Şiə və sünnü firqəsində ziyarət məfhumu

BEŞİNCİ SÖHBƏT

Şiə və Vahabiçilikdə ziyarət, qəbiristanlıq və məscid

Şiə və sünnü firqəsində ziyarət məfhumu

Qeyd etdiyimiz kimi vahabilər ziyarət etməyi təvəssül və şəfaət kimi şirkə qoşulmaq və dindən çıxmaq kimi qəbul edirlər. Lakin Sünnə əhli nöqteyi-nəzərindən ziyarətə icazə verilmişdir. Vahabilər bir çox əqidələr də sünnülərlə münaqişədədirlər.

Onlar nadir və qeyri-adi fikirlərə arxalanmaqla – sünnə əhli də onlara öz etirazlarını bildirmişlər – belə ki, vahabiçilik etiqadını bir məzhəb kimi tanıtmaq istəyirlər. Ancaq müsəlmanlar, xüsusilə sünnülər bu dəstəni islami firqələr içinə qəbul etmək istəmirlər.

İbn Qüdamənin nəzəri

Sünnə əhlinin fəqih və başçılarından olan İbn Qüdamə ziyarəti - əzadarlıq kimi - islam dininə aid olduğunu söyləyir, amma bu barədə izahat verərək deyir: Qadınlar üçün ziyarət məkruh, kişilərə isə icazə vermişlər”. O, sözünü sübut etmək üçün aşağıdakı rəvayətə işarə edir:

"لَعَنَ اللهُ زُوَّارَاتِ الْقُبُور الْمُتَّخذَات عَلَيْهِنَّ الْمَسَاجِدَ وَالسُّرَجَ"

“Allah qəbirlərin ziyarətinə gedən qadınlara lənət etsin. Xüsusilə məzar üstündə çıraq yandırıb oranı öz səcdəgahı, yaxud məscidi edən qadınlara”.

O, davam edərək belə deyir:

“Rəvayətdə “Allah lənət etsin” cümləsi bu işin məkruh (yəni xoşagəlməz) olduğunu çatdırır. Bəzi məsləhətlərə görə qadınların ziyarətindəki xoşagəlməz hal daha da şiddətlidir. Çünki qadınların evdən kənara çıxıb cəmiyyətdə iştirak etmələri onun həyat yoldaşlarının bəzi hüquqlarının pozulmasına gətirib çıxara bilər. Ziyarət edən qadınların lənət olunmasının dəlili isə cahillik dövrünün adamlarının qəbirləri ziyarət etməyə getməsi, bir neçə vaxtdan sonra isə onların üzərində heykəllər düzəldib şəkillər çəkmələri, sonra isə onların qarşısında büt kimi sitayiş etmələri idi ki, beləliklə də lənət sahibi olurdular. Bu problemlərlə üzləşməməkdən ötrü qadınların ziyarət etmələri qadağan olundu”.

Ibn Qüdamə digər yerdə belə deyir:

“Kişilərin ziyarət etməsi müstəhəbdir. Lakin qadınlar üçün məkruh olub-olmaması haqqında iki rəvayət vardır. Bir rəvayətə əsasən müstəhəbdir. Lakin kişilər kimi qəbir üstündə Tovhid, Yasin və Ayətul Kürsü ayələrini oxumaq şərti ilə. Başqa bir rəvayətə görə isə qadınların qəbirləri ziyarət etmələrinə icazə verilmir. Izn verildiyi halda isə qadın və kişilərə aşağıdakı kimi salam vermələri lazımdır:

"السَّلامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤمِنِينَ وَ الْمُسْلِمِينَ اِنَّا اِنْ شَاءَ اللهُ بِكُمْ لاحِقُونَ نَسْألُ اللهَ لَنَا وَ لَكُمْ الْعَافِيَةَ"[1]

İbn Qüdamə qadınların ziyarətini qadağan edən rəvayət barəsində belə deyir:

"و تكره للنساءِ لاَنَّ النَّبِي قال: لعن الله زوارات القبور"

“Qadınların ziyarət etmələri məkruhdur. Çünki, Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Qəbirləri ziyarət edən qadınlara Allahın lənəti olsun”.”.

O, Peyğəmbərin (s) ilk növbədə qadınların ziyarət etmələrini qadağan etdiyini düşünür. “Allahın lənəti olsun” cümləsi bu məsələni təsdiqləyir. Ancaq sonra qadınların ziyarət etmələrinə izn verərək buyurur:

"كنت نَهيتُكُم عَنْ زيارة القُبُور فَزَوَّرُوهَا"

“Mən keçmiş zamanda sizin (qadınları) ziyarət etmənizi qadağan etmişdim. Amma indi onları (qəbirləri) ziyarət edin”.

Ibn Qüdamə davam edir:

"و رَوَى التَّرْمِذي أَنَّ عَائشَة زارَتْ قَبْرَ أَخيهَا"

“Termezi rəvayət edirdi ki, Aişə qardaşının məzarını ziyarət etdi”.

Ibn Qüdamə sözünün sonunda qadınların qəbirləri ziyarət etmələri haqqında verilən haram və icazə hökmlərindən bu işin məkruh olduğu nəticəsinə gəlmişdir.

Əllamə Məclisinin versiyası

O, bu sahədə öz fikrini belə bildirir:

“Ziyarət kişilər üçün yaxşı bir iş olaraq müstəhəbdir... lakin qadınların ziyarət etmələri barəsində iki versiya mövcuddur: Birincisi, qadınların ziyarət etmələri məkruhdur.... İkincisi, naməhrəm qarşısında hicablarını qorumaları şərti ilə icazə verilir”.[2]

Şiə əqidəsinə əsasən möminlərin ziyarətə getmələri Peyğəmbər sünnəsidir. Bütün müsəlmanlar təsdiqləyirlər ki, möminlərdən biri vəfat etdikdə Peyğəmbərimiz (s) onun məzarına gedib əza sahibinə təsəlli verər və bu barədə onların hamısı ortaq fikir razılığına gəlmişlər. Qurani Kərim bu haqda belə buyurur:

"وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَداً وَلا تَقمْ على قَبْرهِ اِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ مَاتُوا وَ هُمْ فَاسِقُون"[3]

Bu ayə münafiqlər barəsində olub bu mənanı daşımaqdadır:

“Ey peyğəmbər, möminlərin qəbirlərini ziyarət etdiyin kimi, münafiqlərin məzarlarını görməyə getmə. Onların cəsədlərinə namaz qılma və qəbirləri üstündə dua etmə. Çünki, onlar Allaha və Onun rəsuluna küfr ediblər və fasiqdirlər”.

Ziyarətin xüsusiyyətləri haqqında İslami mənbələr arasında cüzi fərqlərin mümkün olmasına baxmayaraq onun qəti bir üsul olduğu və möminlərin də bir-birilərinin məzarlarına getdiyinə heç şəkk yoxdur.

Məzarları ziyarət etmək gözəl adətdir

Sünnə əhlinə aid olan tarix kitablarında yazılır:

“Peyğəmbər hər il Ühüd şəhidlərinin ziyarətinə gedər, belə bir ziyarətnamə oxuyardı:

"السلام عليكم بما صَبَرْتُمْ فنعم عُقْبى الدَّار"

Əbu Bəkr və Ömərin də Peyğəmbər kimi ziyarət etdikləri deyilir. Peyğəmbərin qızı Fatimeyi Zəhra (s) həftənin iki gününü Ühüd şəhidlərinin ziyarətinə gedərmiş. Peyğəmbər şəhidləri, xüsusilə Həmzə (ə) və Müsəb ibn Ömeyri ziyarət edərkən bu ayəni oxuyarmış:

"رجالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيْهِ"[4]

Bundan əlavə “Əs Səhih” kitabında yazılır:

“Əbu Səid Xidri Həmzənin (ə) qəbri üstə gələrək salam verdi... Ummu Sələmə - Peyğəmbərin hörmətli xanımlarından biri – Əbu Hüreyrə, Fatimə Xozaniyyə və Abdullah bin Ömər əl Xəttab kimi şəxslər də şəhidləri belə ziyarət edərdilər”.[5]

“Əl-Qədir” kitabında, Əbu Hənifənin fəzilətləri haqqında fəsildə deyilir:

“İmam Şafei Bağdadda olduğu zaman Əbu Hənifəni ziyarət etməyə gedərdi. O, zərihin kənarında dayanıb salam verər, hacətlərinin yerinə yetməsi üçün Allaha təvəssül edərdi. Əhməd bin Hənbəl də ustadı (Şafei) ilə belə edərdilər. Belə ki, onun bu rəftarına oğlu təəccüb edərdi. Əhməd bin Hənbəl oğluna İmam Şafeinin insanlar üçün dünyada mənfəətli günəş olduğu üçün problemlərin həll olunmasına görə ona təvəssül etməyin heç bir eybi olmadığını izah etmişdi”.[6]

Şafei və Əbu Hənifənin Məsum İmamların (ə) əzəmətini etiraf edərək Əli ibn Əbu Talibin (ə) məqamını allahlıq dərəcəsinə çatdırdıqları halda, görəsən Peyğəmbər (s) və Əhl Beyt Şafei kimi insanlar üçün faydalı deyildilər?

Sünnə əhlinin bu iki imamının belə rəftarı onların davamçılarına höccət deyilmi? Ziyarəti şirk hesab edən vahabilər sünnü alimlərini də müşrik hesab edirlər?

Ziyarətin müstəhəb olması haqqında şiə və sünnü rəvayətlərinin olmasına baxmayaraq, İslam Peyğəmbərindən (s) də birbaşa rəvayət vardır ki, buyurub: “Hər kəs qəbiristanlığa gedib “Yasin” surəsini oxuyarsa, ölünün əzabından azalar”. Bununla belə vahabilər “Qəbirləri ziyarət edənlərə Allahın lənəti olsun” hədisini şüar edib Bəqi qəbiristanlığının giriş qapısından asıblar.

Irad: Sünnü imamları ziyarətin düzgün olduğunu söyləyərək bu işin müstəhəb olduğuna hökm vermişlər. Vahabilərin əks fikirdə olmaları istemarçılıq və müsəlmanların vəhdətinin pozulması məqsədini güdürdümü? Bu, dini başqa cür – hətta xilaf olsa belə - təfsir edib islami məzhəblərin bir qolundan olmalarını sübut etmək həqiqəti deyildirmi?

Əgər onlar kişilərin ziyarətə getmələrinin iradsız olduğunu deyirlərsə, nəyə görə kişi ziyarətçiləri bütün saatlarda istədikləri vaxtda deyil, müəyyən saatlarda Bəqi məzarlığına getmək məhdudiyyəti ilə üzləşirlər?

Yaxud nə üçün vahabilər bütün müqəddəs qəbirləri xarab etmək istəyirlər? Məsələn, hicri qəməri tarixinin 1216-cı ilində Səud ibn Əbdül Əziz nəyə görə atasının fərmanı ilə Kərbəlaya hücum edib qətl və qarətçilikdən sonra müqəddəs hərəmi xaraba qoymuşdu? Yaxud nə üçün hicri qəməri tarixinin 1217 və 1218-cı illərində Məkkəyə həmlə edib oradakı mübarək tarixi abidələri viran etmişdilər? Yaxud nəyə görə hicri qəməri tarixinin 1220-cı ilində “Müşrikləri öldürün” şüarı altında Nəcəf Əşrəfi xarabalığa çevirmişdilər? Nə üçün sonrakı illərdə Mədineyi-Münəvvərəyə hücum edərək o mübarək torpağın müqəddəs qəbirlərini yerlə yeksan etmişdilər?! (Peyğəmbərin atası, həyat yoldaşları və bu kimi böyük şəxslərin qəbirlərini nümunə gətirmək mümkündür.)[7]

Bu sualların cavabını vahabilərin Bəqidəki məzlum İmamlar və islam dininin həqiqəti ilə düşmənçilikdə axtarmaq lazımdır.

Qəbirlər və məscidlərin hökmü nədir?

Vahabilər qəbirləri abadlaşdırıb onları ziyarət etməyə bir o qədər də rəğbətli deyildirlər. İşarə edəcəyimiz bəzi rəvayətlər əsasında onlar qəbirləri ziyarət etməyin haram hökmünü verərək onların xarab edilib uçurulmasına icazə vermişlər. Bu təfəkkürün əsası İbn Teymiyyə və Şeyx Məhəmməd bin Əbdül Vəhhabdır.

Bu iki nəfərin fikirlərinin meyar olması nəticəsində bu günkü Ərəbistan qəbiristanlığında bir nəfər belə ziyarətçi yoxdur. Əlbəttə, digər sünnü məzhəbinin davamçıları və şiələr bir neçə saatlığa Ühüd şəhidləri və Bəqidəki digər qəbirləri ziyarət edə bilərlər.

Vahabilər özlərindən din yaradıb hökmləri məqsədlərinə uyğun təfsir etmək üçün xəlifələr, səhabələr və tabe olanların davranışlarından ilhamlanmaq gərəkdiyini iddia edirlər. Bu isə sadəcə olaraq bir iddiadır. Ziyarət məsələsində əqidələri isə səhabələrin rəftar və dediklərinin əksinədir. Çünki, səhabələr yalnız Bəqi qəbiristanlığı və Ühüd şəhidlərinin deyil, hətta fəth edib tutduqları torpaqların belə qəbirlərinə ehtiramla yanaşmışdılar. Məsələn, ikinci xəlifənin dövründə Suriyanı tutduqları zaman Yəhya və Zəkəriyya (ə) peyğəmbərin qəbirlərini saxlayaraq ehtiram etmişdilər. Yaxud İslam ölkələri siyahısına Beytül Müqəddəsi əlavə edərkən, Məscidul Əqsa ətrafındakı peyğəmbərlərin qəbirlərini kimsə xarab etməmişdi.

Vahabilərin insanların şəxsi evlərində, yaxud məscid kənarında basdırılması ilə müxalif olmaları - onların iddialarının əksinə olaraq səhabələrin yolundan sapındıqları üçün - bu həqiqətin digər sübutlarından biridir. Çünki, elə o səhabələr, xüsusilə Əli (ə) Peyğəmbəri öz evində torpağa tapşırmışdılar. Yaxud deyilənlərə əsasən, vahabilərin ən böyük səhabələrdən hesab etdikləri Fatimeyi Zəhra (s) öz evində basdırılmışdır. Bu əqidənin düzgün olmaması bizim üçün tarixi sitatlara əsasən bir çox peyğəmbərlərin Həcəri İsmail və Beytül Müqəddəsdə dəfn olunduğunu – dəfn zamanı bu iki müqəddəs məkanın ibadətgah olmasını nəzərə almadan - qəbul etdikdən sonra daha da aydın olacaqdır.

Nə üçün vahabilər Peyğəmbər və iki şeyxin məzarını dağıtmırlar?

Bu qədər səhabənin davamçıları olduqlarını iddia edən vahabilər nə üçün heç vaxt Peyğəmbərin (s) və iki Şeyxin qəbirlərini söküb dağıtmayıblar? Ona görə ki, belə rəftar Peyğəmbər səhabələrinin davranışına uyğun deyildir. Bundan əlavə, belə etməklə İslam dünyasının onlara qarşı çıxmalarından qorxurlar.

Lakin şiələrə müxalif olduqları, ziyarətçilərin çox gəldikləri və Məscidun Nəbidən uzaq olduğu səbəbindən Bəqi qəbiristanlığını sökməyə nail ola bilmişlər. Onlar hicri qəməri tarixinin 1344, hicri şəmsi tarixinin 1302-ci ilində Mədinənin ətrafında olan bütün günbəzləri yerlə yeksan etdilər. Bunların arasında dörd Məsum İmam (ə), Peyğəmbərin qardaşları və əmisi Abbas, atası Abdullah, Osman ibn İfan, İsmayıl ibn Cəfər əs-Sadiq və Maliki[8] də nümunə gətirmək olar.

Beləliklə, onlar peyğəmbərlər və övliyaların müqəddəs qəbirlərinə etiqadları olmadığı üçün ziyarəti də şirk və insanın Allahdan uzaqlaşması kimi qəbul edirlər. İnsanları bu işi görməkdən uzaqlaşdırmaq istəyir, məqbərələr və ziyarətgahların məhv edilməsinə etiqad bəsləyirlər.

Məscid tikib qəbir önündə namaz qılmanın haram edilməsi

Vahabilər qəbir kənarında namaz qılmağı qəbir sahibinə olunan ibadət kimi bilir, bunun üçün də bu işi şirk hesab edirlər. Eləcə də, Əbu Hüreyrədən olan aşağıdakı hədisi sitat gətirərək qəbirlərin kənarında məscid tikintisinin düzgün olmadığı və dinin söyləmədiyi bir iş olduğunu zənn edirlər:

"لا تَجعلوا بيوتَكُمْ قبوراً و لا تجعلوا قَبْري عيداً و صَلّوا عَلَيَّ فَانَّ صَلاتَكُمْ تَبْلغنِي حيث كنتم"

“Evlərinizi məzarlığa çevirməyin. Mənim qəbrimi görüş yeri etməyin. Mənim üçün salam göndərin ki, sizin harada olmanızdan asılı olmayaraq mənə yetişər”.

Bu hədisin rəvayətçisinə diqqət yetirdikdə məlum olur ki, onun saxta hədislər danışmağını - kiçikli-böyüklü – hamı bilir. Beləliklə, bu hədisin heç bir etibarı yoxdur və təhlil etmədən onu qəbul etmək olmaz. Təhlili isə belə etmək olar: "لا تَجعلوا بيوتَكُمْ قبوراً" bəlkə də bu həqiqəti bəyan etmək istəyir ki, Haqq həzrətlərinin zikri, sözü unudulan, mənəviyyatın məhv olub gedən yer heç bir sər-sədası olmayan qəbiristanlıq kimidir. Eləcə dəلا تجعلوا" قَبْرى عيداً" cümləsi, bəlkə də bu mənayadır ki, çox vaxt adamlar bayram günləri şadlıq və şənlik etməyə çalışdıqlarına görə, bu şadlıqda dinin əksinə olan rəftarların edilməsi, yaxud bir neçə anlığa haqq yolundan qəflət ehtimalı vardır. Elə buna görə də peyğəmbərlərin ağasının (s) müqəddəs türbəti kənarında belə şənliklərin keçirilməsi düzgün deyildir. Çünki o müqəddəs türbəti ziyarətin şərtlərindən biri qəlbin hüzuru, Allah Taalanı anıb zikr etməkdir.

"صَلُّوا عَلَيَّ" Cümləsini belə mənalandırmaq da mümkündür: Peyğəmbər öz ardıcıllarından onun üçün salam göndərmələrini istədiyi zaman bir növ səhabələr və dostların daha çox mənəvi hədiyyəyə olan ehtiyacını bəyan etmək istəyirmiş.

"لا تَجعلوا بيوتَكُمْ قبوراً" isə gigiyena-sanitariya məsələsinə olan xəbərdarlıq kimi qəbul etmək olar. Çünki, insan cəsədi basdırılmazsa, bir neçə saatdan sonra onun üfunət qoxusu hər yeri bürüyərək müxtəlif xəstəliklər və zərərlərin yayılmasına səbəb olar. Əgər meyid evin yaxınlığında dəfn olunarsa, xoşagəlməz iylərin məhəllə camaatı üçün problemlər yaratması ilə nəticələnməsi ehtimalı da vardır. Əlbəttə, Quran ayəsinə istinad olunaraq Peyğəmbər (s) və Pak İmamlar (ə) bundan istisna olunurlar:

"اِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً"[9]

Onların ruhları və cisimləri pakdır, heç bir xəstəliklər və ziyanlar yaratmaz.

Kim bu rəvayətin istinadlar edib Peyğəmbər (s) və Fatimeyi Zəhranın (s) evdə dəfn olunmasına öz etirazını bildirərsə, bu iradın Əbu Bəkr və Ömərə də aid olduğunu bilməsi lazımdır. Ona görə ki, onlar Əhli Beytin üzvlərindən olmadıqları üçün “Təthir” ayəsi onlara şamil olmamışdır. Nəticədə, vahabilər ölülərin dəfni məsələsinin xırdalıqlarına varırlar və qəbir kənarında namaz qılmağı şirk hesab edirlər. Bu hesabla səhabələrin hamısı müşrikdirlər. lakin heç vaxt belə olmadığı hamıya məlumdur.[10]

Kəhf surəsinin buyurduqları

Kəhf surəsinin 21-ci ayəsinə əsasən, Kəhf səhabələri yenidən yuxuya getdikdən sonra camaat onların yatdıqları məkan barəsində münaqişə ilə üzləşdilər. Amma sonunda, ziyarətçilərin oranı ziyarət etdikləri zaman ibadət də etmələri üçün məscid tikmək qərarına gəldilər. Vahabilər öz əqidələrini qəbul etdirmək üçün qəbirlərin üzərində məscid tikilməsinin qeyri-şəri olduğunu əldə bayraq tutmuşlar. Lakin bu ayədə vahabilərin əqidəsini təsdiqləyən işarə belə yoxdur. Ayədə belə buyurulur:

"وَ كَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أنَّ وعْدَ اللهِ حَقّ وَ أنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيهَا اذْ يَتَناَزَعُونَ بَيْنَهُمْ أمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِيِنَ غَلَبُوا عَلي امْرِهِمْ لَنَتَّخِذنَّ عليهم مَسْجِداً"[11]

“Beləliklə (o diyarın adamlarını) öz vəziyyətləri ilə agah etdik və Allahın vədəsi doğrudur. Qiyamətin (yaxınlaşmasına) şəkk yoxdur. Onlar öz aralarında münaqişə etdikləri vaxt bəziləri dedilər: Onların üzərində bina tikin. Pərvərdigarları onlar(ın vəziyyətini) daha yaxşı bilir. (Sonunda) qələbə çalan şəxslər dedilər: "Hökmən onlar üçün məscid tikəcəyik".

Digər bir istidlal

Vahabilərin məscid tikib qəbir ziyarət etməyin qeyri-şəri bir iş haram hesab etdiklərini xatırlatmadan öncə, öz etiqadlarını isbat kürsüsündə yerləşdirməkdən ötrü - zəif də olmuş olsa belə - hər ələ düşən rəvayəti dəlil gətirirlər. Hələ bu rəvayətin düzgünlüyü isbat olmamış bunu öz dayaqları sanırlar.

"لَعَنَ الله الْيَهُود وَ النَّصَارى اتَّخذوا قبور انبيائهم و صالحيهم مساجد" [12]

“Yəhudilər və məsihilərə - peyğəmbərlərinin və salehlərinin qəbirlərini məscid etdiklərinə görə - Allah onlara lənət etsin”.

Yəhudilər və məsihilər - fikir baxımından çox boyük xətaya yol verdiklərinə baxmayaraq heç vaxt qəbirlərə ibadət etməyiblər. Bundan başqa əgər düzgün olsa belə, bu hədis müsəlmanlara aid deyildir. Çünki, müsəlmanlar yəhudi və məsihilər kimi heç vaxt qəbirin üstində məscid tikməyiblər. Əgər qəbir kənarında namaz qılsalar belə, Haqq Taalanın razılığına nail olmaq məqsədi ilə ibadət edir, o namazın savabını qəbir sahibinə hədiyyə edirlər. Məzar sahibi əgər övliya olarsa, Allah Taaladan onun izzət və məqamının daha artıq olmasını istəyirlər.

Göründüyü kimi İbn Teymiyyə, xüsusilə Məhəmməd bin Əbdül Vəhhab belə müxalifətçilik etməklə özlərinin açıq fikirli, geniş təfəkkür tərzinə malik olduqlarını nümayiş etdirmək istəyirdilər. Lakin islamın həqiqi mənası, müdiriyyəti, ictimai məişət, elmi-tədqiqat müəssisələri tikməyə təşviq etmək, istemarçılıqla mübarizə və bu kimi işlərlə də təfəkkürlərinin əzəmətini sübut edə bilərdilər.

Indiki zamanda da bəzi savadlılar və savada yeni qədəm qoyanlar öz elmlərini nümayiş etdirmək üçün imamzadələr, ziyarətgahlar və duaları sözlərinin dirəyi edərək istər-istəməz istemarçıların məqsədlərinə uyğun rəftar edir, həqiqətdə düşmənin dəyirmanına su tökürlər. Lakin bunu bilmələri lazımdır ki, ziyalı olmaq, ziyarəti xurafat hesab, dualara rişxənd etmək demək deyil, əslində onlar müsəlmanların ehtiramlı və təmtəraqlı keçmişini xatırlamaq, hegemonların əlindən qurtuluş yolunu, həqiqi dini onlara göstərməklə, bu metodu öz proqramlarına salmaları ilə mənalandırmalıdırlar.

Qəbir kənarında məscidin tikilməsi

Şiə alimləri sadalayacağımız şəraitlərlə peyğəmbərlər və salehlərin məqbərələri, məzarları kənarında məscid inşaatında fikir ortaqlığına gəliblər. Sünnü alimlərinin bəziləri icazə verir, bəziləri isə məkruh olduğunu söyləyirlər. Ancaq vahabilər İbn Teymiyyə və Şeyx Məhəmməd bin Əbdül Vəhhaba tabe olaraq bu işin haram olduğunu güman edirlər. Onlar öz əqidələrini sübut etmək üçün - zəif olmuş olsa da belə - hər bir rəvayətə əl atırlar. Eləcə də qeyd etdiyimiz kimi, Kəhf surəsinin 21-ci ayəsinə istinad etdiklərinə baxmayaraq, onların etiqadlarının düzgün olmasına heç bir dəlil yoxdur.

Yeri gəlmişkən, Əllamə Məclisi və Şeyx Tusi kimi bəzi şiə alimləri məscidin dəqiqliklə qəbir üzərində tikilib namazın onunla üzbəüz surətdə qılındığı halda, məqbərə kənarında məscidin tikilməsinin məkruh olması hökmünü vermişlər. Belə olmadıqda, İmam Rza (ə) və Fatimeyi Məsumənin (s) hərəmləri kimi, kənarında məscid tikilməsinə müxalif rəy verməmişlər. Hətta bəzi alimlərdən məzarlar kənarında məscid tikintisinin müstəhəb olmasını söyləyən də vardır.

Əllamə Məclisi dediyimiz şəraitdə məscid tikintisinə müsbət rəy verərək namaz qılan şəxsin məkanının İmamların məzarı kənarında olmasının mümkünlüyünü təsdiqləyərək bəzi rəvayətləri sitat gətirir:

"واللهِ لَتَقْتُلَنَّ بِأرْضِ الْعرَاقِ و تُدْفَنُ بِهَا! قَلْتُ يَا رَسُولَ الله: مَا لِمَنْ زَارَ قُبُورَنَا وَ عَمَّرَهَا وَ تَعاهَدَهَا؟ فقال لي: يا أبا الحسن! اِنَّ اللهَ تَعاَلَى جَعَلَ قَبْرَكَ و قَبْر وَلَدِكَ بُقَاعاً مِنْ بُقَاع الْجنَّة وَ عَرْصَةً مِنْ عَرَصاتِهَا"[13]

Peyğəmbər (s) buyurur: “And olsun Allaha, səni İraq torpağında öldürəcəklər və orada da dəfn olunacaqsan. Həzrət dedi: Ey Allahın rəsulu! Bizim qəbrimizi ziyarət edən, abadlaşdırıb onun qorunmasını öhdəsinə götürən şəxsin əcri nədir? Həzrət (s) cavab verir: Allah Taala sənin və övladlarının məzarını Cənnət meydanlarının sərdabələrindən edəcəkdir.

Bu şərif hədisdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, İmamların (ə) qəbirlərini təmir etmək müstəhəbdir, onları ziyarət etməyin axirət savabı vardır və o müqəddəs məkanda namaz qılmağın heç bir iradı yoxdur.

Qəbir daşlarının ucaldılması

Vahabilər bir rəvayətə əsaslanaraq qəbir daşlarının yer səthindən yuxarıda ucaldılması, yaxud məzarlar önündə məqbərələr tikilməsinə etiqadları vardır. Əbil Elhiyac Həzrət Əlidən (ə) belə rəvayəti eşitdiyini nəql edir:

"أَلا أُبْعِثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِى عَلَيْهِ رسُولُ الله (ص) أَنْ لا تَدَعْ قَبْراً مُشْرِفاً اِلَّا سَوِيَّتَه و لا تِمْثَالاً اِلَّا طَمَسْتَهُ" [14]

“Ey Elhiyac! Agah ol. Səni Rəsulullahın mənə tapşırdığı bir iş ardınca göndərirəm. Yer səthindən yuxarı olan qəbirləri yerlə yeksan edib heykəlləri məhv etmək sənin vəzifəndir”.

Sonra “Fəthul Məcid” kitabının müəllifi belə nıticəyə gəlir ki, günbəzlər, heykəllər, hündür və görkəmli qəbir daşları tikmək düzgün deyil və onların viran olmaları gərəkdir.

Cavabında demək lazımdır ki, birincisi, “Təhzibul təhzib” kitabına əsasən bu hədis istinad edilməyə qadir deyildir. Ikincisi, bu rəvayətdə heykəllərin məhv və qəbirlərin yerlə yeksan edilməsinə hökm verilmişdir. Bu hökmü günbəzlərə və .... aid etmək olmaz.

Şiə və sünnü firqələri də qəbirlərin ucaldılmasının düzgün olmadığını söyləmişlər. Ancaq alimlər və salehlərin məzarları üzərində məqbərələrin tikilməsinə də icazə vermişlər. “Əl Qədir” kitabında deyilir: “Malik ibn Ənəs hicri qəməri tarixinin 179-cu ilində vəfat etmişdir. Onun məzarı Bəqi qəbiristanlığında kiçik günbəzli yığcam tikilidən ibarətdir.

"عليه قبَّةٌ صَغِيرَةٌ مختَصَر البنَاء"[15]

Beləliklə, Maliki alimləri nöqteyi-nəzərincə günbəz və məqbərə tikmək caizdir. “Əl fiqh əla məzahibil ərbəə” kitabında qəbir tikintisinin keyfiyyəti haqqında belə yazılır:

"و يندب ارتفاع التراب فوق القبر بقدر شِبرٍ"[16]

“Qəbrin yerdən bir qarış hündürlükdə olması müstəhəbdir”

Vahabilərin məscid və müqəddəs məkanların bəzənilməsi haqqında düşüncələri

Vahabi firqəsinin əsas məsələlərindən biri də bir mövzu barəsində sənəd, ya rəvayət olmadıqda onun qadağan olunmasıdır. Bu səbəbdən onlar Məscidul Həram və Məscidun Nəbi kimi məscidlərin çilçıraq və lampalarla bəzədilməsini düzgün hesab etmirlər. Ona görə ki, bu barədə hədis əldə etməmişlər. Onlara belə demək lazımdır: Əgər siz bu meyarın önəmli olduğunu söyləyirsinizsə, onda gərək yeni sivilizasiya vasitələrindən istifadə etməyəsiniz. Çünki, avtomobil, telefon və bu kimi əşyalar haqqında heç bir rəvayət yoxdur. Bundan əlavə, belə məsələlər haqqında rəvayətin olmaması bəlkə elə onlardan bəhrələnməyin mümkün və mübah olmasına işarədir?! Bununla da, məscidlərin bəzədilməsi camaatın namazda fikir qarışıqlığı ilə nəticələnməzsə, müsəlmanların məscidə get-gəl etmələrinə səbəb olarsa problemsiz olaraq caiz hesab edilər.

Məscidləri ziyarət etmək üçün səfərə çıxmaq

Məhəmməd bin Əbdül Vəhhabın davamçıları bir rəvayətə əsasən məscidləri görmək üçün edilən səfərlərin haram olduğuna inanırlar. Onların mühüm dəlili Əbi Səidin Peyğəmbərdən (s) nəql etdiyi hədisdir:

"لا تّشَدُّ الرِّحَالُ الا إلَى ثَلاثَةَ مَسَاجِدَ: اَلْمَسْجِدُ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِى هَذَا وَالمَسْجِدُ الْأقْصَى"

“Yalnız üç məscidi – Məscidul Həram, Mənim məscidim və Məscidul Əqsa – ziyarət üçün səfərə çıxın”.

Vahabilər bu hədisdən digər məscidləri ziyarət etməyin qeyri-şəri olması nəticəsinə gəlmişlər. Məhəmməd bin Əbdül Vəhhab bu barədə deyir:

"مَن سافر لمجرد زيارة قبور الأنبياء و الصالحين فهو مشرك"[17]

“Yalnız peyğəmbərlər və salehlərin qəbirlərini ziyarət etmək məqsədi ilə səfərə çıxan şəxs müşrikdir”.

Əlbəttə, bu hədis deyilən üç məscidin əhəmiyyətli olmasını təkid edir, lakin digər məscidlərin ziyarətinin haram olması qənaətinə gəlmək olmaz. Müsəlman ölkələrində tikilmiş məscid binalarını ziyarət etmək iradsızdır belə ki, hətta bizi müsəlmanların əzəmətli keçmişi ilə tanış edir və o dahi izzətə yol tapmaq üçün maraq yaradır.