandırılmasına dair hökm verdi.»[8]

Xüləfa məktəbi birinci hicri əsrinin axırlarına qədər Peyğəmbər ¡-in hədisinin yazılmasının qarşısını al dı lar. Kaş bununla kifayətlənəydilər! Amma onlar Peyğəmbər ¡ hədisinin rəvayət edilməsinə də maneçilik törət di lər. Belə ki, Qərzət ibni Kə`b deyir: «Ömər bizi Iraqa gön dər diyi zaman Sirar məntəqəsinə qədər bizi müşayiət etdi və son ra dedi: – Sizi nə üçün müşayiət etdiyimi bilirsinizmi?

Dedik: – Bizim qəlbimizi ələ almaq və hörmət etmək istə yirdin.

Dedi: – Bundan əlavə, digər bir istəyim də vardır: Siz elə şəxslərin yanına gedirsiniz ki, onların Qur`an səsləri bal arısının səsi kimi ucalır. Siz Peyğəmbər ¡ hə di sini nəql etməklə onları bu işdən saxlamayın, bilin ki, mən sizə nəzarət edirəm.

Qərzət deyir: «Mən bundan sonra Peyğəmbərdən heç bir hə dis və söz rəvayət etmədim!»

Digər bir rəvayətdə isə deyilir: Qərzət ibni Kə`b daxil ol duqda camaat dedi: «Bizim üçün Peyğəmbərdən bir söz (hədis) danış.» O dedi: «Ömər bizi bu işdən çəkindirib!»[9]

Bəli, səhabələrin arasında Qərzət ibni Kə`b kimi şəxslər var idi ki, xüləfanın sünnəsinə tabe olur, amma Peyğəm bər¡-in sünnəsinin yayılıb bəyan olunmasından imtina edir di lər. Bunların müqabilində də birinci dəstədən Əbdül lah ibni Ömər, Sə`d ibni Əbi Vəqqas kimiləri də var idi. Belə ki, Darəmi özünün «Sünən» kitabında (1-ci cild, səh.84-85) «fətva verməkdən qorxan şəxslər» adlı babında Şə`bidən rə vayət edərək deyir: «Bir il Ibni Ömərlə oturub-durdum, am ma onun Peyğəmbərdən bir şey rəvayət etdiyini eşitmədim.»

Digər rəvayətdə deyir: «Iki il, yaxud il yarım Ibni Ömərlə oturub-durdum, lakin ondan Peyğəmbər ¡ hədisi barəsində bir şey eşitmədim. Yalnız bu hədisi!»

Saib ibni Yəziddən rəvayət edir ki, o belə deyirmiş: «Sə`d ib ni Əbi Vəqqasla birlikdə Məkkəyə getdik. Mədinəyə qayı dın ca Peyğəmbərdən bir hədis belə söylədi yi ni eşit mədim!»

Xüləfanın sünnəsi ilə müxalifət edərək Peyğəmbər ¡ sünnəsini rəvayət edən və bu yolda ağır əzab-əziy yət lə rə, işgəncələrə qatlaşan ikinci qrupdan Əbdüllah ibni Hü zey fə, Əbu Dərda, Əbuzər və Əqəbə ibni Amir kimilərin ad la rını qeyd etmək olar ki, «Kənzül-ümmal» kitabında Əb dür-Rəhman ibni Ovfun belə dediyi rəvayət olunur: «Ömər ibni Xəttab öz ölümündən qabaq Peyğəmbər ¡ səhabə lə rin dən Əbdüllah ibni Hüzeyfə, Əbu Dərda, Əbuzər, Əqəbə ibni Ami ri ətraf yerlərdən öz yanına çığırıb dedi: «Ətraf nahi yə lər də Peyğəmbərin tərəfindən yaydığınız bu hədislər nə dir?!» Onlar dedilər: «Bizi bu işdən çəkindirirsənmi?!» Ömər dedi: «Xeyr! Siz mənim yanımda qalın, Allaha and ol sun ki, sağ olduğum vaxta qədər məndən ayrılmayacaqsınız. Biz daha ağıllıyıq: sizdən alır və sizin əleyhinizə qaytarırıq!» On lar ömürlərinin axırına qədər Ömərin yanından başqa yerə getmədilər.»[10]

Zəhəbi rəvayət edərək deyir: Ömər, ibni Məs`udu, Əbu Dər da nı, Əbu Məs`ud Ənsarini həbs edib dedi: «Siz Peyğəmbərin sözlərini lazım olan həddən artıq rəvayət edirsiniz!»[11]

Ömər həmişə səhabələrə deyirdi: «Əməli hökmlərdə Pey ğəm bərin sözlərini rəvayət etməyi azaldın!»[12] Bu rəvayət hə dəf baxımından Əbdüllah ibni Əmr ibni Asın rəvayəti ilə eyni vəziyyətdədir: Qureyş onu Peyğəmbərin sözlərini yazmaqdan çə kin dirmişdi.



[1] «Səhihi-Buxari», cihad kitabı, 2-ci cild, səh.120, cizyə kitabı, 2-ci cild, səh. 126; «Səhihi Müslüm», tərkül-vəsiyyət babı, 5-ci cild, səh.75-də onu 70 sənədlə rəva yət et mi şlər; «Müsnədi-Əhməd», Əhməd Məhəmməd Şakirin təhqiqi, 1-ci cild, səh.222, hədis:935; «Təbəqati ibni Sə`d», Beyrut çapı, 2-ci cild, səh.244, «Tarixi Təbəri», 3-cü cild, səh.193. Bə`zi ibarələrdə belə qeyd olunur: «Ona nə olmuşdur?! Sayaqlayırmı?!» Di gər rəvayətlərdə isə belə qeyd olunur: «Peyğəmbər yalnız sayaqlayır!»

[2] «Səhihi-Buxari», elm kitabı, elm babı, 1-ci cild, səh.22

[3] «Əmtaul-Əsma» kitabının 546-cı səhifəsində qeyd olunur ki, bu sözü Zeynəb binti Cəhş və Peyğəmbərin zövcələri demişdir.

[4] «Təbəqati ibni Sə`d», Beyrut çapı, 2-ci cild, səh.243-244; «Nihayətül-irəb», 18-ci cild, səh.357; «Kənzül-ümmal», 1-ci çap, 3-cü cild, səh.138, 4-cü cild, səh.52.

[5] «Təbəqati ibni Sə`d», 2-ci cild, səh.241-242.2.44

[6] «Sünəni Darəmi», 1-ci cild, səh.125; «Sünəni Əbu Davud», 2-ci cild, səh.126; «Müs nədi-Əhməd», 2-ci cild, səh.162, 192, 207, 215; «Müsdədrəki Hakim», 1-ci cild, səh.105-106; «Camiu bəyanil-elm», Ibnu Əbdil-Birr, 2-ci çap, Qahirə, 1388-ci il, 1-ci cild, səh.85. Əbdüllah ibni Əmr ibni As Qürəyşi Səhmi 63, yaxud 65-ci ildə Məkkədə dün yadan getmişdir. Onun tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 3-cü cild, səh.23, «Siyəru ə`la mun-nübəla», 3-cü cild, səh.56, «Təhzibut-təhzib», 5-ci cild, səh.327-də gəlmişdir.

[7] «Təzkirətül-hüffaz», Əbu Bəkrin tərcümeyi-halı, 1-ci cild, səh.2-3.

[8] «Təbəqati ibni Sə`d», 5-ci cild, səh.140, Qasim ibni Məhəmməd ibni Əbu Bəkrin tərcümeyi-halı.

[9] «Camiu bəyanil-elm», ibni Əbdül-Birr, 2-ci cild, səh.147; «Şərəfu Əshabil hə dis», Xətib Bağdadi, səh.88; «Təzkirətül-Hüffaz», Zəhəbi 1-ci cild, səh.4-5; «Usdul-ğa bə» də (2-ci cild, səh.203) deyilir: Qərzət ibni Kə`b Ənsari, Ömərin Əmmar ilə bir lik də Kufəyə gördərdiyi on nəfərdən biri idi. Ühüd müharibəsində və ondan sonrakı mü ha ribələrdə iştirak etmiş, 23-cü hicri qəməri ilində Rey şəhərini fəth etmiş və Imam Əli Cəmələ gedən zaman onu Kufəyə vali tə`yin etmişdi. O həzrətin xila fəti dövründə həmin yerdə vəfat etmişdir.

[10] «Kənzül-ümmal», 1-ci çap, 5-ci cild, səh.239, hədis:4865, 2-ci çap, 10-cu cild, səh.80, hədis:1398 «Müntəxəbü Kənzül Ümmal», 4-cü cild, səh.62.

Əbdür-Rəhman ibni Ovf Qürəyşi Zəhri. Peyğəmbər ¡ onunla Osman arasında qardaşlıq siğəsi oxumuş, Ömər də altı nəfərlik şurada xəlifə tə`yin edilməsini onun öhdəsinə qoymuşdu. O isə Osmanla bey`ət etmişdir. 31, yaxud 32-ci hicri ilində Mədinədə dünyadan getmişdir. «Səhih» müəllif ləri ondan 65 hədis rəvayət etmişlər. Onun tərcümeyi-halı «Cəvamiüs-sirə», səh.279 və «Əbdüllah ibni Səba», 1-ci cilddə qeyd olunmuşdur.

Əbdülah ibni Hüzeyfənin tərcümeyi-halını heç bir kitabda görmədik. Bəlkə də o, Əbdüllah ibni Hüzeyfə Qurəyşidir ki, mühacirlərdən öndə gedən lər idi və Osmanın xilafəti dövründə Misirdə vəfat etmişdir. («Təqribüt-Təhzib», 1-ci cild, səh.409)

Əbu Dərda, Üveym, yaxud Amir ibni Malik Ənsari. Islamı axır vaxt lar da qəbul etmiş və Xəndək müharibəsində və ondan sonrakı hadisələrdə iş ti rak etmişdir. Peyğəmbəri Əkrəm ¡ onunla Salman arasında qardaş lıq əqdi bağlamışdı. Osmanın dövründə Dəməşqin qazisi oldu və 32, yaxud 33-cü ildə vəfat etdi. «Sihah» müəllifləri ondan 79 hədis rəvayət etmişlər. Onun tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 5-ci cild, səh.159 160, 187 və 188 «Cəvamiüs-sirə», səh.277-də qeyd olunmuşdur.

Üqbə ibni Amir adla iki nəfər vardır: biri Cühənidir ki, «Sihah» müəllifləri ondan 55 rəvayət nəql etmişlər. Digəri isə Ənsari Səlmidir. «Usdul-ğabə», 3-cü cild, səh.417; «Cəvamiüs-sirə», səh.179.

[11] «Təzkirətül-hüffaz», 1-ci cild, səh.7, Ömərin tərcümeyi-halı.

Əbdüllah ibni Məs`ud islamı qəbul edən ilk şəxslərdən idi və Məkkədə, kafirlərin arasında Qur`anı uca səslə oxumuşdu. Buna görə onu o qədər döymüşdülər ki, burnundan qan açılmışdı. Sonra Həbəşistana, daha sonra Mədinəyə hicrət etmiş, Bədr və ondan sonrakı hadisələrdə iştirak etmişdi. Osman onun beytul-maldan olan maaşını iki il müddətində kəsmişdi. Çünki o, Kufənin valisi Vəlidin törətdiyi yaramaz işlərə görə onunla çarpışmışdı. 32-ci hicri ilində vəfat edərkən vəsiyyət etmişdi ki, Osman ona namaz qılmasın. Onun tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 3-cü cild, səh.256-260; «Müstədrəki-Hakim», 3-cü cild, səh.315-320-də qeyd olunmuşdur.

Əbu Məs`ud Ənsari, Əqəbət ibni Əmr Bədrinin tərcümeyi-halı «Usdul-ğabə», 5-ci cild, səh.296-da qeyd olunmuşdur.

[12] «Tarixi ibni Kəsir», 8-ci cild, səh.107.

  577
  0
  0
امتیاز شما به این مطلب ؟

latest article

      Nigeriya xalqı Şeyx Zəkzəkiyə azadlıq tələbilə növbəti mitinqini keçirdi – Foto
      Ərəbistan qırıcıları Yəməndə uşaqları daşıyan avtobusu hədəfə alıblar
      İMAMLARDAN ŞƏFAƏT İSTƏMƏK
      Səudiyyə təcavüzkarları ağır tələfata məruz qalıblar
      Qüdsə səfər edən Mikayıl Cabbarov işğalçı sionist rejimilə işbirliyi qurur
      Təqlid mərcələri Ümumdünya Qüds Gününə çağırış etdilər
      İnqilab Rəhbəri: Atom Enerjisi Təşkilatı tez bir zmaanda 190 min su istehsalına çatmağa ...
      İmam Əlinin(ə) şəhadəti münasibəti ilə matəm mərasimi islam inqilabının böyük ...
      Təqlid mərcələri Qüds günü yürüşündə geniş iştiraka çağırıblar
      Almaniya pivə şirkətindən İslama qarşı sayğısızlıq: Pivə şüşələrinin qapaqlarına ...

 
user comment