DÜŞMƏN DİLİNDƏN TƏ`RİF

 İndi də Müaviyənin Malik Əştər haqqındakı tə`rifini aydınlaşdıraq. Çünki, düşmən tərəfindən tə`riflənmək də xoşdur. Düşmənin tə`rifi qarşı tərəfin həqiqi simasını və əzəmətini göstərir. Əvvəldə qeyd etdik ki, Malik Əştər, Müaviyənin məkrli tədbiri və bir nəfər xainin vasitəsi ilə zəhərlənib şəhid edildi. Müaviyə bu xəbəri eşidən kimi, sevincək mənbərə çıxır ki, bu xəbəri əhaliyə e`lan etsin. O öz xütbəsinə başlayır və sözlərinin əsnasında Malik Əştərin ölümünü aşağıdakı kimi bəyan edir:

“Camaat! Bilin ki, Əli İbni Əbi Talibin iki əli vardı. Bu gün hər iki əli kəsilib və əlsiz qalıb. Əllərindən biri Əmmar Yasir idi ki, Siffeyn döyüşündə öldürüldü. Başqa əli isə Malik Əştər idi. Bu gün onun ölüm xəbəri mənə yetişib. Belə isə şad olun ki, Əli əlsiz qaldı!”

 Diqqət edin: Müaviyə nadanlıq üzündən Malik Əştəri bu cür tə`rifləyir. Bu da Malik Əştərin uca məqamına bir işarədir. Müaviyənin Malik Əştəri Həzrəti Əli (əleyhissalam)-ın “ikinci əli” adlandırmasından mə`lum olur ki, hətta qatı düşmənlər belə Malik Əştərin İmamın yanında nə qədər böyük məqama malik olmasını bilir və e`tiraf edirlər. Belə olduqda Həzrət Əli (əleyhissalam)-ın Malik Əştəri İslam valisi kimi tə`yin edərək ictimai ədaləti xalqa bəyan etməsinə güclü əsas vardır.

MİSİR HAQQINDA

 Tarixi faktlara görə Misir ölkəsi o zaman təkcə İslam ölkələri arasında yox, bütün dünya ölkələri içərisində ən çox inkişaf etmiş mədəni bir ölkə idi. Tarixi sənədlər göstərir ki, Misir ölkəsi bizim e`ramızdan 400 il əvvəl inkişaf etməyə başlamışdır. Fir`onlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründən başlayaraq bu ölkədə çoxlu elmi mərkəzlər və kitabxanalar yaranıb inkişaf etməyə başlamışdır. Bu elmi inkişafın əsas səbəbi də yunanlıların bir dəstəsinin ölkəyə başçılıq etməsi olmuşdur. Elm ab-havasında böyümüş əsl yunanlıların ölkədə hakimiyyətdə olması ilk növbədə müxtəlif elmlərin, o cümlədən fəlsəfə, hikmət, əqli və nəqli elmlərin genişlənməsinə səbəb olur. Bu barədə yazılanların bə`zilərinin əfsanə olmasına baxmayaraq, bütün bunlar göstərir ki, Misir ölkəsi qədimdən elm və fəlsəfə mərkəzi olmuşdur.

İSGƏNDƏRİYYƏ ŞƏHƏRİ

 Tarixi sənədlərə görə Misrin ən mühüm elm və mədəniyyət şəhərlərindən biri İsgəndəriyyə şəhəridir. Bu şəhər hətta hal-hazırda belə, Misrin ən mühüm şəhərlərindən hesab olunur. Bu şəhər eramızdan 400 il əvvəl Makedoniyalı İsgəndər vasitəsi ilə salınmışdır. Müsəlmanların Misri fəth etdiyi vaxta qədər (təxminən 100 ilə yaxın) bu şəhər Misrin mühüm şəhərlərindən biri və paytaxt hesab olunurdu. İsgəndəriyyə şəhərinin mühüm əhəmiyyəti onun elmi mərkəz olması idi. İsgəndərdən sonra onun canişinləri bu şəhərdə elm və mədəniyyəti inkişaf etdirməyə başladılar. Onlar İsgəndəriyyədə bir neçə elm və tədqiqat mərkəzləri, muzeyləri, kitabxanalar, tədris ocaqları və təhsil mərkəzləri yaratdılar. Əslində onlar qısa müddətdə dünyada şöhrət tapan elmi akademiyanın bünövrəsini qoydular. Dünya alimləri və elm tədqiqatçıları hər tərəfdən nəzərlərini bu elmi mərkəzlərə yönəltdilər. Tarixi sənədlərə görə, o zamanlar dünyanın bütün həkimləri, filosofları, əqli və nəqli elm sahibləri ora üz tuturdular, böyük bir elm ocağı və əzəmətli kitabxana təşkil edirdilər. Elmi və mədəni sahələrin, akademiyanın yüksək dərəcəli alimlər yetişdirməsi o dərəcəyə çatır ki, İsgəndəriyyənin və Misrin bir çox alimləri Yunanıstanın böyük alimləri ilə mübahisə aparır, hətta bə`zi sahələrdə yunan alimlərinə qələbə çalırdılar. Buna görə də bu alimlərin adları dünyanın məşhur və tanınmış şəxsiyyətləri arasında qeyd olunur. Bəşəriyyət əsrlər boyu onların əsərlərindən istifadə edir. Tanınmış təhqiqatçı və tarixçi Corc Sartonun sözləri dediklərimizi təsdiq edir. O, qərbli və məsihi bir adam olmasına baxmayaraq, vicdanlı və insaflı olduğuna görə e`tiraf edir ki, İslam dininin dünya elm və mədəniyyətinin boynunda böyük haqqı vardır. Bu şəxs hətta İslam alimləri barəsində təhqiqat edir və yazır:

“İki şey nəzərdən qaçıb və elm tarixində olduğu kimi qeyd olunmayıb. Bu barədə ixtilaf əmələ gəlib. Birinci məsələ odur ki, şərqin elmi barəsində yaxşı təsəvvür yayılmayıb. Elmin yunanlardan başlanmasını təsəvvür etmək çox gülünc bir fikir olardı. Ona görə ki, “Yunan elmlər mö`cüzəsin”dən min illərlə əvvəl, Misir və başqa ölkələr elm haqqında çoxlu işlər görüb çalışmışlar. Yunan elmi, əslində bu elmləri təzədən dirçəldib, heç də onu özləri ixtira etməmişlər. İkinci məsələ budur ki, şərq və yunan elmlərində yaranan bə`zi şəraitlər düzgün olmayan bə`zi ehtimalların qəbul edilməsinə səbəb olsun. Yunan elminin inkişafında şərq elminin əsl səbəb olması məsələsini gizlətmək ən pis işlərdən biridir. Tarixçilərin çoxunun ehtimal verdiyi məsələlərin əslinə diqqət etmək elmin inkişafının qarşısının alınmasında çox böyük tə`sir qoymuşdur. Onlar, bəlkə də, bu ehtimal və xətaları bir neçə qat etmişlər. Halbuki, bu cür məsələlərin həmin vaxtda aradan aparılması mümkün idi. ”[1]

Başqa yerdə Misrin mədəni inkişafı haqqında belə yazır: “Əlbəttə, bizim eradan əvvəl, Misirdə olan elmi inkişafın vəziyyətini və hansı şəraitdə olduğunu bəyan etməyə qüdrətimiz yoxdur. Bunu qeyd etmək kifayətdir ki, Misrin bizim eradan əvvəlki elmi-mədəni tarixi “daş dövrünün” axırlarına təsadüf edir. Qədim misirlilər əkinçiliyin müxtəlif növlərində də usta idilər. Əhalinin arpa, buğda, kətan və sair kimi sahələrdə təcrübəsi var idi. İllik təqvim ixtira olunmuşdu. Tarixi həqiqətlər kəşf edilsə, görərik ki, birinci fir`onlar sülaləsi Misirdə hakimiyyətə gəlirlər. Bu dövrdə Misir mədəniyyəti elə yüksək səviyyədə idi ki, “elm və mədəniyyətin ilk və ibtidai səviyyədə inkişafı” adlandırmaq qeyri-mümkündür. Bəlkə də o zaman Misrin mədəniyyəti elə səviyyədə idi ki, bir neçə min illik dövranı keçmədən o mədəniyyətə yetişmək olmazdı. ”[2]

İNKİŞAF VƏ GERİÇİLİK

Misir tarixində elmi inkişaf dəfələrlə enişli-yoxuşlu yollara düşür. Bə`zən elə vəziyyətə gəlir ki, tam şəkildə aradan getməklə təhdid olunur. Belə ki, tarixçilər yazır:

 “Uzun müddət ərzində (təxminən, İsgəndər və onun canişinləri zamanı) Misir dövləti Yunanıstanın siyasi nüfuzu altında idi. Təbiidir ki, bu vəziyyətdə iki ölkənin mədəni və elmi inkişafı bir-birinə qarışmışdır. Amma “Bətalis” padşahlığıdan sonra yunan inşikafı tənəzzülə doğru gedir. Roma ilə Yunanıstan bir-biri ilə döyüşə başlayan zaman romalılar yunanlılar üzərində qələbə çalırlar. Yunanlıların işğal etdiyi bütün ərazilər, o cümlədən Misir və İsgəndəriyyə, yenidən Roma imperatorluğunun nüfuzu altına keçir. O dövrdən başlayaraq Misrin elmi və mədəni inkişafı, İsgəndəriyyə akademiyası çətinliklərlə qarşılaşır. Bir neçə dəfə tənəzzül edir və yenidən inkişafa başlayır. Nəhayət, 400-cü ildə Roma dövləti iki qismə bölünür; biri şərqi Roma, (paytaxtı indiki Türkiyənin İstambul şəhəri), o birisi qərbi Roma (indiki İtaliyanın mərkəzi) adlanır. Şərqi Roma məsihiyyətə tərəf meyl edir. Məsihiyyət, Romanın, Yunanın, eləcə də Misrin və İsgəndəriyyənin elmi və mədəni inkişafına mənfi tə`sir göstərir. Əsas e`tibarilə qərbin renosans dövranı və tənəzzül etməsi həmin orta əsrlərdən başlayır. Şərqi Roma zalım hökumət olması ilə yanaşı, məsihiyyətin mədəniyyətini dəyişdirən kilsə başçılarını himayə etməklə, bəşəriyyətin elmi və mədəni inkişafına qarşı düşmənçiliyə başlayır. Ona görə ki, məsihiyyət kilsəsi elm və fəlsəfənin öyrənilməsini və tədris edilməsini məsihi dini ilə müxalif hesab edirdilər. Bu yolda addım atan hər kəsi yolundan azmış, kafir, Allahın və kilsənin düşməni sayırdılar.

Əlbəttə, romalıların hakimiyyət dövründə vəziyyət heç də sabit deyildi. Bu dövrdə İsgəndəriyyə bir neçə dəfə elmi inkişafa doğru irəliləmiş, elm və mədəniyyətin təzədən dirçəlməsi üçün münasib fürsətlər yaranmışdı. Lakin hər dəfə məzhəbi ixtilaflar nəticəsində Misrin elmi və mədəni inkişafı özünün təkamül yolunda zərərə uğrayır və onun son nöqtəsinə çata bilmir. Bütün bunlarla yanaşı, Misir ölkəsi özünün uzaq və parlaq keçmişi ilə elm və mədəniyyət sahəsində təkamülə çatmışdı, o vaxtkı ölkələr, xüsusilə, İslam dövlətləri arasında xüsusi mövqeyə malik idi. Təbiidir ki, Həzrət Əli (əleyhissalam) “Əhdnaməni” yazanda bunların hamısını nəzərdə tutmuşdu və Malik Əştəri hansı ölkəyə göndərdiyini, əhalisinin hansı xüsusiyyətlərə və mövqeyə malik olduğunu, bu əhaliyə hökumət etmək üçün hansı şeyləri bilməli olduğunu, oranın hakiminin hansı şəraitlərə malik olmasını yaxşı bilirdi. Həmçinin, bunu da yaxşı bilirdi ki, hansı böyük şəxsiyyəti və yüksək əxlaqi və mə`nəvi səciyyələrə malik olan bir kəsi bu ölkəyə hakim göndərir. Ona görə də Misir ölkəsi haqqında Malikə tövsiyə etdiyi kimi, misirlilərə də Malik haqqında tövsiyə və onları Malikin şəxsiyyəti ilə tanış etmişdi. Həzrət Əli (əleyhissalam) Misrin sabiq valisi Məhəmməd ibn Əbi Bəkrin qətl xəbərini eşitməmişdən əvvəl, Maliki ora göndərdi və Misir əhalisinə belə bir məktub yazdı:

 “Agah olun! Mən Allahın qılınclarından birini sizə tərəf göndərirəm. Onun nə zərbəsinin xətası var, nə də ağzı kütdür. Əgər sizə köç etmək əmrini versə, köçün! Əgər sizə qalmaq fərmanı versə, qalın! Ona görə ki, o mənim göstərişim olmadan nə irəli gedir, nə də arxaya çəkilir... ”[3]

MİSİRİN SİYASİ VƏZİYYƏTİ

 Misrin mədəni və elmi inkişafından bəhs olunduqda, bu ölkənin başqa ölkələrlə siyasi vəziyyətinə də işarə etmək zəruridir. Müsəlmanların Misri fəth etməsindən təxminən 100 il əvvəl bu ölkə Makedoniyalı İsgəndərin hakimiyyəti altında idi. Ondan sonra İsgəndərin canişinləri bir müddət bu ölkədə hökmranlıq etmişlər. Az sonra romalılar yunanlılara qalib gəldi və Misri özünün siyasi nüfuzu altına aldı. Bu ölkə uzun illər boyu şərqi Roma imperiyasının (Bizans imperiyasının) ən sərvətli məntəqəsi hesab olunurdu. Bərəkətli torpağa və bol suya malik olduğuna görə əkinçilikdə ildə üç dəfə məhsul almaq olurdu. Bu cəhətdən Misir ölkəsi Bizansın “dolu anbarı” sayılırdı. [4]

 Bununla belə, Bizans hökuməti Misrin əhalisi ilə qəddarcasına rəftar edirdi. Buna görə də müsəlmanların Misri fəth etməsindən bir az əvvəl ölkədə iğtişaşlı vəziyyət hakim idi. Misirlilər Bizans hökumətinə qarşı nifrət bəsləyirdilər. Onlardan əsas e`tibarilə məzhəbi məsələlərdə işkəncə və əzab-əziyyət görmüşdülər. “Yə`qubi” məzhəbinin tərəfdarları, “Qibtilər” və “Məlkal” (Ortodoks) məzhəbinin tərəfdarları Bizans hökuməti ilə müxalifət edirdilər. “Məlkali” keşişləri və hökumət mə`murları zülm və təcavüzkarlıqla məşğul olaraq düşmənçilik toxumu səpirdilər. Müsəlmanların Misri fəth etmələrindən əvvəl İran şahı Xosrov Pərviz Misrə hücum etmiş, oranı döyüş meydanına çevirmiş və bir müddət Nil vadisinin bir hissəsini öz işğalı altında saxlamış idi. Lakin Roma hökuməti başqa bir döyüşdə təzədən Misri Xosrov Pərvizdən geri alır. [5]

 Yenidən baş verən döyüşlərdə hər iki tərəfin-istər romalılar, istərsə də misirlilərin rəftarı düşməncəsinə olur. Ölkənin daxili vəziyyəti qiyam və iğtişaşlara səbəb olur. Belə bir böhranlı vəziyyətdə Əmr ibni As Misrə hücum edir. O, “Bəni Üməyyə” tayfasından olan hiyləgər bir adam idi. Sonralar öz həyatını Həzrəti Əli (əleyhissalam)-la düşmənçiliyə həsr edir. O, bu düşmənçilikdə, müsəlmanlara xəyanət etməkdə, hiyləgərlikdə, İslam hökumətinin hərbi dəstələrində təxribat yaratmaqda, Əli (əleyhissalam)-a qarşı müharibə təşkil etməkdə, Həzrətin vəfalı köməkçilərini şəhadətə yetirməkdə əlindən gələni əsirgəmir. Məhz həmin Əmr ibn As Müaviyə tərəfindən Həzrəti Əli (əleyhissalam)-ın Misirdəki nümayəndəsi Məhəmməd İbn Əbi Bəkrlə döyüşə gedir və onu öldürtdürür. Bundan əlavə, Müaviyə tərəfindən Malik Əştəri şəhadətə yetirmək üçün mə`muriyyət alır. Bu cinayəti də hiyləgərcəsinə yerinə yetirir.

 Əmr ibn As cavanlıq vaxtlarında ticarət karvanları ilə Şama və Misrə səfər etdiyi üçün Misrin daxili vəziyyətindən, təbii sərvətlərindən və strateji üstünlüklərindən xəbərdar idi. İkinci xəlifə hakimiyyətə gəldikdən sonra Əmr As dəfələrlə ondan xahiş etmişdi ki, Misri fəth etmək üçün ona fərman versin. Amma xəlifə bu işlə müxalifət edirdi. O zaman Misrin hökmdarı Qeyrus (və ya Kuroş) adlı qafqazlı bir şəxs idi. Ona görə də əhali arasında “Qafqazi” adlandırılırdı. Müsəlmanlar onu “Moqoqos” kimi tanıyırdılar. “Moqoqos”,[6] Bizans imperatoru Heraklın (və ya Herakliyusun) əmri ilə Misrə gəlmişdi. Misrin idarəçilik işlərində də imperator Heraklın nümayəndəsi kimi tanınırdı. [7]